Câu chuyện ngụ ngôn của anh về con khỉ và con lợn đúng như người Ý gọi là ben trovata; nhưng tôi sẽ không kể lại nó cho viên dược sĩ của tôi nghe đâu, vì hắn ta là một lão người Scotland kiêu kỳ, da mặt mỏng manh, và biết đâu đấy, có thể hắn còn nhét cái bằng cấp trong túi nữa chứ — Một gã Scotland chính gốc luôn có sẵn hai mũi tên trong búp, và lúc nào cũng ở trong tư thế in utrumque paratus — Quả thực, tôi đã không tránh khỏi một trận tẩy ruột tơi bời; nhưng tôi tin rằng, nhờ trận tẩy ruột ấy mà tôi đã tránh được một tai hoạ tồi tệ hơn, có lẽ là một cơn thống phong hay thấp khớp nhức nhối kéo dài; bởi vì sự thèm ăn của tôi bắt đầu suy giảm, và trong ruột tôi có những tiếngục sục kỳ lạ chẳng mang lại điềm lành gì — Thậm chí, tôi vẫn chưa hoàn toàn rũ bỏ được những dấu hiệu ấy, chúng đang cảnh cáo tôi phải xéo ngay khỏi cái trung tâm ô uế này —

Một người có tính khí và sở thích như tôi thì có thể có sự cám dỗ nào để sống ở một nơi mà mọi xó xỉnh đều tràn ngập những đối tượng mới mẻ gây căm hờn và ghê tởm cơ chứ? Những kẻ thực sự thích thú các thứ vui giả tạo nơi thị thành hơn là niềm vui đích thực của chốn thôn dã tĩnh mịch thì phải sở hữu gu thẩm mỹ và các giác quan loại gì nhỉ? Hầu hết mọi người, tôi thừa nhận, ban đầu đều bị dụ dỗ bởi sự vanh danh, tham vọng và trí tò mò trẻ con; những thứ ấy chẳng thể nào được thoả mãn nếu không phải chốn phồn hoa đô hội nhộn nhịp: nhưng trong quá trình thoả mãn đó, chính các giác quan của họ đã bị bóp méo, và họ dần trở nên mất hẳn mọi cảm thụ đối với những gì đích thực và xuất sắc theo bản chất vốn có của nó.

Tôi có nên kể ra sự khác biệt giữa những nỗi thống khổ ở thành phố và niềm an ủi nơi thôn quê của tôi không? Tại Brambleton-hall, tôi có không gian rộng rãi trong nhà, và được hít thở bầu không khí trong lành, co giãn, đầy dưỡng chất — Tôi tận hưởng giấc ngủ ngon lành, chưa từng bị quấy rầy bởi những âm thanh huyên náo khủng khiếp, hay bị ngắt quãng, ngoại trừ vào buổi sáng, bởi tiếng hót ríu rít ngọt ngào của loài én bên cửa sổ — Tôi uống dòng nước nguyên trinh, tinh khiết và trong vắt như suối chảy từ vách đá, hoặc thứ đồ uống sủi bọt tự ủ từ mạch nha do chính tay tôi làm ra; hoặc tôi thả hồn thưởng thức rượu táo từ vườn cây ăn quả của nhà; hoặc dòng rượu claret ngon nhất được nhập khẩu phục vụ riêng cho tôi bởi một người quen có độ tin cậy tuyệt đối; bánh mỳ của tôi vừa ngọt vừa bổ dưỡng, làm từ lúa mì của chính tôi, xay tại cối xay của chính tôi và nướng trong lò của chính tôi; bàn ăn của tôi phần lớn được cung cấp từ mảnh đất của nhà; thịt cừu năm tuổi của tôi, nuôi bằng thảm cỏ thơm ngát trên núi, có độ mọng nước và hương vị chẳng kém gì thịt nai; món thịt bê tuyệt hảo của tôi, vỗ béo hoàn toàn bằng sữa mẹ, làm cho đĩa ăn ngập tràn nước thịt; gia cầm nuôi sân vườn của tôi chưa từng biết đến sự giam cầm ngoại trừ lúc lên chuồng; những con thỏ nhảy nhót trong khu rừng nhỏ; thịt thú rừng tươi roi rói từ các vùng hoang mạc; cá hồi và cá hồi vân quẫy đạp từ dòng suối; hàu từ những bãi biển quê nhà; và cá trích cùng các loại hải sản khác, tôi có thể thưởng thức chỉ bốn tiếng sau khi chúng bị đánh bắt — Rau xanh, củ và các loại rau gia vị của tôi đều do khu vườn nhà cung cấp với số lượng dồi dào và chất lượng hoàn hảo; sản vật từ đất mẹ tự nhiên, được chăm sóc qua phương pháp canh tác chừng mực. Chính mảnh đất ấy cũng cung cấp mọi loại trái cây mà nước Anh có thể gọi là của riêng mình, nhờ đó món tráng miệng của tôi mỗi ngày đều được hái tươi từ trên cây; tiệm sữa của tôi tuôn trào dòng sữa và kem ngọt ngào như mật nectar, từ đó chúng tôi thu được vô số bơ, váng sữa và phô mai tuyệt hảo; và phần phế phẩm dùng để vỗ béo bầy lợn của tôi, những con vốn được dành để làm giăm bông và thịt xông khói — Tôi đi ngủ từ sớm và thức dậy cùng ánh mặt trời — Tôi xoay sở để trải qua những giờ khắc không mệt mỏi hay tiếc nuối, và không thiếu các trò tiêu khiển trong nhà khi thời tiết không cho phép ra ngoài — Tôi đọc sách, tán gẫu, chơi bi-a, bài bạc hoặc cờ back-gammon — Ngoài trời, tôi giám sát trang trại của mình và thực hiện các kế hoạch cải tạo, mà kết quả của chúng mang lại cho tôi niềm vui khôn tả — Tôi cũng chẳng kém phần sung sướng khi thấy những người tá điền của mình làm ăn phát đạt dưới sự bảo trợ của tôi, và người nghèo sống sung túc nhờ công việc do tôi tạo ra — Anh biết đấy, tôi có một hoặc hai người bạn tâm giao để có thể dốc bầu tâm sự; một diễm phúc mà có lẽ tôi đã tìm kiếm trong vô vọng giữa chốn trường đời chen chúc: còn một vài người khác có phần khiêm nhường hơn, mà tôi quý trọng vì sự chính trực của họ; và tôi thấy trò chuyện với họ rất vô hại, dẫu không mấy giải trí cho cam. Cuối cùng, tôi sống giữa những con người lương thiện và những kẻ phụ thuộc đáng tin cậy, những người mà tôi tự huyễn hoặc rằng có một tình cảm vụ lợi chẳng màng danh lợi dành cho bản thân tôi. Chính anh, bác sĩ thân mến của tôi, có thể làm chứng cho tính chân thực của những lời khẳng định này.

Giờ thì, hãy nhìn sang sự đối lập tại Luân Đôn — Tôi bị giam hãm trong những căn phòng trọ hôi hám, chật chội đến mức không đủ chỗ để quăng một con mèo; và tôi hít thở bầu không khí sùng sục của sự mục rữa vô tận; và chúng chắc chắn sẽ gây ra một trận dịch hạch, nếu không được làm dịu bớt bởi thứ axit thô từ than đá, bản thân thứ này cũng là một mối phiền toái độc hại đối với lá phổi dù ở bất kỳ kết cấu mỏng manh nào — nhưng ngay cả vị cứu tinh được ca tụng này cũng không thể ngăn nổi những gương mặt phờ phạc, xanh xao phân biệt cư dân Luân Đôn với những chàng trai thôn quê hồng hào khỏe mạnh — Tôi đi ngủ sau nửa đêm, kiệt sức và bồn chồn vì những cuộc vui chơi trác táng ban ngày — Tôi giật mình tỉnh giấc mỗi giờ bởi tiếng ồn kinh hoàng của những kẻ canh gác ra rả hô thời gian qua từng con phố và đập thình thình vào mọi cánh cửa; một lũ người vô tích sự chẳng phục vụ mục đích nào khác ngoài việc quấy rầy giấc ngủ của cư dân; và đến năm giờ sáng, tôi lại phải vùng dậy khỏi giường do một thứ báo động còn khủng khiếp hơn nữa gây ra bởi những chiếc xe chở hàng của nhà quê và đám nhà quê ồn ào gào thét bán đậu Hà Lan xanh ngay dưới cửa sổ của tôi. Nếu muốn uống nước, tôi buộc phải nuốt lấy thứ nước nhạt nhẽo của một con cống lộ thiên, phơi bày trước đủ loại ô uế; hoặc nuốt thứ nước chảy ra từ sông Thames, ngấm đẫm mọi thứ rác rưởi của Luân Đôn và Westminster — Chất thải của con người là phần ít khó chịu nhất trong cái hỗn hợp bê tông ấy, vốn được cấu thành từ tất cả các loại dược phẩm, khoáng chất và chất độc dùng trong cơ khí và sản xuất, được làm phong phú thêm bởi những xác động vật và con người đang phân rữa; và trộn lẫn với nước cọ rửa từ tất cả các chậu giặt, rãnh nước và cống rãnh chung trong vùng kiểm soát tử vong.

Đây chính là thứ đồ uống dễ chịu được người dân Luân Đôn ca tụng là làn nước tuyệt vời nhất vũ trụ — Còn về thứ nước say nồng được bán dưới mác rượu vang, đó là một sự pha tạp đê tiện, khó uống và độc hại, được chắp vá bằng rượu táo, rượu ngũ cốc và nước ép mận gai. Trong một vụ kiện pháp lý chống lại một kẻ đánh xe vì đã làm vỡ một thùng rượu vang cổng, từ lời khai của người làm thùng, hóa ra không có quá năm gallon rượu nguyên chất trong cả cái thùng phi chứa hơn một trăm gallon ấy, và ngay cả thứ đó cũng đã bị nhà buôn ở Oporto pha chế và làm giả. Bánh mỳ tôi ăn ở Luân Đôn là một thứ bột nhão độc hại, trộn lẫn với phấn, phèn chua và tro xương; nhạt nhếch đối với vị giác và tàn phá thể chất. Những người tốt lành không phải không biết đến sự pha tạp này — nhưng họ vẫn thích nó hơn bánh mỳ lành mạnh, bởi vì nó trắng hơn bột ngũ cốc: cứ thế, họ hy sinh vị giác, sức khỏe và cả sinh mạng của những đứa con thơ dại của mình cho một sự thỏa mãn vô cùng ngớ ngẩn của con mắt lầm đường lạc lối; và người thợ xay hoặc thợ làm bánh buộc phải đầu độc họ cùng gia đình họ chỉ để kiếm sống qua ngày bằng nghề nghiệp của mình. Sự đồi trụy quái đản tương tự cũng xuất hiện ở thịt bê của họ, thứ được tẩy trắng bằng cách rút máu nhiều lần và những thủ đoạn đê tiện khác cho đến khi không còn một giọt nước thịt nào sót lại trong cơ thể, và con vật tội nghiệp bị tê liệt trước khi chết; nó thiếu thốn hương vị, chất dinh dưỡng và mùi thơm đến mức một người có thể dùng bữa ngon lành ngang ngửa với một đĩa fricassee trắng làm bằng găng tay da dê non hoặc mũ rơm từ Leghorn.

Vì họ đã tống khứ màu sắc tự nhiên khỏi bánh mỳ, thịt hàng thịt và gia cầm, khỏi các món cốt-lết, ragout, fricassee và mọi loại sốt; nên họ cũng khăng khăng đòi cải thiện sắc diện cho rau xanh của mình, thậm chí bất chấp cả tính mạng. Có lẽ anh sẽ khó lòng tin rằng họ lại có thể điên rồ đến mức luộc rau với đồng xu bằng đồng thau nhằm làm cho màu sắc chúng đẹp hơn; vậy mà chẳng có gì chân thực hơn thế — Quả thực, nếu không có sự cải thiện về màu sắc này, chúng chẳng có lấy một chút giá trị cá nhân nào. Chúng được sản xuất trên một thứ đất nhân tạo và chẳng có vị gì ngoài mùi phân búa từ nơi chúng đâm chồi nảy lộc. Cắp bắp cải, súp lơ và măng tây của tôi ở vùng quê có hương vị vượt trội hơn hẳn so với những thứ được bày bán ở chợ Covent-garden, giống như thịt cừu non ăn cỏ hoang của tôi vượt trội hơn so với thứ ở chợ St James’s-market; mà thực ra, thứ đó chẳng phải cừu non cũng chẳng phải cừu lớn, mà là thứ gì đó ở giữa hai loại, lớn ngập ngụa trong các đầm lầy hôi hám của Lincoln và Essex, nhợt nhạt, thô kệch và hôi hám — Còn về thịt lợn, nó là một loài động vật ăn thịt gớm ghiếc, nuôi bằng thịt ngựa và bã chưng cất; và gia cầm thì đều thối rữa, hậu quả của một cơn sốt bắt nguồn từ tập tục đê tiện là khâu chặt ruột chúng lại để chúng vỗ béo nhanh hơn trong chuồng, hệ quả của sự kìm hãm tàn nhẫn này.

Về phần cá, tôi chẳng cần nói gì nhiều trong thời tiết oi bức này, chỉ là nó phải đi qua quãng đường sáu mươi, bảy mươi, tám mươi và một trăm dặm bằng đường bộ; một tình tiết đủ để, chẳng cần bình luận gì thêm, làm lộn mửa dạ dày của một gã người Hà Lan, ngay cả khi mũi hắn không được chào đón ở mọi con hẻm bằng hương thơm ngọt ngào của cá thu tươi đang bán lẻ. Đây không phải mùa ăn hàu; dẫu vậy, cũng không thừa khi nhắc đến việc những con hàu Colchester chính hiệu được nuôi trong các hố bùn thỉnh thoảng bị thủy triều ngập qua; và sắc xanh lục rất được giới ăn chơi sành điệu của thủ đô này ngưỡng mộ bắt nguồn từ lớp váng ô-xít nổi trên bề mặt của thứ nước tù đọng và hôi hám ấy — Thỏ của chúng ta được nuôi dưỡng trong tầng hầm của người bán thịt gia cầm, nơi chúng không có lấy một chút không khí hay sự vận động nào, kết quả là thịt chúng chắc nịch và hương vị tuyệt vời; còn thú rừng thì đố mà tìm được dẫu có bỏ ra bao nhiêu tiền của.

Phải thừa nhận rằng Covent-garden có cung cấp một số loại trái cây ngon; tuy nhiên, chúng luôn bị thâu tóm bởi một vài cá nhân giàu có kếch xù với mức giá cắt cổ; thế nên hầu như chẳng có gì ngoài phần bỏ đi của khu chợ lọt vào tay quần chúng lao động; và thứ đó lại được phân phát bởi những bàn tay dơ dáy đến mức tôi không thể nhìn mà không thấy buồn nôn. Mới ngày hôm qua thôi, tôi tận mắt thấy một ả đẩy xe hàng bẩn thỉu trên phố đang dùng chính nước bọt của mình để lau sạch đám trái cây đầy bụi bẩn; và biết đâu một quý bà đài các nào đó ở giáo xứ St James’s lại đưa vào cái miệng ngọc ngà của mình chính những quả anh đào từng được lăn lộn và làm ẩm ướt giữa hàm răng bẩn thỉu, và có lẽ là đang lở loét, của một kẻ buôn bán nhỏ ở St Giles — Tôi chẳng cần phải nhắc đến thứ bột nhão nhợt nhát, ô nhiễm mà họ gọi là dâu tây; bị bóp méo và chuyền qua những bàn tay dầu mỡ đi qua hai mươi cái giỏ đóng đầy đất bẩn; rồi sau đó được đem ra mời chào với thứ sữa tồi tệ nhất, được làm đặc bằng thứ bột mì tệ nhất, tạo nên một hình hài tồi tệ giống như kem: nhưng bản thân dòng sữa ấy cũng không thể bỏ qua không phân tích, nó là sản phẩm của những chiếc lá bắp cải héo úa và bã bia chua ngoét, được pha loãng với nước nóng, đánh bọt bằng ốc sên bị nghiền nát, được chở qua các con phố trong những cái xô hở miệng, phơi bày trước những thứ nước rửa bẩn thỉu hắt ra từ các cánh cửa và cửa sổ, nước bọt, đờm dãi và bã thuốc lá từ người đi bộ, nước tràn từ xe chở bùn, nước bắn từ bánh xe ngựa, đất cát và rác rưởi bị lũ trẻ nghịch ngợm ném vào cho vui miệng, bãi nôn của trẻ sơ thi, những đứa đã mút mát trong chiếc lon thiếc vốn lại được ném trở lại tình trạng đó vào đống sữa để làm lợi cho vị khách hàng tiếp theo; và cuối cùng, là những con rận rơi ra từ đống giẻ rách của ả đàn bà bẩn thỉu đi bán cái hỗn hợp quý giá này dưới cái tên đáng kính là cô gái vắt sữa bò.

Tôi xin kết thúc danh sách các món ngon vật lạ tại Luân Đôn này bằng loại bia bàn chẳng mủi lòng lấy chút hoa bia và mạch nha nào, nhạt nhếch và đáng kinh tởm; thích hợp để hỗ trợ cho việc nôn mửa hơn là làm dịu cơn khát và thúc đẩy tiêu hóa; thứ khối nhầy nhụa hôi hám được gọi là bơ, sản xuất từ mỡ nến và đồ thải nhà bếp; cùng những quả trứng gà tươi của chúng được nhập khẩu từ Pháp và Scotland — Giờ thì, tất cả những tội ác này có thể được khắc phục bằng một chút chú ý đến vấn đề cảnh sát, hay quy chế dân sự; nhưng những nhà ái quốc khôn ngoan của Luân Đôn đã tự nhét vào đầu họ rằng mọi quy chế đều mâu thuẫn với tự do; và rằng mỗi người nên được sống theo cách riêng của mình mà không vướng phải sự kìm kẹp nào — Thậm chí, vì chẳng còn đủ chút khôn ngoan nào trong họ để cảm thấy khó chịu trước thứ phiền toái mà tôi vừa nêu, họ có thể, mặc xác họ muốn ra sao thì ra, cứ việc ngụp lặn trong vũng bùn ô uế do chính mình tạo ra.

Một người ưa giao thiệp chắc chắn sẽ phải chịu đựng rất nhiều sự bất tiện vì lợi ích được tận hưởng bầu không khí xã hội dễ chịu. Một người bạn khôi hài của tôi từng quen nói rằng, rượu không thể dở khi bầu bạn quanh bàn tốt; một châm ngôn mà dẫu sao cũng nên được tiếp nhận cum grano salis: nhưng xã hội của Luân Đôn là cái thá gì mà tôi phải vì nó mà hành hạ các giác quan của mình, và thỏa hiệp với thứ ô uế mà tâm hồn tôi căm ghét? Tất cả những kẻ tôi gặp đều quá mải mê với những mưu đồ tư lợi hoặc tham vọng đến mức chẳng còn chút không gian nào cho tình cảm hay tình bạn. Ngay cả ở một số người quen cũ của tôi, những mưu đồ và theo đuổi đó cũng đã xóa sạch mọi dấu vết về mối liên kết trước kia của chúng ta — Trò chuyện giờ đây bị thu gọn thành những cuộc tranh chấp đảng phái và đôi co thô lỗ — Giao thương xã hội, thành những chuyến thăm xã giao và những ván bài — Nếu tình cờ nhặt được một nguyên mẫu kỳ quặc nào đó, thì việc tự giải trí với những điều quái dị của hắn cũng có thể mang lại hiểm nguy — Bản chất gã ta thường là một kẻ ranh mãnh bặm trợn; một tên bịp bợm, một gián điệp, hay một kẻ điên. Mọi kẻ bạn giao dịch cùng đều tìm cách lừa gạt bạn trong kinh doanh; bạn bị xâu xé bởi những kẻ ăn mày nhàn rỗi, những kẻ đi xin dưới cái vỏ bọc vay mượn, và sống bằng chiến lợi phẩm cướp được từ người tha hương — Những thương nhân của bạn thì vô lương tâm, bạn bè thì vô tình, và những kẻ phụ thuộc bạn thì bất trung —

Bức thư của tôi sẽ phình to thành một tiểu luận mất, nếu tôi cứ liệt kê chi tiết từng nguyên nhân gây chướng tai gai mắt đang lấp đầy hạn mức ác cảm của tôi đối với thành phố này, và mọi thành phố đông đúc khác — Ơn Trời! Tôi không bị hút sâu vào cái vòng xoáy ấy đến mức không thể tự rút chân ra mà chẳng cần đến quá nhiều triết lý — Khỏi cái chướng khí hỗn độn của sự bất lương, sự ngu ngốc và xấc láo này, tôi sẽ bay về với niềm hoan hỉ nhân đôi hướng tới sự thanh bình của chốn nghỉ dưỡng, những lời tâm tình chân thành của tình bạn không chút giấu giếm, sự hiếu khách và che chở của các vị thần đồng quê; nói tóm lại là jucunda oblivia Vitae, thứ mà ngay cả Horace cũng chẳng có đủ gu thẩm mỹ để mà tận hưởng —

Tôi đã thỏa thuận thuê một cỗ xe ngựa du lịch loại tốt bốn ngựa kéo, giá một gù-ni một ngày, trong ba tháng chẵn; và tuần tới chúng tôi dự định bắt đầu hành trình đi về phía Bắc, vẫn hy vọng sẽ kịp có mặt bên các anh vào khoảng cuối tháng Mười — Tôi sẽ tiếp tục viết thư từ mỗi trạm dừng chân mà chúng tôi lưu lại đáng kể, bất cứ khi nào có điều gì xảy ra mà tôi nghĩ có thể mang lại cho các anh chút ít niềm vui giải trí. Trong lúc này, tôi phải xin các anh giám sát công tác kinh tế tại Barns, liên quan đến các mùa gặt cỏ và lúa mạch của tôi; hãy yên tâm rằng đất đai của tôi không sản xuất ra thứ gì ngoài những thứ mà các anh có thể tự do coi là của chính mình — Bằng bất kỳ điều kiện nào khác, tôi sẽ cảm thấy hổ thẹn khi ký tên

Người bạn không đổi thay của anh, MATT. BRAMBLE LUÂN ĐÔN, ngày 8 tháng Sáu.