Người nông dân ở Scotland chắc chắn có hoàn cảnh khó khăn trên khắp cả vương quốc; thế nhưng họ trông có vẻ khấm khá và ăn mặc đẹp đẽ hơn những người cùng tầng lớp ở Burgundy, cùng nhiều nơi khác ở Pháp và Ý; thậm chí, tôi dám chắc rằng họ được ăn uống đầy đủ hơn, mặc cho thứ rượu vang được ca tụng của những xứ sở ngoại quốc kia. Người dân vùng Bắc-Britain chủ yếu sống bằng bột yến mạch, sữa, phô mai, bơ, và một số rau củ trong vườn, đôi khi có thêm một con cá trích muối như món quà đặc biệt; nhưng thịt thì họ hiếm khi hoặc chẳng bao giờ được nếm; cũng chẳng có loại rượu mạnh nào, ngoại trừ bia hai xu vào những dịp lễ hội lớn lao—Bữa sáng của họ là một loại cháo sệt nấu bằng bột yến mạch hoặc bột đậu, ăn kèm với sữa. Họ thường ăn súp vào bữa trưa, gồm cải xoăn hoặc cải bắp, tỏi tây, đại mạch hoặc lúa mạch lớn, và bơ; món này được ăn kèm với bánh mì và phô mai làm từ sữa gầy—Vào ban đêm, họ ăn cháo yến mạch hoặc món tráng miệng làm từ bột yến mạch—Khi thiếu yến mạch, họ dùng bột lúa mạch và đậu, vừa bổ dưỡng lại vừa dễ ăn. Một số nhà có khoai tây, và bạn có thể tìm thấy củ cải vàng trong vườn của mọi người nông dân—Họ mặc thứ vải thô màu nâu đỏ do chính họ tự dệt, vừa kín đáo lại vừa ấm áp—Họ sống trong những túp lều nghèo nàn dựng bằng đá cuội và rứa không có vữa, với một lò sưởi hoặc bếp ở giữa, thường làm bằng một cối xay cũ, và một cái lỗ ở phía trên để thoát khói.
Tuy nhiên, những con người này lại rất mãn nguyện và vô cùng khôn ngoan—Tất cả bọn họ đều đọc Kinh Thánh, thậm chí đủ khả năng tranh luận về các điều khoản trong đức tin của mình; mà ở những vùng tôi từng đi qua, đức tin ấy hoàn toàn theo hệ phái Trưởng lão. Tôi được bảo rằng cư dân vùng Aberdeenshire thậm chí còn sắc sảo hơn nữa. Tôi từng quen một quý ông người Scotland ở London, người từng tuyên bố chiến đấu với bộ phận đồng hương này; và thề rằng sự trơ trẽn cùng thói gian xảo của người Scotland ở góc xứ đó đã đem lại điều tai tiếng cho cả dân tộc.
Con sông Clyde, phía trên Glasgow, mang đậm nét điền viên; và hai bên bờ được tô điểm bởi vô số biệt thự xinh đẹp. Từ biển cho đến thượng nguồn, ta có thể kể tên dinh cơ của nhiều gia đình vương giả bậc nhất, chẳng hạn như công tước xứ Argyle ở Roseneath, bá tước xứ Bute trên hòn đảo cùng tên, bá tước xứ Glencairn ở Finlayston, lãnh chúa Blantyre ở Areskine, nữ công tước xứ Douglas ở Bothwell, công tước Hamilton ở Hamilton, công tước xứ Douglas ở Douglas, và bá tước xứ Hyndford ở Carmichael. Hamilton là một cung điện uy nghi, được bài trí vô cùng lộng lẫy; và ngay cạnh đó là ngôi làng mang cùng tên, một trong những thị trấn nhỏ gọn gàng nhất mà tôi từng thấy ở bất kỳ xứ sở nào. Lâu đài cổ Douglas bị thiêu rụi hoàn toàn trong một tai nạn, vị công tước quá cố bấy giờ quyết định, với tư cách là người đứng đầu gia tộc hàng đầu Scotland, phải xây dựng ngôi nhà lớn nhất vương quốc, và đã cho lên bản thiết kế cho mục đích này; nhưng chỉ có đúng một cánh nhà được hoàn thiện khi ông qua đời. Hy vọng rằng người cháu trai của ông, người hiện đang thừa hưởng gia tài kếch xù ấy, sẽ hoàn thành tâm nguyện của bậc tiền bối—Clydesdale nhìn chung đông đúc và trù phú, tập trung rất nhiều quý ông có gia thế độc lập; nhưng nơi đây sản xuất gia súc nhiều hơn lúa mì—Điều này cũng đúng với Tweedale, nơi chúng tôi đi qua một phần, và Nithsdale, một vùng đất nhìn chung gồ ghề, hoang dã và nhiều đồi núi—Những ngọn đồi này phủ đầy cừu; và đây chính là loại thịt cừu nhỏ ngon tuyệt, vượt trội hơn hẳn so với thịt cừu ở chợ London. Vì chi phí nuôi dưỡng chẳng đáng là bao, cừu không bị giết thịt cho đến khi được năm tuổi, lúc mà hương vị, nước thịt và chất dinh dưỡng của chúng đạt đến độ hoàn hảo; nhưng bộ lông của chúng lại bị hư hại nặng bởi hắc ín, thứ chất được bôi lên người để bảo vệ chúng khỏi bệnh thối nhũng vào mùa đông, khi chúng chạy nhảy hoang dã cả ngày lẫn đêm, và hàng ngàn con bị vùi lấp dưới những trận bão tuyết khổng lồ—Thật đáng tiếc khi những người nông dân không thể nghĩ ra cách nào để che chắn cho loài vật hữu ích này khỏi sự khắc nghiệt của khí hậu dữ dội, đặc biệt là những cơn mưa dầm dề, thứ còn tai hại hơn cả cái lạnh cắt da cắt thịt.
Bên dòng sông nhỏ Nid tọa lạc lâu đài Drumlanrig, một trong những dinh thự tráng lệ nhất nước Anh, thuộc quyền sở hữu của công tước xứ Queensberry; một trong số ít những nhà quý tộc có tấm lòng nhân hậu làm rạng danh bản chất con người—Tôi sẽ không mạo muội đi sâu mô tả cung điện này, một tuyệt tác thực sự về sự vĩ đại cũng như vị thế, gợi ta nhớ đến thành phố xinh đẹp Palmyra, trồi lên như một ảo ảnh giữa chốn hoang mạc. Ngài công tước duy trì lối sống rộng mở, hiếu khách và vô cùng xa hoa—Ngài đã ân chuẩn tiếp đón chúng tôi hết sức niềm nở, giữ chúng tôi lại qua đêm cùng hơn hai mươi vị khách khác, kèm theo một số lượng lớn gia nhân và ngựa—Nữ công tước cũng ân cách không kém, trực tiếp che chở cho các quý cô của chúng tôi. Càng sống lâu, tôi càng nhận ra nhiều lý do để tin rằng những định kiến từ thuở nhỏ không bao giờ có thể xóa bỏ hoàn toàn, ngay cả khi chúng bị phát hiện là sai lầm và ngớ ngẩn. Những thói quen suy nghĩ gắn liền với cácpệ ham muốn mãnh liệt cứ bám chặt lấy trái tim con người đến mức, dẫu cho một nỗ lực lý trí có thể gạt chúng sang một bên trong chốc lát, thì sự kiềm chế ấy vừa dứt, chúng lại chộp lấy quyền kiểm soát với sức bật và độ bám dính ngày càng gia tăng.
Tôi chìm đắm vào suy ngẫm này nhờ những gì diễn ra trên bàn tiệc của công tước sau bữa tối. Cuộc trò chuyện xoay quanh những quan niệm tầm thường về ma quỷ và điềm gở đang thịnh hành trong tầng lớp bình dân miền Bắc-Britain, và tất cả mọi người đều đồng ý rằng chẳng có gì nực cười hơn thế. Tuy nhiên, một vị quý ông đã kể một câu chuyện kỳ lạ về chính mình như để chiêm nghiệm: ‘Khi đang tham gia một chuyến đi săn ở miền Bắc (ông ấy kể), tôi quyết định đến thăm một người bạn cũ mà tôi đã không gặp suốt hai thập kỷ—Bấy lâu nay, ông ấy đã lui về ở ẩn, cách ly với mọi người quen, sống trong tâm trạng u uất sầu muộn, chịu nhiều dằn vặt vì nỗi buồn suy sụp tinh thần do cái chết của người vợ, người mà ông ấy yêu thương vô bờ bến. Vì ông ấy cư ngụ ở một vùng quê hẻo lánh, lại thêm đoàn chúng tôi có năm người cùng số lượng gia nhân tương đương, nên chúng tôi mang theo một ít lương thực từ thị trấn chợ gần nhất, phòng khi đến nơi mà ông ấy chưa chuẩn bị kịp để tiếp đón. Do đường xá hiểm trở, mãi đến hai giờ chiều chúng tôi mới tới nơi; và thật ngạc nhiên khi thấy một bữa cơm rất thịnh soạn đã được chuẩn bị sẵn trong bếp, bàn ăn đã dọn sẵn sáu bộ đồ ăn. Chính người bạn của tôi xuất hiện trong bộ trang phục chỉnh tề nhất ở cổng, đón tiếp chúng tôi với vòng tay rộng mở và bảo rằng ông ấy đã ngóng chờ chúng tôi suốt hai tiếng nay rồi. Kinh ngạc trước tuyên bố ấy, tôi hỏi ai đã báo tin cho ông về sự xuất hiện của chúng tôi? Và ông mỉm cười không đáp. Tuy nhiên, dựa vào sự thân thiết trước đây, sau đó tôi đã nài nỉ gặng hỏi; và ông điềm tĩnh bảo rằng ông đã thấy tôi trong một thị kiến về nhãn quan thứ hai—Thậm chí, ông còn gọi người quản gia ra làm chứng, người này long trọng xác nhận rằng ngày hôm trước chủ nhân đã thông báo trước về việc tôi tới cùng bốn người lạ mặt khác, và ra lệnh cho ông chuẩn bị chu đáo; nhờ lời thông báo đó mà ông đã nấu xong bữa trưa mà chúng tôi đang thưởng thức, đồng thời bày biện số bộ đồ ăn đúng như con số đã được báo trước.’ Tất cả chúng tôi đều thừa nhận sự kiện này thật kỳ lạ, và tôi đã cố gắng lý giải nó bằng những nguyên nhân tự nhiên. Tôi nhận xét rằng, vì vị quý ông đó vốn có xu hướng mơ mộng, nên ý nghĩ tình cờ hay nỗi nhớ nhung về người bạn cũ có thể gợi lên những tình huống mà sự ngẫu nhiên vô tình biến thành hiện thực; nhưng rất có thể ông ấy từng thấy nhiều ảo ảnh tương tự chưa bao giờ ứng nghiệm. Không ai trong số những vị khách phản đối trực tiếp ý kiến của tôi; nhưng qua những lời bóng gió được hé lộ, tôi thừa hiểu rằng đa số đều tin có điều gì đó phi thường hơn thế đằng sau câu chuyện.
Một vị quý ông khác trong nhóm quay sang tôi và nói: ‘Chắc chắn một điều rằng, trí tưởng tượng bệnh hoạn rất hay tạo ra những ảo ảnh; nhưng chúng ta phải tìm cách khác để lý giải cho một sự việc tương tự vừa xảy ra trong vòng tám ngày nay ở vùng lân cận nhà tôi—Một quý ông thuộc dòng dõi danh giá, người hoàn toàn không thể xem là kẻ mơ mộng dưới bất kỳ hình thức nào, khi đang ở gần cổng nhà vào lúc chạng vạng, đã bị thăm viếng bởi người ông nội đã qua đời mười lăm năm nay—Con ma dường như cưỡi chính con ngựa mà ông cụ từng cấy khi sinh thời, với vẻ mặt giận dữ và đáng sợ, đồng thời thốt lên những lời mà người cháu trai, trong cơn hoảng loạn, không thể hiểu nổi. Nhưng chưa hết—Ông cụ nhấc lên một chiếc roi ngựa khổng lồ và quất thật mạnh vào lưng cùng vai người cháu, vết hằn ấy tôi đã tận mắt chứng kiến. Hiện tượng này sau đó còn được nhìn thấy bởi người đào huyệt của giáo xứ, kẻ đang lảng vảng quanh ngôi mộ chôn cất thi hài cụ; như hắn đã khai báo với vài người trong làng trước khi biết chuyện gì đã xảy ra với vị quý ông nọ—Thậm chí, hắn còn tìm đến tôi với tư cách là một thẩm phán hòa giải để làm chứng thề về những chi tiết này, tuy nhiên tôi đã từ chối tiếp nhận lời tuyên thệ. Về phần người cháu nội của người quá khứ, anh ta là một kẻ tỉnh táo, nhạy bén, sống thực dụng, quá bận rộn với các mưu đồ vụ lợi nên chẳng màng đến chuyện hão huyền. Anh ta vốn muốn giấu nhẹm câu chuyện; nhưng trong cơn hoảng sợ ban đầu, anh ta đã la hét toáng lên, chạy ùa vào nhà và phơi tấm lưng cùng cái đầu bù xù trước mặt cả nhà; thế nên chẳng thể nào chối cãi được nữa. Giờ đây, chuyện này đã trở thành đề tài bàn tán rôm rả khắp vùng, rằng sự xuất hiện và hành vi của linh hồn lão ông là điềm báo về một tai họa lớn giập xuống gia đình, và bà cụ thậm chí đã phải đổ bệnh nằm liệt giường vì quá hoảng sợ.’
Dẫu không mạo muội giải thích điều kỳ bí này, tôi cho rằng chẳng có gì là lạ nếu một ngày nào đó sự việc này phơi bày chỉ là một trò lừa bịp; và rất có kẻ là một âm mưu do kẻ thù của nạn nhân dàn dựng; thế nhưng vị quý ông kia vẫn cứ khăng khăng về độ xác thực của bằng chứng cùng sự đồng thuận trong lời khai, khi hai nhân chứng đáng tin cậy, hoàn toàn không thông đồng với nhau, đều quả quyết về sự xuất hiện của cùng một người đàn ông mà cả hai đều quen thuộc—Từ Drumlanrig, chúng tôi tiếp tục xuôi theo dòng sông Nid để đến Dumfries, nơi tọa lạc cách cửa sông bảy dặm về phía thượng nguồn; và sau Glasgow, đây là thị trấn đẹp nhất mà tôi từng thấy ở Scotland. Quả thực, cư dân nơi đây dường như lấy thành phố kia làm hình mẫu; không chỉ trong việc làm đẹp thị trấn và quản lý trị an, mà còn trong việc theo đuổi các kế hoạch thương mại và sản xuất, nhờ đó họ đã trở nên giàu có và thịnh vượng.
Chúng tôi quay trở lại nước Anh theo ngả Carlisle, nơi chúng tôi tình cờ gặp lại người bạn Lismahago, người mà chúng tôi đã cất công hỏi thăm vô ích ở Dumfries và vài nơi khác—Xem ra viên đại biểu này, giống như các nhà tiên ngôn thuở xưa, chẳng được tôn trọng là bao ngay tại quê nhà, nơi ông giờ đây đã từ bỏ vĩnh viễn—Ông đã kể cho tôi nghe những chi tiết sau về chuyến viếng thăm quê cha đất tổ—Trên đường về quê hương, ông hay tin cháu trai mình đã kết hôn với con gái của một thương nhân chuyên điều hành một xưởng dệt, và đã hùn vốn làm ăn với bố vợ: vô cùng chán nản trước thông tin đó, ông đã đặt chân đến cổng nhà vào lúc chạng vạng, nơi ông nghe vẳng lại tiếng thoi dệt lách cách vang lên trong đại sảnh, điều đó khiến ông nổi giận đến mức suýt phát điên: trong lúc đang phẫn nộ tột cùng ấy, người cháu trai tình cờ bước ra, không còn kiềm chế được cơn giận, ông thét lên: ‘Thằng khốn đốn thoái hóa! Mày đã biến ngôi nhà của cha tao thành một hang ổ trộm cắp!’ rồi đồng thời quất cậu ta bằng roi ngựa; sau đó, phi ngựa vòng qua ngôi làng bên cạnh, ông ghé thăm nghĩa trang của tổ tiên dưới ánh trăng; và sau khi bày tỏ lòng thành kính với linh hồn họ, ông cưỡi ngựa suốt đêm sang một vùng đất khác—Nhận thấy trụ cột gia đình rơi vào cảnh nhục nhã ê chề, toàn bộ bạn bè thân thiết đều đã qua đời hoặc dời đi nơi khác, trong khi chi phí sinh hoạt đắt đỏ gấp đôi so với thuở ông mới rời quê hương, ông đã nói lời vĩnh biệt nơi đây và quyết định tìm kiếm sự bình yên giữa những cánh rừng nước Mỹ.
Tôi không còn bối rối trong việc lý giải hiện tượng hồn ma được mô tả ở Drumlanrig nữa; và khi tôi thuật lại câu chuyện cho viên trung úy, ông ấy rất đắc ý khi nghĩ rằng sự phẫn nộ của mình lại mang lại hiệu quả vượt xa mong đợi, đồng thời ông thừa nhận rằng vào một thời điểm như thế, với bộ dạng như thế, ông hoàn toàn có thể bị nhầm thành hồn ma của người cha, người mà người ta bảo rằng ông giống y đúc—Nói riêng với nhau, tôi đoán Lismahago sẽ tìm được chốn dung thân mà chẳng cần phải lặn lội đến tận những căn lều của người Miamis. Chị Tabby của tôi đang không ngừng tấn công ông ấy bằng tình cảm thắm thiết; và nếu tôi không đoán sai bề ngoài, vị đại úy đã sẵn sàng chớp lấy thời cơ. Về phần mình, tôi dự định vun vén cho mối quan hệ này và rất sẵn lòng chứng kiến họ nên duyên—Trong trường hợp đó, chúng ta sẽ tìm được cách sắp xếp cho họ một cuộc sống ổn định ngay tại vùng quê của mình. Tôi và đám gia nhân sẽ thoát khỏi một mụ quản gia vô cùng phiền toái và độc đoán; đồng thời tôi vẫn được thưởng thức những buổi trò chuyện với Lismahago mà không bắt buộc phải kè kè bên ông ta suốt ngày; bởi dẫu món hầm olla là một món ăn đậm đà gia vị, tôi cũng chẳng thể nuốt nổi nó vào mỗi ngày trong đời.
Tôi rất ấn tượng với Manchester, một trong những thị trấn dễ chịu và phát triển bậc nhất Vương quốc Anh; và tôi nhận ra rằng đây chính là nơi đã khơi nguồn cảm hứng cũng như đặt nền móng cho các ngành sản xuất chủ lực của Glasgow. Chúng tôi dự định ghé thăm Chatsworth, Peak và Buxton, từ địa điểm cuối cùng này chúng tôi sẽ khởi hành thẳng về nhà, dù thong thả hành trình. Nếu mùa màng ở xứ Wales thuận lợi như ở miền Bắc, thì mùa gặt của các bác chắc đã hoàn tất viên mãn; và chúng ta chẳng còn gì phải bận tâm ngoài mẻ bia tháng Mười, xin hãy nhắc nhở Barns cẩn thận về việc đó. Các bác sẽ thấy tôi có da có thịt hơn nhiều so với lúc chúng ta chia tay; và cuộc chia ly ngắn ngủi này đã thổi bùng một luồng sinh khí mới cho những tình cảm bằng hữu mà tôi vẫn luôn hằng ấp ủ, và sẽ mãi mãi là,
Thân ái, MATT. BRAMBLE MANCHESTER, ngày 15 tháng 9.
