Nếu tôi không biết rằng nghề nghiệp của anh đã quen với việc nghe những lời phàn nàn, tôi hẳn đã phải áy náy khi làm phiền anh bằng những bức thư của mình, mà người ta có thể gọi đúng nghĩa là những lời than van của Matthew Bramble. Dù vậy, tôi không sao kìm được cảm giác rằng mình có chút quyền trút bỏ những bực dọc lên đầu anh — người có trách nhiệm chữa trị những căn bệnh đã gây ra chúng; và xin nói thật với anh, việc có một người bạn hiểu biết để tôi giãi bày cái tính cáu kỉnh của mình — thứ mà nếu cứ nén lại thì sẽ trở nên cay độc đến mức không tài nào chịu nổi — quả là một sự xoa dịu không nhỏ cho những nỗi khổ của tôi.

Anh phải biết rằng, đến Bath, tôi chẳng thấy gì ngoài sự thất vọng; nơi đây đã đổi thay nhiều đến mức tôi khó lòng tin nổi đây lại chính là chốn tôi từng lui tới vào khoảng ba mươi năm trước. Dường như tôi đang nghe anh nói: “Đổi thay thì chắc chắn rồi: nhưng đó là thay đổi theo chiều hướng tốt hơn; một sự thật mà có lẽ anh sẽ thừa nhận không chút do dự, nếu bản thân anh không thay đổi theo chiều hướng tồi đi.” Nhận định ấy, biết đâu đấy, lại là điều chính xác. Những bất tiện mà tôi từng phớt lờ trong thời kỳ sung sức nhất của tuổi trẻ, nay lại tự nhiên dội những ấn tượng phóng đại vào hệ thần kinh nhạy cảm của một kẻ ốm đau, bị tuổi già ập đến bất ngờ và tàn tạ vì bệnh tật lâu ngày — Nhưng tôi tin anh sẽ không phủ nhận rằng nơi đây, vốn được Thiên nhiên và Đấng Tối Cao định sẵn làm chốn nương náu để tránh xa bệnh tật và muộn phiền, nay đã trở thành tâm điểm của sự ồn ào và trụy lạc. Thay vì sự bình yên, tĩnh lặng và thoải mái vốn vô cùng cần thiết cho những ai đang oằn mình vì sức khỏe kém, thần kinh suy nhược và tâm trạng bất ổn; ở đây chúng tôi chẳng gặp gì ngoài tiếng ồn, sự náo loạn và vội vã; cùng với nỗi mệt nhọc và sự nô lệ của việc duy trì những nghi thức giao tế còn cứng nhắc, câu nệ và áp bức hơn cả phép xã giao của một vị tuyển hầu tước người Đức. Nơi đây có lẽ là một bệnh viện quốc gia, nhưng người ta dễ tưởng rằng chỉ có những kẻ tâm thần mới được nhận vào; và quả thực, tôi xin phép anh cứ gọi tôi là kẻ tâm thần nếu tôi còn ở lại Bath lâu hơn nữa. — Nhưng tôi sẽ nhân cơ hội khác để trình bày dài dòng hơn về chủ đề này — Tôi đã rất sốt sắng muốn tận mắt chứng kiến những công trình cải tạo kiến trúc đầy kiêu hãnh từng được ca tụng hết lời ở khu vực thượng thành, và ngày hôm kia, tôi đã đi một vòng thăm thú tất cả các tòa nhà mới xây. Quảng trường The Square, dẫu không theo quy chuẩn đối xứng, nhưng nhìn chung được bố trí khá ổn, rộng rãi, thoáng đãng và lộng gió; và theo ý kiến của tôi, đây quả là vị trí lành mạnh và dễ chịu nhất ở Bath, đặc biệt là khu vực phía trên của nó; thế nhưng các con đường dẫn vào lại tồi tàn, bẩn thỉu, nguy hiểm và ngoằn ngoèo. Lối đi từ đây ra khu nhà tắm công cộng phải băng qua sân của một quán trọ, nơi những bệnh nhân tội nghiệp đang run lẩy bẩy được khiêng trên chiếc kiệu, luồn lách giữa hai hàng ngựa đang co rúm dưới những chiếc bàn chải lông của đám nài ngựa và phu xe, chưa kể đến hiểm họa bị cản đường hoặc lật nhào bởi xe cộ cứ liên tục ra vào. — Tôi đoán rằng sau khi có vài phu kiệu bị thương tật và một vài sinh mạng cướp đi bởi những tai nạn kiểu đó, hội đồng thành phố mới thực sự suy tính đến việc tạo ra một lối đi an toàn và thuận tiện hơn. Vòng xuyến The Circus thì chẳng qua chỉ là một món đồ chơi xinh xắn được dựng lên để làm hàng mã, trông giống như một nửa đấu trường của Vespasian bị lộn trái ra ngoài. Nếu xét về độ tráng lệ, thì số lượng lớn các cánh cửa nhỏ của từng ngôi nhà, chiều cao khiêm tốn của các tầng kiến trúc, những món trang trí gượng gạo trên thanh đầu cột vừa trẻ con vừa lệch chỗ, cùng những khoảng sân nhô ra đường có hàng rào sắt bao quanh, đã phá hỏng phần lớn thiện cảm của người ngắm; và có lẽ, chúng ta sẽ thấy nó còn nhiều bất cập hơn nữa nếu xét dưới góc độ tiện dụng. Hình dáng của mỗi ngôi nhà riêng lẻ vốn là một cung tròn, chắc chắn sẽ làm hỏng sự đối xứng của các căn phòng, khiến chúng bị thắt hẹp lại ở phía cửa sổ nhìn ra mặt đường và phình rộng ra ở không gian phía sau. Giá như thay vì những khoảng sân và hàng rào sắt có vẻ chẳng mấy hữu dụng ấy, người ta làm một hành lang có mái vòm cuốn chạy vòng quanh như ở Covent-garden, thì diện mạo của toàn bộ công trình sẽ trở nên lộng lẫy và ấn tượng hơn biết mấy; những dãy vòm đó vừa tạo ra một lối đi có mái che dễ chịu, vừa che mưa cho những phu kiệu tội nghiệp cùng cỗ xe của họ ở một nơi mà mưa gió gần như diễn ra quanh năm. Hiện tại, những chiếc kiệu cứ đứng dầm mình ngoài phố từ sáng đến tối cho đến khi biến thành những chiếc hộp chứa đầy da ẩm ướt, phục vụ cho đám người mắc chứng gút và thấp khớp được khiêng đi từ nơi này sang nơi khác. Quả thực đây là một sự bất tiện kinh khủng lan rộng ra toàn bộ thành phố; và tôi tin chắc rằng nó gây ra vô vàn tác hại cho những người mong manh và ốm yếu; ngay cả những chiếc kiệu kín được thiết kế dành riêng cho người bệnh, vì cứ phải đứng phơi mình ngoài trời, cũng ngấm đẫm hơi ẩm của bầu không khí vào lớp lót bằng vải nỉ giống như những miếng bọt biển, và sự lạnh lẽo ẩm ướt ấy chắc chắn sẽ chặn đứng quá trình bài tiết mồ hôi của một bệnh nhân vừa bước ra từ nhà tắm công cộng với cơ thể nóng bừng và các lỗ chân lông đang mở rộng hoác.

Nhưng, xin trở lại với vòng xuyến The Circus; nó bất tiện vì vị trí nằm quá xa các khu chợ, nhà tắm và các chốn giải trí công cộng. Lối vào duy nhất đi qua phố Gay-street lại quá khó khăn, dốc đứng và trơn trượt, nên vào những ngày trời mưa, nơi đây hẳn sẽ vô cùng nguy hiểm cho cả người đi xe lẫn người đi bộ; và khi đường phố phủ đầy tuyết như suốt mười lăm ngày liền trong mùa đông vừa qua, tôi không hiểu làm thế nào một người bình thường có thể lên hay xuống mà không đối mặt với nguy cơ gãy xương nhãn tiền. Tôi được biết rằng vào những ngày gió lộng, phần lớn các ngôi nhà trên ngọn đồi này đều bị khói bủa vây do những cơn gió từ sườn đồi phía sau thổi thốc ngược xuống ống khói — điều mà tôi cũng ái ngại rằng sẽ khiến bầu không khí ở đây ẩm ướt và độc hại hơn so với khu quảng trường bên dưới; bởi những đám mây hình thành từ hơi nước bốc lên liên tục của các nhà tắm và dòng sông dưới thung lũng, khi bay lên theo hướng này, sẽ bị ngọn đồi mọc sát phía sau The Circus thu hút và giữ lại, từ đó trút lên bầu không khí một tầng hơi ẩm nối tiếp nhau không dứt. Tuy nhiên, điểm này hoàn toàn có thể được kiểm chứng dễ dàng bằng một chiếc ẩm kê hoặc một nhúm muối kali carbonat phơi ra ngoài không khí. Cùng một người kiến trúc sư đã lên bản vẽ cho The Circus nay lại tiếp tục phác thảo một tòa hình trăng lưỡi liềm The Crescent; khi công trình đó hoàn thành, có lẽ chúng ta sẽ có cả một hình Ngôi Sao, và những ai còn sống sau đây ba mươi năm nữa có lẽ sẽ được thấy toàn bộ các cung hoàng đạo hiện diện qua các công trình kiến trúc ở Bath. Những thiết kế này, dẫu có kỳ quặc đi chăng nữa, thì ít nhiều vẫn biểu lộ sự khéo léo và hiểu biết của người kiến trúc sư; nhưng cơn cuồng xây dựng nay đã nắm lấy một số lượng lớn những kẻ phiêu lưu, khiến người ta thấy những ngôi nhà mới mọc lên ở mọi ngóc ngách và lối ra của Bath; chúng được thiết kế mà chẳng cần óc phán đoán, thi công cẩu thả và chắp vá với sự thờ ơ đến cùng cực dành cho quy hoạch cũng như sự đoan trang, khiến cho các dãy nhà và công trình mới mọc lên cứ đan chéo và cắt ngang lẫn nhau ở mọi góc độ kết hợp khác nhau. Chúng trông giống như đống đổ nát của những con phố và quảng trường bị xé toạc bởi một trận động đất đã xới tung mặt đất thành đủ loại hố sâu và gò đống; hoặc giống như thể có một con quỷ dữ theo trường phái Gothic nào đó đã nhồi nhét tất cả vào một chiếc bao tải rồi vứt bừa bãi cho chúng đứng chỏng chơ tùy theo may rủi. Người ta có thể dễ dàng hình dung ra cái quái thai mà Bath sẽ trở thành trong vài năm tới với những khối u mọc lồi lõm này; nhưng sự thiếu thốn về vẻ đẹp và tỷ lệ không phải là hậu quả tồi tệ nhất của những dinh thự mới này; chúng được xây cẩu thả bằng thứ đá mềm xốp bở rời tìm thấy ở vùng phụ cận này đến mức tôi sẽ chẳng bao giờ có thể ngủ yên giấc trong một căn nhà như thế khi trời nổi gió mạnh (theo cách gọi của thủy thủ); và tôi tin chắc rằng người tá túc Roger Williams của tôi, hoặc bất kỳ người đàn ông nào có sức vóc tương đương, cũng có thể dùng chân đạp thủng phần kiên cố nhất trên tường nhà chúng mà chẳng cần tốn quá nhiều sức cơ bắp. Tất cả những điều vô lý này đều bắt nguồn từ dòng triều lưu chung của sự xa hoa đã bao trùm khắp quốc gia, cuốn phăng đi tất cả mọi thứ, thậm chí cả tầng lớp cặn bã cùng đinh trong xã hội. Mọi kẻ phất lên nhờ vận may, được khoác lên mình những bộ xiêm y hợp mốt, đều đổ xô đến Bath như thể đây là tâm điểm của sự chú ý — Những tên nhân viên văn phòng và thương vụ từ Đông Ấn trở về, mang nặng chiến lợi phẩm từ các tỉnh bang bị cướp bóc; những chủ đồn điền, kẻ cai ngục nô lệ và bọn bán hàng rong từ các thuộc địa ở Châu Mỹ, giàu lên bằng những cách chẳng ai hay biết; những tay cò mồi, viên chức quân lương và nhà thầu đã béo múp míp qua hai cuộc chiến tranh liên tiếp bằng xương máu của nhân dân; những kẻ cho nặng lãi, môi giới và đầu cơ đủ loại; những kẻ có xuất thân thấp kém và chẳng được giáo dục tử tế nào bỗng dưng thấy mình bước vào một trạng thái sung túc chưa từng thấy trong các thời kỳ trước; và chẳng có gì lạ khi đầu óc họ bị chuốc say bởi sự kiêu ngạo, thói hư vinh và lòng tự phụ. Vì chẳng biết tiêu chuẩn nào khác của sự cao sang ngoài việc phô trương sự giàu có, họ tuôn trào sự sung túc của mình mà chẳng có lấy một chút gu thẩm mỹ hay phép tắc qua mọi ngả đường của sự hoang phí ngớ ngẩn nhất; và tất cả bọn họ đều vội vã đổ xô đến Bath, bởi vì ở đây, chẳng cần thêm bất kỳ phẩm chất nào khác, họ có thể hòa mình vào giới vương tôn công tử và quý tộc trong xứ. Ngay cả vợ con của những tiểu thương thấp kém — những kẻ tựa như loài cá mập mũi xẻng, chuyên rúc vào lớp mỡ của những con cá voi khổng lồ đầy may rủi ấy — cũng bị nhiễm cái cơn cuồng phô trương tầm vóc của bản thân; và chỉ một chút cảm mạo nhẹ cũng đủ làm cái cớ để họ khăng khăng đòi được chở đến Bath, nơi họ có thể lò cò nhảy những vũ điệu đồng quê và khiêu vũ cotillon giữa đám tiểu vương, các điền chủ, luật sư và giáo sĩ. Những tạo vật mỏng manh đến từ Bedfordbury, Butcher-row, Crutched-friers và Botolph-lane ấy không tài nào thở nổi trong bầu không khí thô kệch của khu hạ thành, hay tuân theo những quy tắc bình dân của một khu nhà trọ thông thường; thế nên người chồng buộc phải thuê trọn một căn nhà hoặc những căn hộ sang trọng trong các khu nhà mới xây. Thành phần của cái gọi là giới thượng lưu thời trang tại Bath là như thế đấy; nơi một tỷ lệ vô cùng nhỏ bé những người tao nhã bị lọt thỏm giữa đám đông những kẻ bình dân vô lại, chẳng có chút hiểu biết hay phán đoán nào, cũng chẳng có lấy mảy may ý niệm về sự đoan trang lịch sự; và dường như chúng chẳng thích thú gì hơn ngoài cơ hội được lăng mạ những người bề trên của mình.

Cứ thế, số lượng người và số lượng nhà tiếp tục gia tăng; và tình trạng này sẽ vẫn cứ tiếp diễn cho đến khi những dòng suối nuôi dưỡng dòng thác cuồn cuộn không thể cản nổi của sự ngu ngốc và hoang phí kia cạn kiệt, hoặc bị chuyển hướng sang những kênh rạch khác bởi những biến cố và sự kiện mà tôi không tài nào tiên liệu nổi. Tôi phải thừa nhận rằng đây là một chủ đề khiến tôi không thể viết với bất kỳ mức độ kiên nhẫn nào; bởi vì đám đông là một con quái vật mà tôi chưa bao giờ có thể chịu đựng nổi, dù là ở phần đầu, đuôi, hoành cách hay các chi của nó; tôi căm ghét toàn bộ cái khối lượng ấy như một đống dốt nát, tự phụ, ác tâm và tàn bạo; và trong cái từ ngữ kết án này, tôi bao hàm — mà không phân biệt cấp bậc, địa vị hay phẩm chất — tất cả những kẻ thuộc cả hai giới tính đang bắt chước lối sống của chúng và xu nịnh hội đoàn của chúng.

Nhưng tôi viết đến đây thì các ngón tay đã cứng đờ và cơn buồn nôn lại bắt đầu tái phát — Theo lời khuyên của anh, cách đây mấy ngày tôi đã cho người sang Luân Đôn mua nửa cân sâm; dẫu tôi rất ngờ rằng sâm xuất xứ từ châu Mỹ liệu có hiệu quả tương đương với loại mang về từ Đông Ấn hay không. Vài năm trước, một người bạn của tôi đã trả tới mười sáu ghin-ghê cho hai o-xơ sâm; thế mà sáu tháng sau, nó lại được bán ở chính cửa hàng đó với giá năm si-ling một cân. Tóm lại, chúng ta đang sống trong một thế giới tồi tệ đầy rẫy sự lừa đảo và gian trá; đến mức tôi chẳng thấy có thứ gì giá trị bằng tình bạn chân thành của một người một người khôn ngoan; một viên ngọc quý hiếm! Mà tôi không sao kìm được ý nghĩ rằng mình đang sở hữu, khi tôi lặp lại lời tuyên bố cũ rằng tôi vẫn như mọi khi,

Bác sĩ thân mến, Người bạn trìu mến của anh, M. BRAMBLE,

Sau khi bị chao đảo trong một cơn cuồng phong ngắn ngủi ngay lúc mới đặt chân đến đây, tôi đã thuê một ngôi nhà nhỏ ở phố Milsham-street, nơi tôi có chỗ ở tạm ổn với giá năm ghin-ghê một tuần. Hôm qua tôi đã tới phòng uống nước Pump-room và uống khoảng một pi-nơ nước khoáng, có vẻ rất hợp với dạ dày của mình; và sáng mai tôi sẽ đi tắm khoáng lần đầu tiên; thế nên chỉ ít bận gửi thư nữa là anh có thể trông đợi thêm những phiền toái mới từ tôi; trong lúc này, tôi rất vui khi biết rằng việc tiêm chủng cho con bé Joyce tội nghiệp đã thành công tốt đẹp và mặt nó sẽ chỉ bị sẹo rất ít. Nếu bạn tôi là Sir Thomas vẫn còn độc thân, tôi đã chẳng dám gửi gắm một cô hầu gái xinh xắn như thế vào gia đình cậu ấy; nhưng vì tôi đã gửi gắm con bé một cách đặc biệt cho phu nhân G—, người là một trong những người phụ nữ tuyệt vời nhất trên đời, nó có thể đến đó không chút do dự ngay khi hoàn toàn hồi phục và sẵn sàng làm việc — Hãy đưa tiền cho mẹ con bé để sắm sửa những vật dụng cần thiết, và nó có thể cưỡi ngựa theo sau anh trai mình trên lưng con Bucks; nhưng anh phải dặn dò Jack thật kỹ, buộc cậu ta phải chăm sóc cẩn thận cho con chiến mã già trung thành ấy, kẻ đã tận tụy kiếm lấy sự nhàn hạ hiện tại bằng những chiến công trong quá khứ.