London đối với tôi quả là lạ lẫm; từ đường phố, nhà cửa cho đến cả địa thế; đúng như lời người Ireland nói: “London giờ đã dời ra khỏi thành phố rồi.” Những chốn tôi từng thấy là đồng không mông quạnh, chuyên trồng cỏ dại và lúa mì, nay đều đã bị chèn lấp bởi phố xá, Quảng trường, cung điện và nhà thờ. Tôi được tin xác thực rằng, chỉ trong vòng bảy năm, mười một nghìn ngôi nhà mới đã mọc lên ở một góc Westminster, chưa kể những công trình hàng ngày vẫn mọc thêm ở các phần khác của đô thị khổng lồ này. Pimlico và Knightsbridge giờ đây gần như đã nối liền với Chelsea và Kensington; và nếu cơn cuồng nhiệt này cứ tiếp diễn trong nửa thế kỷ nữa, tôi đoán toàn bộ hạt Middlesex sẽ bị phủ kín bởi gạch đá.

Quả thực, cũng phải công nhận rằng, để vớt vát thể diện cho thời đại chúng ta, London và Westminster nay đã được lát đường và thắp sáng tốt hơn trước rất nhiều. Những con phố mới rộng rãi, ngăn nắp, lộng gió; và nhà cửa nhìn chung cũng tiện nghi. Cây cầu tại Blackfriars là một đài kỷ niệm tuyệt vời cho gu thẩm mỹ và tinh thần vì cộng đồng.—Tôi tự hỏi làm sao họ lại tình cờ thực hiện được một công trình mang tầm vóc tráng lệ và hữu ích đến thế. Nhưng, dẫu cho có những cải thiện ấy, kinh đô đã trở thành một con quái vật phì đại; thứ mà, giống như chiếc đầu trĩ nước, rồi sẽ đến lúc bỏ mặc phần thân và tứ chi thiếu thốn dưỡng chất lẫn sự chống đỡ. Sự phi lý ấy sẽ lộ rõ toàn bộ sức nặng khi ta ngẫm ra rằng một phần sáu dân số của cả vương quốc rộng lớn này đang chen chúc trong khu vực quản lý của các bảng thống kê tử vong. Có gì lạ khi các ngôi làng của chúng ta tiêu điều, còn đồng ruộng thì thiếu vắng nhân công làm thuê? Việc xóa bỏ các trang trại nhỏ chỉ là một trong những nguyên nhân làm giảm dân số. Thật vậy, sự gia tăng đáng kinh ngạc của ngựa và gia súc để phục vụ cho lối sống xa hoa đòi hỏi một lượng lớn cỏ khô và đồng cỏ, vốn được nuôi trồng và quản lý mà không cần tốn nhiều sức lao động; thế nhưng, các ngành nông nghiệp khác lúc nào cũng cần đến một đội ngũ nhân công, bất kể trang trại lớn hay nhỏ. Thủy triều của sự xa hoa đã quét sạch mọi cư dân khỏi vùng nông thôn rộng mở—Từ vị bá tước giàu có nhất cho đến gã quý tộc nghèo nhất, ai nấy đều phải có nhà ở thủ đô và phô trương lực lượng với một đội ngũ gia nhân đông đảo đến bất thường. Những cậu bé chăn cày, chăn bò và đám tá điền hạ đẳng bị hư hỏng, quyến rũ bởi diện mạo và lời lẽ của lũ công tử mặc áo chầu khi chúng có những chuyến dã ngoại mùa hè. Chúng rời bỏ chốn bùn lầy nhọc nhằn để đổ xô lên London, với hy vọng được nhận vào làm gia nhân, nơi chúng có thể sống sung túc và mặc quần áo đẹp mà chẳng cần phải lao động; bởi lười biếng vốn là bản tính của con người—Phần lớn trong số họ, khi vỡ mộng, bèn trở thành trộm cắp và bịp bợm; và London, một chốn hoang vu vô tận nơi chẳng có lấy một đội tuần tra hay canh gác nào ra hồn, cũng chẳng có chút trật tự hay cảnh sát nào, đã cung cấp cho chúng cả chỗ ẩn náu lẫn con mồi.

Có rất nhiều nguyên nhân góp phần làm cho khối lượng khổng lồ này ngày một phình to; nhưng suy cho cùng, tất cả đều bắt nguồn từ cội nguồn lớn lao của sự xa hoa và suy đồi—Khoảng hai mươi lăm năm trước, rất ít người, ngay cả những công dân giàu có nhất ở London, nuôi xe riêng hay thậm chí là gia nhân mặc áo chầu. Bữa ăn của họ chẳng có gì ngoài món luộc và nướng đạm bạc, kèm theo một chai rượu vang port và một vại bia. Hiện nay, bất kỳ thương gia nào dẫu chỉ có chút ít uy tín, hay bất kỳ tay môi giới và luật sư nào, cũng nuôi tới vài tên gia nhân, một kẻ đánh xe và một kẻ cưỡi ngựa dẫn đường. Hắn có nhà ở phố, nhà ở quê, xe ngựa riêng và xe bưu mã. Vợ con hắn xúng xính trong những thứ lụa là đắt tiền nhất, đính kim cương lấp lánh. Họ lui tới triều đình, nhà hát opera, nhà hát kịch và những buổi vũ hội hóa trang. Họ tổ chức tụ tập tại gia: thết đãi những bữa tiệc linh đình với các loại rượu vang hảo hạng nhất từ Bordeaux, Burgundy và Champagne. Người thợ cả vốn quen dành những buổi tối ở quán bia với giá bốn xu rưỡi, nay tiêu tận ba shilling ở quán rượu, trong khi vợ hắn mở bàn đánh bài ngay tại nhà; mụ ta dĩ nhiên cũng phải có quần áo đẹp, xe ngựa hoặc ngựa cưỡi riêng, có nhà trọ miền quê, và tuần ba lần đi chơi các chốn giải trí công cộng. Mỗi tên thư ký, kẻ học việc, và thậm chí cả bồi bàn ở quán rượu hay quán cà phê đều tự mình nuôi một con ngựa chiến, hoặc chung vốn nuôi, rồi diện mạo và y phục ra điều một tay công tử sành điệu—Những chốn giải trí công cộng rực rỡ nhất lúc nào cũng ken dày những gương mặt thời thượng; mà khi dò hỏi ra, hóa ra lại là những gã thợ may làm công, gia nhân và đầy tớ gái đang giả dạng làm tầng lớp bề trên.

Nói tóm lại, chẳng còn chút ranh giới hay thứ bậc nào sót lại—Các tầng lớp trong đời sống bị trộn lẫn vào nhau—Khuân vác, thợ thủ công bậc thấp, phục vụ quán rượu, chủ quán, chủ tiệm, luật sư còi, dân thành thị và kẻ ăn sương ở lối, tất cả đều giẫm đạp lên gót chân nhau: bị thúc giục bởi những con quỷ đồi trụy và phóng túng, người ta thấy họ ở đâu cũng lang thang, cưỡi ngựa, lăn lộn, lao xao, chen lấn, hòa trộn, va đập, nổ đôm đốp và vahầm va hập trong một nồi lẩu nhơ nhớp của sự đần độn và suy đồi—Tất cả chỉ là náo động và vội vã; người ta có thể tưởng tượng rằng họ đang bị thúc đẩy bởi một chứng bệnh não bộ nào đó, khiến họ chẳng tài nào chịu ngồi yên. Khách đi bộ chạy rầm rập trên đường như thể đang bị chủ nợ truy đuổi. Đám cửu vạn và phu khiêng kiệu chạy nước kiệu cùng gánh nặng trên vai. Những kẻ có xe riêng thì phóng như bay qua các con phố. Ngay cả dân thành thị, bác sĩ và dược sĩ cũng lướt đi trong những cỗ xe ngựa nhẹ như chớp. Đám đánh xe thuê quất ngựa khói bay nghi ngút và mặt đường rung chuyển dưới chân họ; và tôi thậm chí từng thấy một chiếc xe vận tải phóng qua Piccadilly với tốc độ phi nước đại. Một lời là đủ, cả quốc gia dường như đang phát điên lên rồi.

Các trò tiêu khiển thời nay chẳng lấy gì làm không phù hợp với bản chất của con quái vật dị hợm mang tên công chúng này. Cứ cho nó sự ồn ào, hỗn độn, chói lọi và lấp lánh; nó hoàn toàn chẳng có khái niệm gì về sự tao nhã và mực thước—Các hoạt động giải trí ở Ranelagh là gì? Một nửa đám đông cứ lẽo đẽo bám theo đuôi nhau trong một vòng tròn vĩnh cửu; giống như những con lừa mù trong cối xay ô-liu, nơi họ chẳng thể trò chuyện, phân biệt hay nổi bật; trong khi nửa còn lại thì uống thứ nước nóng được gọi là trà, cho đến tận chín hoặc mười giờ đêm, cốt để giữ cho tỉnh táo trong suốt phần thời gian còn lại của buổi tối. Còn về dàn nhạc, đặc biệt là nhạc thanh ca, thật may cho các nghệ sĩ là họ không thể bị nghe rõ một cách tường tận. Vauxhall là một tập hợp những món đồ vô tích sự, chồng chất những thứ trang trí rẻ tiền, kém cỏi về ý tưởng lẫn nghèo nàn trong thi công; chẳng có lấy một sự thống nhất về bố cục hay sự thích đáng trong sắp đặt. Đó là một sự kết hợp phi tự nhiên giữa các vật thể, được thắp sáng một cách kỳ quặc thành từng mảng đứt quãng; dường như được bày ra để làm lóa mắt và đánh lạc hướng trí tưởng tượng của hạng dân hèn—Chỗ này một con sư tử bằng gỗ, chỗ kia một bức tượng đá; nơi này một dãy những thứ trông giống như các ô ngăn ở quán cà phê, có mái che phía trên; nơi khác là dăm ba chiếc ghế dài của quán rượu; chỗ thứ ba là một màn biểu diễn rối mô phỏng thác nước bằng thiết; chỗ thứ tư là một cái hang âm u hình tròn, giống như hầm mộ thắp sáng một nửa; chỗ thứ năm là một dải cỏ còi cọc, đến diện tích làm bãi cỏ cho một con lừa con gặm còn chẳng đủ. Những lối đi vốn dĩ được tự nhiên trù định cho sự cô tịch, bóng râm và tĩnh lặng, nay lại ken đặc những đám đông ồn ào, hít hà hơi ẩm ban đêm của một khí hậu dễ gây sốt rét; và xuyên qua những cảnh tượng rực rỡ ấy, dăm ngọn đèn léo nhéo trông chẳng khác nào những ngọn nến một xu.

Khi tôi nhìn thấy một đám đông những người ăn mặc lịch sự, gồm cả nam lẫn nữ, ngồi trên những chiếc ghế dài có mái che, phơi bày trước mắt thiên hạ; và tồi tệ hơn là trước bầu trời đêm lạnh lẽo, buốt giá, đang ngấu nghiến thịt bò thái lát và nốc rượu port, rượu punch cùng táo lên men, tôi không tài nào kìm được lòng thương hại cho sự liều lĩnh của họ; trong khi vẫn khinh bỉ cái gu thẩm mỹ và phép tắc nghèo nàn của họ; thế nhưng, khi họ rảo bước dọc theo những lối đi ẩm ướt và âm u ấy, hoặc chen chúc nhau trên lớp sỏi ướt át mà chẳng có lấy một mái che nào khác ngoài vòm trời bao la, lắng nghe một khúc ca mà một nửa trong số họ đời nào nghe nổi, sao tôi có thể không nghĩ rằng họ thực sự đang bị tơi bời bởi một thứ tinh thần còn hoang đường và tai hại hơn bất cứ thứ gì ta gặp phải trong khuôn viên của nhà thương tâm thần Bedlam? Rất có thể, những ông chủ của nơi này và các khu vườn công cộng có tiếng tăm kém hơn ở vùng ngoại vi đô thị, có mối liên hệ nào đó với giới y khoa và hội mai táng; bởi vì, xét đến niềm khao khát theo đuổi cái gọi là lạc thú hiện đang thống trị mọi tầng lớp và danh vị trong cuộc sống, tôi đoan chắc rằng bệnh thống phong, thấp khớp, cảm mạo và lao phổi mắc phải trong những cuộc vui ban đêm dưới bầu trời này còn nhiều hơn tất cả những rủi ro và tai nạn mà một cuộc đời lao nhọc và hiểm nguy phải gánh chịu.

Những quan sát này, cùng những điều khác mà tôi rút ra trong chuyến đi chơi này, sẽ rút ngắn thời gian lưu lại London của tôi và đưa tôi trở lại với sự cô tịch cùng những ngọn núi với một niềm hứng khởi gấp bội; nhưng tôi sẽ trở về bằng một lối đi khác với con đường đã đưa tôi đến thủ đô. Tôi đã gặp lại vài người bạn cũ, những kẻ vẫn luôn định cư ở cái kinh đô đạo đức giả này, nhưng họ đã thay đổi quá nhiều về phong thái và tính cách đến nỗi chúng tôi hầu như chẳng còn nhận ra hay quan tâm đến nhau nữa—Trên hành trình từ Bath, chị tôi Tabby đã chọc tức tôi đến mức nổi giận lôi đình; trong cơn thịnh nộ đó, giống như một kẻ mượn rượu lên gan, tôi đã nói chuyện với chị ấy bằng một giọng điệu đầy uy quyền và quyết đoán, mang lại một kết quả vô cùng tốt đẹp. Chị ấy và con chó của mình từ sau buổi nói chuyện thẳng thắn đó đã trở nên ngoan ngoãn và cẩn trọng đến lạ thường. Sự yên bình dễ chịu này sẽ kéo dài được bao lâu, chỉ có Trời trên cao mới biết—Tôi tự mãn nguyện rằng việc đi lại du lịch đã giúp ích cho sức khỏe của mình; một tình tiết khích lệ tôi tiếp tục tiến hành chuyến thám hiểm đã lên kế hoạch về miền Bắc. Nhưng trong lúc này, vì lợi ích và sự giải trí của các học trò tôi, tôi phải khám phá tận cùng sự hỗn độn này; cái kinh đô quái dị và méo mó này, chẳng có đầu có đuôi, chẳng có chi thể hay tỷ lệ cân đối.

Thomas đã tỏ ra vô lễ với chị tôi dọc đường, đến mức tôi buộc phải sa thải ngay lập tức giữa Chippenham và Marlborough, nơi xe ngựa của chúng tôi bị lật. Gã đó từ lâu vốn đã cau có và ích kỷ; nhưng nếu hắn có quay về vùng quê, anh cứ cấp cho hắn một giấy chứng nhận về sự trung thực và chừng mực; và miễn là hắn cư xử đúng mực với gia đình, hãy phát cho hắn hai đồng guinea nhân danh

Thân thiết của anh, MATT. BRAMBLE. LONDON, ngày 20 tháng 5.