Bấc đèn sợi miên trong chiếc đèn dầu bằng thủy tinh đang cháy lên một ngọn lửa màu cam, chút nhọ khói ở miệng chụp đèn lờ mờ tỏa ra một mùi tanh của cá, mùi tanh này rất nhạt, gần như không thể ngửi thấy. Chiếc đèn dầu này dùng dầu cá voi, vì ít khói lại sáng hơn so với các loại dầu đèn khác nên rất được các gia đình giàu có ưa chuộng.

Lúc Phương Văn ghé người sang để thỉnh giáo, thân thể anh ta rướn về phía trước, thậm chí còn chẳng màng đến làn khói đen đang bốc lên từ miệng chiếc đèn dầu trước mặt.

“Ừm……”

Viên Khả Lệnh trầm ngâm một lát, rồi nói.

“Kỳ thực “sủng võ ức văn” hay là “sủng văn ức võ”, suy cho cùng đều có tính công lợi của nó. Kẻ sủng võ thì không màng nghiên cứu văn chương, nghiên cứu văn chương tốn não, tốn thời gian, đâu như tập võ, thường chỉ cần sức mạnh là đủ; còn kẻ sủng văn vì mưu cầu công danh, thường chỉ cắm đầu đọc sách, chuyện ngoài cửa sổ còn chẳng màng, tự nhiên cũng chẳng có tâm tư tập võ. Mà ngược về thời Tiên Tần mà xét, người Hán chúng ta chuộng câu “xuất tướng nhập tướng”, kỳ thực, chính là văn võ song tu, đây cũng là chủ trương hiện nay của Kim thượng.”

Lời này khiến Phương Văn liên tục gật đầu, bởi vì vừa là lời thật, cũng vừa là sự thật.

“Văn võ song tu há là chuyện dễ dàng, “chèo nghèo võ phú”, kẻ nhà nghèo nghiên cứu thi thư đã chẳng dễ gì, tập võ? Lại há có gia tài để tập võ chứ?”

“Cho nên, từ khi khoa cử Tùy Đường hưng thịnh, phàm là con em hàn môn tiến thân bằng con đường khoa cử, không ai là không chủ trương lấy văn tuyển sĩ, vứt võ tu văn, chuyên tâm kinh thư. Đến thời nhà Tống, việc chọn quan lại đều xuất phát từ khoa cử, đây chính là điều mà con em hàn môn trong thiên hạ mưu cầu. Dù là vậy, vẫn thấy chưa công bằng, bởi vì sự truyền thừa gia học của con em hàn môn có hạn, tự nhiên không thể so sánh với các gia tộc hào môn. Cho nên đến triều đại chúng ta, mới có khoa cử bát cổ, chỉ lấy đề từ Tứ thư Ngũ kinh. Như vậy cho dù là con em hàn môn bần hàn đến đâu, chỉ cần mua được Tứ thư Ngũ kinh là đã có khả năng mưu cầu công danh, như vậy có thể nói là công bằng hơn hết thảy……”

Nhắc đến sự công bằng này, Viên Khả Lệnh không khỏi lắc đầu thở dài nhẹ nhõm, chính thứ “công bằng” này đã hủy hoại khoa cử, ban đầu Bệ hạ phế bỏ khoa cử cũng là lấy cái cớ này.

“Trông thì có vẻ công bằng, nhưng lại hủy hoại hết thảy con người trong thiên hạ. Giống như lời Cố Ninh Nhân đã nói: Hại của văn bát cổ tương đương với việc đốt sách, mà sự bại hoại nhân tài còn nặng nề hơn cả vùng Hàm Dương. Nhân tài được chọn lựa thường đều là những kẻ tầm thường vô dụng! Thật sự chẳng giúp ích gì cho quốc gia.”

Giọng điệu của Phương Văn rất quả quyết. Sở dĩ quả quyết như vậy, không phải vì sự kiểm điểm lại trong mấy năm qua, mà là bởi vì từ mấy chục năm trước, sĩ lâm Đại Minh trên dưới đã bắt đầu kiểm điểm lại những điểm bất cập của khoa cử bát cổ, đồng thời nung nấu ý định phế bỏ khoa cử bát cổ.

“Cho nên, Bệ hạ mới phế bỏ văn bát cổ “sáo rỗng vô dụng, thực chất không dính dáng gì đến chính sự”, mà chuyên môn tuyển chọn nhân tài từ thực học. Sĩ lâm chúng ta suy cho cùng vẫn hưng thịnh nhờ khoa cử, da không còn thì lông bám vào đâu? Khoa cử một khi đã bị phế bỏ, sĩ lâm tự nhiên cũng chỉ là bèo bạt không gốc rễ. Còn cái gọi là “sĩ lâm mới” lại không gắn kết chặt chẽ như sĩ lâm cũ, cho nên từ ngày khoa cử bị phế bỏ, đối với sĩ lâm mà nói, chỉ có hai con đường để đi: một là cải cách, thuận theo trào lưu; hai là tự bạo tự khí, mặc cho nó đi đến đường cùng.”

“Ồ, tôi hiểu rồi.”

Phương Văn cũng là một kẻ thông minh, nghe qua là hiểu ngay.

“Ý anh là bây giờ sĩ lâm đã đến lúc cần phải cải cách rồi ư? Chủ ý này rất hay, tôi cũng từng nghĩ thế, chỉ là việc cải cách này phải cải cách thế nào đây? Mời các học sĩ trong thư viện tham gia các buổi tụ hội của chúng ta chăng? Khắp nơi đều làm như vậy, nhưng xét cho cùng ở hiện tại, dường như hiệu quả không lớn, dù sao thì rất nhiều người trong số họ, thường say sưa với việc nghiên cứu bài vở.”

Vì việc học ở các thư viện rất nặng nhọc, không giống như trước kia chỉ cần đọc Tứ thư Ngũ kinh, cho nên học sinh trong thư viện tự nhiên không thể giống như các sĩ tử sĩ lâm ngày trước, có đầy đủ thời gian giao lưu, bàn chuyện thi thư văn chương với bạn bè.

“Cải cách sĩ lâm, tuyệt đối không chỉ đơn thuần là đưa các học sĩ vào trong sĩ lâm. Việc lấy bình cũ đựng rượu mới này hiển nhiên là không thực tế lắm, hơn nữa cũng không được Bệ hạ yêu thích.”

Viên Khả Lệnh ngồi xuống lại, nâng bát trà lên.

“Năm xưa sĩ lâm lớn mạnh, cuối cùng có thể cùng hoàng gia chia sẻ thiên hạ, xét đến tận gốc rễ vẫn là vì có sự ủng hộ của hoàng gia. Không có sự ủng hộ của hoàng gia, thì dẫu có cải cách, cũng chỉ là giấc mộng hão huyền mà thôi!”

“Huynh trưởng, hoàng gia sao có thể ủng hộ sĩ lâm nữa chứ? Đừng quên, năm xưa việc Hiếu Liệt hoàng đế rơi vào hoàn cảnh đó, sĩ lâm chúng ta cũng có mấy phần trách nhiệm. Ủng hộ sĩ lâm ư, Bệ hạ e là muôn vàn lần sẽ không làm thế đâu.”

Trong mắt người đời, nếu không có cuộc đảng tranh của sĩ lâm năm xưa, không có những lời bàn suông làm lỡ việc nước của họ, thì e rằng Đại Minh đã không đến mức rơi vào bước đường cùng đó. Trong hoàn cảnh này, Phương Văn tự nhiên không tin hoàng thượng sẽ ủng hộ sĩ lâm.

“Sĩ lâm cũ vĩnh viễn không bao giờ có được sự ủng hộ của hoàng đế!”

Viên Khả Lệnh lạnh lùng nói:

“Sự bất mãn của Bệ hạ đối với sĩ lâm, có thể nói là đã bén rễ sâu gốc, tự nhiên không thể ủng hộ sĩ lâm nữa. Mà ngày nay Bệ hạ sủng võ ức văn, cũng là vì nguyên nhân này. Tuy rằng có thể sẽ dẫn đến quốc gia biến loạn, nhưng không thể phủ nhận rằng, nếu quốc gia mà vũ lực không hiển hách, chắc chắn sẽ dẫn đến quốc gia suy bại, bách tính biến thành nô lệ của ngoại tộc.”

Phương Văn mân mê nắp bát trà, suy nghĩ một lúc rồi nói.

“Sủng văn ức võ, binh nhược tất gặp quốc nạn; sủng võ ức văn, phiến loạn nhi dân kiếp (vua chúa làm loạn mà dân chúng bị cướp bóc)... Như thế... đều là biểu hiện mất đi sự cân bằng.”

“Chính là mất đi sự cân bằng.”

Viên Khả Lệnh nhìn anh ta nói.

“Cho nên, mấu chốt nhất chính là sự cân bằng. Chỉ khi văn võ cân bằng, dân mới giàu nước mới mạnh……”

“Ừm... văn võ cân bằng, cân bằng thế nào đây?”

Ngừng lại một lát, Viên Khả Lệnh đáp.

“Người xưa chẳng phải đã nói rồi sao — Văn võ song toàn.”

“Văn võ song toàn……”

Lông mày Phương Văn hơi nhíu lại, rồi nói.

“Việc này e là có chút không thực tế, dẫu sao thì con em hàn môn rất khó mà có dư sức để tập võ trong lúc nghiên cứu văn chương.”

“Anh xem, điều này lại quay về vấn đề có công bằng hay không rồi……”

Viên Khả Lệnh nhìn Phương Văn nói.

“Nếu hễ lúc nào cũng nghĩ như vậy, thì cuối cùng, vấn đề vẫn không thể giải quyết được.”

“Nhưng hàn môn trong thiên hạ luôn chiếm đa số.”

“Từ đời Tống trở đi, phong khí văn chương trong thiên hạ hưng thịnh lớn, sĩ tử đỗ đạt khoa cử há lại chỉ có mười vạn người. Trong mười vạn người đó, con em hàn môn thực sự nghèo rớt mồng tơi có được mấy người? Cái gọi là hàn môn đại khái cũng chỉ là gia đình tiểu khang mà thôi. Nếu quả thực là nghèo rớt mồng tơi, đừng nói đến mười năm đèn sách, e là ngay cả việc biết chữ cũng không nổi. Cái gọi là hàn môn, thường chẳng qua chỉ là cái cớ mà thôi……”

Câu nói này trần trụi không thể tả, bỗng chốc xé toạc tấm vải che mặt mấy trăm năm qua của những người hàn môn ủng hộ khoa cử tuyển sĩ.

“Cho dù chỉ lấy khoa cử bát cổ đi nữa, những người đỗ tiến sĩ đại khái cũng đều là từ các gia đình làm ruộng đọc sách, gia đình nông phu cày cấy đỗ đạt chỉ đếm trên đầu ngón tay. Nhìn lại các bậc danh sĩ triều đại chúng ta, lại có mấy người thực chất là hàn môn? Đại khái kém nhất cũng là gia đình tiểu khang. Cái gọi là hàn môn, chẳng qua chỉ để khích lệ hậu học vấp ngã mà thôi.”

Mặc dù những lời này của ông ta có chút phiến diện, nhưng Phương Văn vẫn bất lực cười khổ một tiếng. Người sĩ lâm quen biết bao nhiêu năm nay há lại chỉ có trăm người, trong số họ những kẻ thực sự nghèo rớt mồng tơi có mấy người? Đại khái cái gọi là “hàn môn” thường cũng là gia đình tiểu khang, bách tính bần cùng thực sự đến cơm còn chẳng có mà ăn, nói gì đến chuyện cung phụng cho người ta đọc sách học chữ?

“Điểm này, Bệ hạ rất rõ ràng. Cho nên khi ngài ban hành tân học, có người nhân cơ hội này để lên tiếng vì hàn môn, thì sự phản kích của Bệ hạ rất đơn giản: Họ nói con em hàn môn không mua nổi sách, thế là ngài liền đại hưng thư viện, lập các thư viện. Kỳ thực, Bệ hạ là người bôn ba chốn dân gian nhiều năm, há lại không biết rằng con em hàn môn thực thụ đại khái là không biết đọc sách, bọn họ tối đa cũng chỉ học biết chữ mà thôi, trước tiên mưu cầu no đủ, đợi khi tiến thân vào tầng lớp tiểu khang rồi, mới gửi gắm hy vọng vào thế hệ sau. Cái gọi là “phế bỏ khoa cử bát cổ, đóng lại con đường tiến thân của hàn môn”, chẳng qua chỉ là lời nói phóng đại mà thôi.”

Thợ văn giỏi nhất là gì? Chính là cực điểm phóng đại, chính là lối viết “dọa người nghe sốn ran” của Xuân Thu. Phương Vạn sao lại không biết điều này, thậm chí vào năm xưa khi có người lấy lý do hàn môn để phản đối việc phế bỏ khoa cử, Bệ hạ còn cố tình yêu cầu những kẻ phản đối thống kê xuất thân gia đình của những người đỗ đạt qua các năm, sau đó dùng sự thật để phản bác đối phương, chứ không phải dùng một hai ví dụ.

Con cưng hàn môn, cá chép hóa rồng... thường chẳng qua chỉ là những nguyện vọng tốt đẹp mà thôi.

“Đối với hàn môn mà nói, bây giờ Bệ hạ đại hưng thực học, ngược lại còn có lợi cho hàn môn. Cho dù là gia đình nghèo rớt mồng tơi, con cái của họ thông minh, cũng có thể vào xã học để học tập những kiến thức thực tế, tương lai có thể làm tiểu nhị, học việc, từng bước thay đổi cuộc sống của chính mình, chứ không giống như khoa cử thời xưa, chỉ có độc một con đường khoa cử để đi... Kỳ thực, nói những điều này cũng chẳng có ích gì cả.”

Câu chuyện xoay chiều, Viên Khả Lệnh nhìn Phương Văn nói.

“Bây giờ, điều mà anh và tôi lo lắng, chẳng qua chỉ là “sủng văn ức võ”, “sủng võ ức văn”. Nhưng cả hai đều mất đi sự cân bằng, dù chọn bên nào đi nữa, đối với Đại Minh mà nói đều là bất lợi lớn. Hiện tại trông có vẻ không có vấn đề gì, nhưng một trăm năm, hai trăm năm sau thì sao? Năm xưa, khi chuyên dùng khoa cử bát cổ, chắc cũng không ngờ tới họa hoạn về sau phải không? Kỳ thực, suy cho cùng, đều là vì muốn bớt việc, mới dẫn đến cục diện thế này xảy ra.”

“Muốn bớt việc?”

Phương Văn ngẩn ra, có chút kinh ngạc nhìn đối phương.

“Chính là sự đầu cơ trục lợi. Phàm là người đời hầu hết đều ưa thích đầu cơ trục lợi, nhưng chuyện thế gian này há lại có khả năng đầu cơ trục lợi được cơ chứ? Học văn như vậy, học võ cũng thế thôi. Kẻ gọi là đầu cơ trục lợi, chẳng qua chỉ là vứt bỏ văn theo võ, hoặc bỏ võ theo văn. Cứ như vậy, trước tiên có tâm tư đầu cơ trục lợi, mới có cảnh “sủng văn ức võ”, “sủng võ ức văn” hiện nay. Cho nên, mấu chốt nhất vẫn là phải quay về chính đạo—”

“Chính đạo?”

“Văn võ song toàn, văn võ kiêm tu, nhân tài kiệt xuất vừa có thể xuất tướng vừa có thể nhập tướng mới thực sự là nhân tài. Bằng không, cho dù là văn sĩ trói gà không chặt, hay là tráng sĩ chỉ biết đến vũ dũng, chẳng qua cũng chỉ là những kẻ què quặt mà thôi. Nực cười là, mấy trăm năm qua, bất luận là văn nhân trói gà không chặt, hay là tráng sĩ chỉ biết đến vũ dũng, đều mạnh miệng tự cho mình là “sĩ”, nhưng lại hoàn toàn không biết rằng, bản thân mình chẳng qua chỉ là một lũ tàn phế mà thôi……”

Phương Văn ngay lập tức bị những lời này của Viên Khả Lệnh làm cho chấn động. Hai chữ tàn phế mà ông ta thốt ra, không phải đang nói về một người, mà là đang nói về các triều đại văn thần võ tướng, nói về các bậc hiền đạt anh tài qua các thời đại. Trong miệng ông ta, những người này chẳng qua đều là “tàn phế”.

“Lệnh Chiêu huynh, anh, anh……”

“Đây chẳng qua chỉ là lời nói cuồng ngôn của vi huynh mà thôi……”

Viên Khả Lệnh cười đáp. Những năm gần đây say mê âm luật ngược lại khiến ông ta nhìn thoáng hơn rất nhiều chuyện, đồng thời cũng nhìn thấu rất nhiều sự vật. Rất nhiều điều nghĩ không thông, dần dần cũng nghĩ thông suốt, chính vì thế, ông ta mới có cảm khái này.

“Cuồng ngôn……”

Phương Văn lắc đầu thở dài nói.

“Văn võ giống như đôi chân của kẻ sĩ, thiếu một bên tức là què quặt. Mấy trăm năm qua, hoặc là bỏ văn, hoặc là bỏ võ, như vậy thì khác gì tự phế đi một chân? Lệnh Chiêu huynh là người hiểu biết, chỉ là trên đời này lại có mấy người hiểu biết?”

“Cho nên, anh xem, đoạn văn 《Quý trọng của quân nhân》 này của Bệ hạ, lại khiến cho anh và tôi cảm thán không thôi. Kỳ thực, chẳng qua là tàn phế đã lâu, tâm trí cũng đã tàn phế rồi, tự nhiên không nhìn ra được điểm đáng quý của nó……”

Nói đoạn, giọng Viên Khả Lệnh chuyển hướng, nghiêm túc nói.

“Sở dĩ quân nhân đáng quý, là bởi vì tình cảm của quân nhân đối với quốc gia, đối với bách tính được biểu hiện một cách trực diện nhất, thông qua sự hy sinh bản thân một cách vô tư. Tình cảm như vậy, há lại thua kém văn nhân chúng ta, thế thì sao lại không thể gọi là đáng quý cho được?”

Câu hỏi ngược của ông ta khiến Phương Văn rơi vào trầm mặc, một lúc sau mới lắc đầu nói.

“Huynh thừa nhận bản ý của đệ tuyệt đối không phải tranh cãi việc quân nhân có đáng quý hay không, mà là lo lắng cho tương lai của quốc gia.”

“Từ đời Tùy Đường khoa cử đến nay, đặc biệt là sau đời Tống trọng văn khinh võ, từ đó về sau văn võ rẽ đôi con đường. Ngày nay Bệ hạ có ý chấn hưng phong khí thượng võ của người Hán chúng ta, nếu như sĩ lâm lại cứ mãi thiên vị “sủng văn ức võ”, chắc chắn sẽ không được Bệ hạ yêu thích, sẽ bị đại thế đào thải. Cho nên, tương lai của sĩ lâm chúng ta ngày nay, nằm ở việc quay về nguồn cội chính thống. Người sĩ lâm chúng ta nếu như có ý định giành lại sự sủng ái của Bệ hạ, bắt buộc phải đề sùng văn võ kiêm tu, như vậy mới chính là cội nguồn của kẻ sĩ, cũng là đại đạo của kẻ sĩ!”

Cội nguồn của kẻ sĩ!

Đại đạo của kẻ sĩ!

Tám chữ này truyền vào tai Phương Văn, khiến toàn thân anh ta run lên, kinh ngạc nhìn Viên Khả Lệnh hỏi.

“Lệnh Chiêu huynh, ý của anh là……”

“Văn võ kiêm tu đấy!”

Viên Khả Lệnh cười nói.

“Ngày nay ở địa phương luôn phân chia cái gọi là “võ công sĩ phu”, “cày đọc sĩ phu”. Kẻ sau khinh thường kẻ trước, cho rằng kẻ trước thô bỉ, mà kẻ trước lại được Bệ hạ tôn sùng. Lâu ngày dần dà, ắt sẽ thành trọng võ khinh văn. Chi bằng dung nạp hòa quyện thay vì bài xích nó. Nho gia chúng ta sở dĩ có được sự thịnh vượng như ngày nay, chẳng phải chính là nhờ dung nạp sở trường của bách gia đó sao? Hơn nữa, anh và tôi có thể nhìn thấy sự bất cập của “sủng võ ức văn”, với sự anh minh của Bệ hạ há lại không nhìn thấy? Chỉ là người sĩ lâm chúng ta một mực phản đối, Bệ hạ dù có lòng, cũng đành phải “sủng võ ức văn” thôi, cho dù cái giá phải trả là giang sơn của họ Chu……”

Lúc nói những lời này, vẻ mặt Viên Khả Lệnh tràn ngập vẻ tôn kính.

“Trải qua biến cố Giáp Thân, đối với Bệ hạ mà nói, giang sơn này là giang sơn của người Hán chúng ta, của Hoa Hạ chúng ta, chứ không phải là giang sơn của một họ một người, cho nên ngài cam nguyện mạo hiểm, chứ không giống như nhà Triệu Tống, vì lợi ích của một họ một người mà không tiếc phế bỏ võ công của người Hán chúng ta……”

Điều này tất nhiên có chút phóng đại, nhưng những lời như vậy lại mang đại nghĩa lẫm liệt, khiến người ta không khỏi cảm thán về sự “nhân nghĩa” của Bệ hạ. Nhưng sau đó Viên Khả Lệnh lại nói.

“Nhưng mà, phàm là con người thì ai chẳng có tư tâm. Bệ hạ phong kiến các phiên vương ở Nam Dương, thực hiện lại chế độ phong kiến, thứ muốn bảo vệ cũng là lợi ích của một họ một người. Nhưng nếu như anh và tôi có thể vứt bỏ hoàn toàn những bất cập của “sủng võ ức võ”, thì Bệ hạ há lại từ chối?”

“Suy cho cùng, vẫn phải là văn võ kiêm tu đấy!”

Phương Văn có chút khó hiểu hỏi.

“Văn võ kiêm tu, Bệ hạ cũng có chủ trương rồi, việc này thì có liên quan gì đến sĩ lâm chúng ta?”

“Không có quan hệ, chúng ta có thể chủ động đi tạo quan hệ. Bệ hạ muốn văn võ kiêm tu, vậy thì chúng ta phải đưa ra cách thức kiêm tu văn võ thế nào……”

Nhìn Phương Văn, Viên Khả Lệnh hỏi ngược lại.

“Đến lúc đó, Bệ hạ tự nhiên sẽ không phản đối, hơn nữa văn võ nhất thể, võ đọc hợp gia, sĩ lâm này há lại có chuyện biến mất hay sao?”