Tôi có một người bạn làm ông chủ ở thành phố, dẫn theo một đội công trình. Tôi giới thiệu Khôi Nguyên cùng một người thanh niên đi theo cậu ấy đến đó làm thợ phụ, xem như cũng kiếm được bát cơm ăn.
Mấy ngày sau, bọn họ gõ cửa phòng tôi, với hai khuôn mặt khổ sở, nói thực sự không thể làm nổi. Ừm, thực sự không thể làm nổi nữa.
"Đã xảy ra chuyện gì thế?"
"Cũng không có gì ạ."
"Sợ thành phố à?"
"Tôi thì trước giờ chưa từng sợ thành phố, chỉ là... nắng."
"Ý cậu là bị mặt trời phơi nắng?"
"Đúng vậy."
“Cậu không đội mũ à?”
“Đội rồi mà vẫn nắng cơ.”
“Ở dưới quê cậu không phơi nắng chắc?”
“Tôi… từ trước đến nay không làm việc đồng áng.”
“Cả ngày cậu làm gì?”
“Không làm gì cả, thỉnh thoảng giúp anh Diêm Ngọ thu ít lúa, đòi ít nợ, phần lớn thời gian thì đi chơi, đánh bài, sang ngồi nhà người ta.” Khôi Nguyên cười cười, liếc mắt ra hiệu với người thanh niên đi cùng. Người thanh niên đang cắn hạt dưa xem tivi, cũng cười theo đúng lúc.
"Các cậu tuổi trẻ tài cao, mà cứ thế này —— lười ư?" Tôi thốt ra một từ rất nặng nề.
"Là lười, quả thực là lười." Khôi Nguyên rất vui vẻ tiếp lời, "Ở nhà tôi còn lười hơn nữa, chưa từng chặt củi, chưa từng gánh nước, từ nhỏ đến lớn, tôi còn chẳng biết vo gạo thế nào, nấu cháo ra sao."
Người thanh niên đang cắn hạt dưa nói: "Tôi cũng vậy, nếu anh hỏi tôi dao phát bờ vùng, đòn gánh ở đâu, hỏi tôi lợn nhà tôi mỗi bữa ăn mấy lạng, chắc chắn tôi không biết."
"Tôi đi đánh bài, đánh một phát là nửa tháng."
"Bài thì tôi không đánh, tôi đến nhà tam cữu ở huyện chơi, đi xe máy chơi, xem tivi."
Tôi có chút kinh ngạc. Từ cái giọng điệu không giấu vẻ tự hào của họ, từ sự giới thiệu bản thân mang ít nhiều tính khoa trương ấy, tôi đã phát hiện ra sự biến chất của nghĩa từ, một cuộc vận động định nghĩa lại ngôn ngữ đã sớm bắt đầu mà tôi vẫn còn ngơ ngác không biết gì. Chữ "lười" mà tôi căm ghét, ở chỗ bọn họ từ lâu đã trở thành một chiếc huân chương, được họ tranh nhau cướp lấy, tranh nhau đeo lên ngực mình. Thói ươn lười mà tôi đang khiển trách, ở chỗ bọn họ từ lâu đã trở thành đồng nghĩa với sự phóng khoáng, thoải mái, có thể diện, có bản lĩnh, được họ nhìn với hai mắt sáng rực hướng về và theo đuổi. Bước tiếp theo tôi phải nói chuyện thế nào với họ đây?
Đương nhiên, họ không nhất thiết hoàn toàn phủ nhận nghĩa gốc của chữ "lười", ví dụ như khi nhắc đến chuyện bàn chuyện đối tượng tìm vợ, họ nói vợ nhà ai lười, con gái nhà ai không lười, ngược lại vẫn chê bai phụ nữ. Từ điểm này mà xét, bọn họ chẳng qua chỉ bổ sung thêm một cuốn từ điển của đàn ông, một cuốn từ điển không thích hợp áp dụng cho phái nữ, chữ "lười" chính là trong cuốn từ điển mới này mà có được vinh quang chói lọi. Từ đó có thể suy ra, lười là như thế, vậy thì lừa gạt, bóc lột, càn quấy, hung ác, gian trá, lưu manh, tham ô, trộm cắp, đầu cơ, nịnh bợ, hủ hóa, đồi trụy, nịnh hót v.v., đều có thể hoặc đã trở thành những lời tán dương và khen thưởng trong cuốn từ điển mới nhất của đàn ông — ít nhất là ở một bộ phận không nhỏ đàn ông thì là như vậy. Trong mắt bọn họ, nếu vẫn có người đàn ông nào không thừa nhận cuốn từ điển này, thì không thể chứng minh cuốn từ điển này không tồn tại, mà chỉ chứng minh những người đàn ông đó là những kẻ khác tính về mặt ngôn ngữ, hoàn toàn đáng thương, bị gạt ra ngoài trào lưu đổi mới nghĩa từ, bị tụt lại trong cái bóng tối của lịch sử.
Cuộc đối thoại giữa người với người, thường diễn ra giữa hai hoặc nhiều cuốn từ điển. Sự khó khăn trong việc dịch nghĩa từ, đặc biệt là những cái bẫy trong việc dịch nghĩa từ ở tầng sâu cảm giác, không phải lúc nào cũng được tất cả mọi người thận trọng quan sát. Năm 1986, tôi đã tham quan một "thuộc địa nghệ sĩ" ở tiểu bang Virginia của Mỹ, tức là một trung tâm sáng tác của các nghệ sĩ.
Từ colony (thuộc địa) vẫn luôn khiến tôi cảm thấy gượng gạo. Sau này tôi mới biết, ở rất nhiều quốc gia mẫu quốc thực dân phương Tây, ở rất nhiều người phương Tây, colony không mang hình ảnh giết người, phóng hỏa, cưỡng hiếp, cướp bóc và nhập khẩu thuốc phiện v.v. trong ký ức của nhân dân các nước thuộc địa, ngược lại, nghĩa của nó rất ôn hòa, chẳng qua chỉ là tên gọi khác của nơi kiều cư, nơi tụ cư; thậm chí còn thoang thoảng phát ra thứ thơ mộng lãng mạn của người khai phá, người mở đường, liên quan đến đủ mọi đạo luật và chứng từ về viện trợ phát triển, thám hiểm hàng hải, truyền bá văn minh trong ký ức đế quốc. Thuộc địa là trạm dừng chân của những kẻ cao thượng, là thành lũy của các anh hùng. Người phương Tây dùng từ này để chỉ nơi làm việc gian khổ của các nghệ sĩ, chưa từng cảm thấy có gì là không thỏa đáng.
Tôi không muốn nói tiếp nữa, và đột nhiên thay đổi chủ ý, kiên quyết không để đối phương trả tiền chiếc bánh pizza cho tôi, khiến anh ta có chút ngơ ngác khó hiểu.
Tôi thường xuyên kinh hoàng phát hiện ra một điều, nói chuyện không hề dễ dàng, lời nói của tôi một khi bay ra ngoài, thường gieo rắc những sự hiểu lầm.
Tôi còn phát hiện ra, cho dù là cỗ máy tuyên truyền mạnh mẽ đến đâu, cũng chưa từng nắm giữ quyền kiểm soát sự thấu hiểu, mà tương tự cũng hết lần này đến lần khác rơi vào vũng lầy của sự đa nghĩa. Tôi cần phải nhắc đến người thanh niên đi theo Khôi Nguyên đến nhà tôi. Sau này tôi mới biết, anh ta họ Trương, từng là nhân viên của công ty điện ảnh huyện, vì sinh vượt quá một con mà bị sa thải công chức. Anh ta không phải không hiểu hậu quả của việc sinh quá kế hoạch, sự tuyên truyền của nhà nước về các điều khoản thưởng phạt kế hoạch hóa gia đình, có thể nói là nhiều không kể xiết chất đầy xe, đã mài ra vết chai trên màng nhĩ của anh ta. Anh ta cũng không thích trẻ con, trên thực tế, hai đứa con trai mà anh ta đang có rất hiếm khi nhìn thấy bóng dáng anh ta, rất khó nhận được nụ cười của anh ta, từ trước đến nay vẫn là chướng ngại vật và gánh nặng khiến anh ta định ly hôn. Anh ta không có bất kỳ lý do gì để sinh thêm một đứa con nữa. Sau khi tôi trò chuyện với anh ta, sau khi tôi suy nghĩ mãi không ra, tôi chỉ có thể đi đến một kết luận: anh ta có một hệ thống từ vựng khác. Trong hệ thống đó, rất nhiều nghĩa từ vượt quá trí tưởng tượng của người bình thường. Tỷ như "vi phạm pháp luật và kỷ luật" đi, đây chưa chắc đã là chuyện xấu, chưa chắc đã là chuyện xấu hổ, trái lại, vi phạm pháp luật và kỷ luật thường là minh chứng cho kẻ mạnh, là đặc quyền của kẻ mạnh, là nguồn gốc quan trọng nhất của vinh quang và hưởng lạc. Nếu như dưới mục từ "vi phạm pháp luật và kỷ luật" bao gồm một số nội dung như tham ô, buôn lậu, quan buôn bán, mua dâm, vượt đèn đỏ, khạc nhổ bừa bãi, ăn uống bằng công quỹ v.v., thì không có điều nào là không phải là chuyện tốt đẹp mà người thanh niên này hằng khao khát. Anh ta không hoàn toàn làm được những điều này, chỉ là vì năng lực hiện tại chưa đủ.
Không khó để hiểu, khi việc sinh vượt quá quy định cũng được liệt kê vào một trong những ý nghĩa chỉ định của "vi phạm pháp luật và kỷ luật", khi hành vi này chưa vượt quá phạm vi năng lực của anh ta, anh ta sẽ không một chút do dự mà quyết định phải làm gì.
Việc anh ta sinh vượt kế hoạch hoàn toàn không hợp với lý lẽ thường tình, hoàn toàn không xuất phát từ sự cân nhắc lợi ích, mà xuất phát từ quán tính hiểu biết nào đó của anh ta, xuất phát từ xung lực theo đuổi mọi hành vi đặc quyền. Có lẽ, anh ta từng quen biết một vị cục trưởng hoặc giám đốc lớn nào đó, người ném sinh con thứ ba một cách đường đường chính chính mà người xung quanh chẳng thể làm gì được, từ lâu đã nhận được sự ngưỡng mộ ngầm của anh ta. Cho nên, một khi anh ta cũng làm những việc mà người thường không dám làm cũng không được phép làm, thì bản thân việc này đã mang lại cho anh ta cảm giác vượt trội nổi bật không tầm thường, cảm giác của một vị cục trưởng hay giám đốc lớn. Nỗ lực che giấu sự thật sinh quá kế hoạch với các cơ quan hữu quan của anh ta, giống như giấu giếm một triệu tiền bẩn không ai hay biết, đủ để khiến anh ta lén lút tự đắc, không ngừng nhớ lại chiến tích làm chuyện tày đình của mình.
Đối với một người như anh ta mà nói, tuyên truyền có tác dụng gì chứ? Tuyên truyền pháp luật kỷ luật có tác dụng gì chứ? Đương nhiên là có: đó chính là củng cố niềm đam mê liều lĩnh xông pha của anh ta, ngày qua ngày mang lại cho anh ta sự cám dỗ.
Tôi không tìm được lời giải thích nào khác.
Nếu những giải thích trên của tôi đại khái là không sai, thì toàn bộ sự việc chẳng qua chỉ là một sự kiện ngôn ngữ, là một công việc hoang đường về việc truyền nối nghĩa từ và chập mạch nghĩa từ. Kẻ vi phạm pháp luật cuối cùng đã khiến bản thân mất đi bát cơm. Phải trả giá cho một hoặc vài từ ngữ cực kỳ bình thường. Còn sự tuyên truyền của những nhà cầm quyền đối với anh ta, đại khái giống như mò cá đáy giếng, đi ngược hướng, trong một cuốn từ điển hoàn toàn xa lạ, trước mặt một người nghe hoàn toàn không thể nắm bắt, đã thúc đẩy sự ra đời của một bé gái khờ khạo gào khóc o o. Bé gái này thực ra là thứ mà bất kỳ bên nào cũng không cần đến. Nhưng sai lầm này không thể che giấu mãi mãi, cũng không thể tô vẽ đậm để sửa chữa, không thể dùng đầu cục tẩy để xóa đi.
Con bé ngày càng lớn lên và sắp sửa sống sờ sờ bước vào tương lai.
Nó là một câu dịch sai bằng da bằng thịt.