Nước ở Mã Kiều chảy vào La Giang, thôn cách bờ sông chừng nửa buổi đi bộ. Sang sông có chiếc thuyền nhỏ, nếu người chèo thuyền không có đó, người qua sông cứ tự mình chèo thuyền qua là được. Nếu người chèo thuyền có mặt, năm xu một người, người chèo thuyền cho thuyền cập vào bờ bên kia, cắm thật vững cây sào mũi thuyền, đứng trên bờ thu tiền từng người một. Điểm qua một tờ tiền, lại chấm một ngón tay vào nước bọt. Gom được những tờ tiền lớn hơn một chút, ông ta nhét nó vào một chiếc mũ nỉ rách ruci, đội thật vững chãi trên đầu. Tiền qua sông dù đông hay hè đều giống nhau như thế. Thực ra, mặt sông mùa hè rộng hơn nhiều, nước xiết hơn nhiều. Gặp lúc lũ lụt, dòng nước vàng đục ngầu cuồn cuộn che trời lấp đất đổ xuống, làm mờ mịt mọi bóng phản chiếu, đẩy dạt vào bờ hết lớp này đến lớp khác những thứ rác rưởi, cùng với từng cụm bọt nước ùn lại ở những khúc cua nông nước chảy chậm, phân hủy bốc lên mùi chua nồng. Nhưng càng là lúc như thế, người ở bờ sông lại càng đông hơn, nhất tâm nhất ý chờ đợi những con gà chết, lợn chết, chiếc bàn hỏng hoặc cái chậu gỗ cũ trôi dạt từ thượng nguồn xuống, cùng với tre gỗ đã lơi bè, vớt lên nhặt mang về nhà, cái này gọi là vớt của hoạnh tài.
Đương nhiên, đôi khi cũng có thể có một người phụ nữ hay đứa trẻ, ngâm nước đến phồng rộp thành một quả bóng thịt trắng phau, bất chợt lăn ra từ những con sóng, ném về phía bạn ánh mắt ngây dại đờ đẫn, khiến mọi người hoảng sợ kêu lên rồi chạy tán loạn.
Cũng có vài đứa trẻ gan dạ, kiếm một cây sào tre dài, chọc vào quả bóng thịt trắng ấy, thấy làm lạ cho là vui. Người bên giếng cũng đánh cá, giăng lưới treo, hoặc thả câu dây. Có một lần tôi còn chưa đi đến bên sông, chợt thấy mấy người phụ nữ đi ở phía trước, thét lên hoảng hốt quay đầu chạy thục mạng, giống như đã xảy ra chuyện gì. Nhìn kỹ lại, từ nơi họ xuất phát, đàn ông không phân biệt già trẻ, cũng chẳng mớ gì đến việc ném đòn gánh hay chăn trâu lúc nãy, trong chớp mắt tụt sạch quần, cứ thế mười mấy cái mông trần truồng lao tếu táo xuống sông, gào thét um sùm. Lúc này tôi mới nhớ ra, tiếng động trầm đục vừa nãy, chính là tiếng pháo. Nghĩa là, dưới sông đang thả pháo, đánh cá rồi, bọn họ nghe tiếng là cởi quần để đi bắt cá. Họ tiếc không muốn để ướt cái quần của mình, cũng chẳng thấy hành động khẩn cấp vô tình chung một nhịp ấy sẽ làm hoảng sợ người nào.
Trong sáu năm ở Mã Kiều, quan hệ giữa tôi và La Giang không hẳn là nhiều nước nôi gì, chỉ là thỉnh thoảng đi bộ ra huyện thì phải qua sông ở đó. Nhắc đến chuyện qua sông, năm xu thường đã thành một chuyện lớn. Tiền trong tay thanh niên trí thức không nhiều, lũ con trai một khi đã tụ tập thành bầy, cũng có một thứ xúc động ngang ngược hoành tráng như lính Nhật, qua sông lúc nào cũng muốn quỵt tiền. Có một kẻ tên là Hắc Tướng Công, trong những chuyện thế này vô cùng anh hùng, lên bờ xong liền giở ra bộ dạng xả thân cứu người của điệp viên ngầm, liên tục nháy mắt, ra hiệu cho chúng tôi cứ đi trước hết, tiền để một mình hắn trả. Hắn sờ túi bên trái, móc túi bên phải, làm bộ làm tịch kéo dài thời gian cho đủ, thấy chúng tôi đều đã đi xa, lúc này mới lộ ra bộ mặt dữ tợn, nói hắn không có tiền, cho dù có tiền cũng không thưa, lão ba ba kia, mày muốn làm thế nào? Nói rồi quay đầu chạy mất tươm. Hắn cứ tưởng hắn là vận động viên bóng rổ, còn lão già chèo đò thế nào cũng không đuổi kịp. Nào ngờ ông lão không hề cảm thấy chuyện nhanh chậm là vấn đề gì, vác lên một cây mái chèo dài, tuy chạy chậm, cách chúng tôi ngày một xa, nhưng quyết không chịu dừng bước, đuổi theo một dặm, đuổi theo hai dặm, đuổi theo ba dặm, đuổi theo bốn dặm... Cho đến khi chúng tôi từng đứa một xiêu vẹo rỏ dãi, cái chấm đen nhỏ xíu ấy vẫn từ xa bám sát lấy chúng tôi. Ai nấy đều tin rằng, chỉ cần chưa giết hắn, hôm nay hắn mà không đòi lại được chỗ tiền hơn ba hào này, dẫu có vung mái chèo đuổi tận chân trời, tuyệt đối hắn sẽ không quay đầu lại. Hắn chẳng thông minh bằng chúng tôi chút nào, hoàn toàn không tính toán gì sảng, chẳng thấy việc hắn bỏ lại chiếc thuyền, bỏ lại một đám đông khách đang chờ sang sông ở bờ sông, có gì mà đáng tiếc.
Chúng tôi không còn đường nào đi, đành ngoan ngoãn góp tiền, giao cho Hắc Tướng Công mang lên trước để trừ mối họa về sau. Tôi từ xa nhìn thấy ông lão vậy mà lại thối lại tiền lẻ cho Hắc Tướng Công, cái miệng há to khép mở, chắc là đang chửi mắng, nhưng ngược gió nên chẳng có câu nào lọt tới chỗ chúng tôi.
Tôi chưa từng nhìn thấy ông lão này thêm lần nào nữa. Khi phong trào thanh trừng phản cách mạng bắt đầu, một khẩu súng lục của chúng tôi đã trở thành vấn đề bị truy xét trọng điểm. Khẩu súng là kiếm được ở trong thành phố thời "Cách mạng Văn hóa", bắn hết đạn rồi, vẫn tiếc không nỡ vứt, lén lút mang về nông thôn. Sau đó gió thanh vừa căng, sợ rước lấy tội danh tàng trữ vũ khí, mới để Hắc Tướng Công vứt xuống sông trong lúc qua sông, hơn nữa còn hẹn ước vĩnh viễn ngậm miệng ăn tiền. Chuyện này rốt cuộc bại lộ từ đâu, đến nay tôi vẫn chưa rõ.
Tôi chỉ hối hận lúc đó mình quá thông minh vặt, cứ tưởng vứt xuống sông là sạch sẽ. Chúng tôi không ngờ bên trên không tìm thấy khẩu súng này thì tuyệt đối không thể kết án, trái lại, còn nghi ngờ chúng tôi tiếp tục tàng trữ khẩu súng này, có mưu đồ không thể cáo nhân. Sau những màn thẩm vấn và khai báo không dứt, mãi mới chật vật qua đến mùa đông, nước sông La Giang rút xuống, để lộ ra những bãi cát lớn. Chúng tôi cầm cuốc, đến vị trí vứt súng đào sâu bới kỹ, một lòng muốn đào ra sự trong sạch của mình. Chúng tôi đào trên bãi sông trọn vẹn năm ngày, đào ra phạm vi ngày càng rộng lớn, suốt trong cơn gió lạnh cắt da cắt thịt mà khai hoang ra vạn khoảnh ruộng tốt của công xã nhân dân, chỉ là không nghe thấy tiếng kim loại đinh đang dưới lưỡi cuốc.
Một khẩu súng nặng trĩu, không thể nào bị nước cuốn đi được. Chìm ở đáy sông, cũng không thể có chuyện ai đó nhặt đi mất. Điều kỳ lạ là, nó đã đi đâu rồi chứ?
Tôi chỉ có thể hoài nghi, con sông xa lạ này không có ý tốt, vì một lý do nào đó mà chúng tôi không biết, nhất tâm nhất ý muốn đưa chúng tôi vào tù.
Chỉ đến lúc này, chúng tôi mới cảm nhận được sự huyền bí của nó, và cũng là lần đầu tiên nghiêm túc ngắm nhìn nó. Nó khoác trên mình trận đại tuyết đầu tiên của mùa đông, phản chiếu ra ánh sáng trắng chói lọi, giống như một tia chớp đột nhiên chiếu sáng cả thế giới, rồi ngưng đọng lại ở đó rất lâu. Trên bãi sông có một hàng dấu chân nông choẹt, khiến vài con chim nước màu trắng hoảng sợ bay lên bay xuống, chốc chốc lại trượt vào phông nền băng tuyết khiến người ta không thể phân biệt, chốc chốc lại từ nơi tôi không ngờ tới chui vụt ra, mấy đường nét màu trắng lướt qua mặt nước hẹp màu xanh thẫm. Mắt tôi bắt đầu vô duyên vô cớ rơi lệ trong một tia chớp vĩnh cửu.
Chẳng có mấy ai qua sông. Người chèo đò không phải là lão già lúc trước nữa, mà đổi thành một người trung niên trẻ hơn, đút tay vào ống tay áo ngồi xổm bên bờ một lát, rồi lại quay về.
Tôi đột ngột ngoảnh đầu lại, bờ sông vẫn trống không.