Mã Kiều Từ Điển

Lượt đọc: 750 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tỉnh

❊ ❊ ❊

Trong vô số từ điển Hán ngữ, chữ "Tỉnh" chưa bao giờ mang nghĩa xấu. Ví như "Từ Nguyên" (Thương vụ Ấn thư quán 1989) giải nghĩa là "giải rượu", "tỉnh mộng", "giác ngộ", vân vân, chữ "tỉnh" luôn đối lập với sự hôn mê, mê hoặc, chỉ có thể mở rộng ra các nghĩa như lý trí, thanh minh và thông tuệ.

Trong bài thơ "Ngư Phụ" của Khuất Nguyên có câu danh cú "Cử thế giai trọc ngã độc thanh, chúng nhân giai túy ngã độc tỉnh" (Đời đều đục mình ta trong, người đều say mình ta tỉnh), đã thổi vào chữ "tỉnh" một ánh sáng rạng rỡ.

Người Mã Kiều không nhìn nhận như vậy. Trái lại, người Mã Kiều đã quen dùng vẻ mặt nhăn mũi bĩu môi đầy khinh bỉ để sử dụng từ này, chỉ trích mọi hành vi ngu xuẩn. "Tỉnh" mang nghĩa là ngu ngốc. "Tỉnh tử" tất nhiên chính là chỉ kẻ ngu đần. Phải chăng thói quen này bắt đầu từ khi tổ tiên họ gặp gỡ Khuất Nguyên?

Khoảng năm 278 trước Công nguyên, Khuất Nguyên – một người "tỉnh", tự cho mình là tỉnh – không chịu nổi sự hôn mê say đắm vô bờ bến của cả thế gian, đã quyết ý lấy thân tuẫn đạo, lấy cái chết để chống lại cái ác, gieo mình xuống sông Mịch La tự sát, tức là hạ lưu của sông La – hiện nay nơi đó gọi là Sở Đường hương. Ông đến đây vì bị gièm pha đày ải. Nước Sở mà ông trung thành báo hiệu lúc bấy giờ "quần thần tương hộ dĩ công, siểm du dụng sự, lương thần xích sơ, bách tính tâm ly" (trích từ "Chiến Quốc Sách"), đã không dung nổi ông. Ông ngoái nhìn Dĩnh Đô, hát dài như khóc, chí lớn chưa thành, bi phẫn hỏi trời. Nếu ông không thể cứu vớt thế giới này, thì ít nhất ông cũng có thể từ chối thế giới này. Nếu ông không thể dung thứ cho sự phản trắc và hư ngụy xung quanh, thì ít nhất ông cũng có thể nhắm mắt lại. Thế là, ông chọn sự tĩnh lặng tăm tối nơi đáy sông, an đặt trái tim đau khổ của mình ở đó. Đáng chú ý là, lộ trình lưu đày của ông kinh qua Thần Dương, Tự Phố và những nơi khác, cuối cùng theo sông Tương vòng đến đất La. Thực ra, đây là một nước biên viễn, nơi kẻ bị đày ải không nên đặt chân đến nhất. Người nước La từng bị nước Sở hùng mạnh tàn sát không thương tiếc, đã lưu lạc đến đây trước một bước. Khi người Sở bị nước Tần hùng mạnh hơn tàn sát, Khuất Nguyên gần như đi theo cùng một lộ trình, sau đó cũng phiêu bạt mà đến. Lịch sử lặp lại, chỉ là đã đổi vai diễn. Cùng đỗ bến nơi đất khách luân lạc, oán tư biết nói gì đây?

Khuất Nguyên từng làm Tả Đồ nước Sở, chủ trì văn án triều đình, tất nhiên thông hiểu lịch sử nước Sở, thông hiểu cuộc thảm sát của nước Sở đối với nước La. Tôi không biết khi ông thê lương bước lên bờ sông La, nhìn thấy những gương mặt quen thuộc, nghe thấy những âm thanh quen thuộc. Thân trải những phong tục tập quán quen thuộc – tất cả những gì may mắn thoát khỏi lưỡi đao cán rìu của người Sở, trong lòng ông có cảm tưởng gì? Tôi càng khó tưởng tượng hơn, khi người nước La bị làm nhục và bần hàn đối mặt với cựu đại thần của nước xâm lược, lặng lẽ nghênh đón, lặng lẽ đặt tay lên chuôi đao, cuối cùng trao cho một giỏ cơm một bầu nước, đôi bàn tay của vị đại thần ấy có từng run rẩy hay không?

Lịch sử không ghi lại tất cả những điều này, đã bỏ sót tất cả những điều này.

Tôi bỗng cảm thấy, việc Khuất Nguyên chọn nơi này làm nơi an nghỉ ngàn thu, rất có thể có những nguyên nhân phức tạp mà chúng ta chưa biết đến. Đất La là một tấm gương, có thể cho ông nhìn thấu sự hoang đường của hưng suy phân hợp. Đất La là một thang thuốc mạnh, có thể giúp ông tống khứ sự kiêu hãnh trong lòng vị đại thần. Tiếng sóng lạnh lẽo trên sông, quất vào ký ức của ông, không chỉ là đang khảo vấn nỗi oán hận của ông đối với nước Sở, mà còn khảo vấn lòng trung trinh của ông đối với nước Sở, khảo vấn niềm tin mà ông vẫn luôn tự trân trọng và phấn đấu cả đời vì nó. Lúc này ông không phải lần đầu bị đày ải, hẳn phải có đủ kinh nghiệm và khả năng chịu đựng tâm lý để đối phó với cảnh sa cơ thất thế. Ông đã hành trình dài ngày ở đất man di, đối với cảnh đói rét nhọc nhằn trên con đường lưu đày cũng nên là chuyện thường tình không khó đảm đương. Ông cuối cùng tiêu tan bên sông Mịch La, để lại bờ sông trống trải, nhất định là tinh thần ông đã xảy ra một sự lung lay căn bản nào đó, khiến ông cảm thấy kinh sợ trước một sự sống lớn lao hơn ngoài sự sống, cảm thấy sự mê mang không thể giải thoát trước một lịch sử lớn lao hơn ngoài lịch sử, chỉ đành một chân bước hụt.

Ông còn có thể ở nơi nào khác để có được cái "tỉnh" chói lọi sáng tỏ hơn?

Ông còn có thể ở nơi nào khác để hiểu hơn về cái "tỉnh" mà bản thân vẫn luôn trân trọng?

Đây là một sự suy đoán.

Khi Khuất Nguyên ở đất La, xõa tóc chân trần, cài hoa cỏ, uống sương ăn cúc, hô phong hoán vũ, đối thoại với nhật nguyệt, ngủ cùng côn trùng chim chóc, chắc hẳn là đã thần trí thất thường. Ông ấy đã tỉnh (quan điểm của chính ông và của các sách như "Từ Nguyên" sau này), mà cũng thật sự đã "tỉnh" (quan điểm của người Mã Kiều).

Ông bằng một cú nhảy xuống sông của mình, đã thông suốt hai tầng nghĩa của chữ "tỉnh": ngu muội và minh trí, địa ngục và thiên đường, khoảnh khắc hữu hình và vĩnh hằng vô hình.

Người La không mấy thấu hiểu lòng trung trinh của vị đại thần nước Sở, nhưng họ dường như đã lượng thứ cho người đối thủ đã bại trận, dành cho Khuất Nguyên niềm thương xót đồng cảm – đó chính là truyền thống chèo thuyền rồng hàng năm vào ngày mùng 5 tháng 5 sau này. Họ ném bánh chưng xuống, hy vọng cá tôm đừng ăn xương cốt Khuất Nguyên. Họ gõ chiêng đánh trống ầm ĩ, hy vọng đánh thức nhà thơ đang say ngủ dưới đáy sông. Họ gào thét chiêu hồn hết lần này đến lần khác, gọi đến mức già trẻ gái trai gân cổ nổi lên, nhãn cầu trợn ngược, giọng khản đặc, mồ hôi đầm đìa. Những âm thanh vang tận trời xanh của họ hoàn toàn che lấp mối thù vạn kiếp đối với doanh trại nước Sở, chỉ để cứu sống một người, một nhà thơ xa lạ.

Tập tục này, sớm nhất thấy trong "Kinh Sở Tuế Thời Ký" do Tông Lẫm người đời Lương thời Nam triều biên soạn. Trước đó không hề có thuyết Đoan Ngọ kỷ niệm Khuất Nguyên. Thực tế, chèo thuyền rồng là nghi thức cúng thần vốn phổ biến từ lâu ở phương Nam, không có mối liên hệ nào có thể xác chứng với Khuất Nguyên. Việc liên kết cả hai lại, rất có thể là sự đục khoét và huyễn tưởng về lịch sử của văn nhân, vì Khuất Nguyên, cũng là vì chính mình. Những lễ truy tế ngày càng long trọng hơn có nghĩa là: nếu rốt cuộc có một sự huy hoàng vĩnh cửu nào đó có thể làm phần thưởng, làm lời hứa hẹn, thì liệu những kẻ tuẫn đạo của văn minh có được an tâm và an ủi hơn một chút chăng?

Khuất Nguyên không nhìn thấy sự huy hoàng, cũng chẳng phải vị Khuất Nguyên nào cũng đều có thể thu nhận sự huy hoàng. Trái lại, cách hiểu và sử dụng chữ "tỉnh" của người Mã Kiều ẩn giấu một góc nhìn khác, ẩn giấu cái nhìn lạnh lùng của tổ tiên họ đối với chính trị nước cường quốc và văn hóa dị chất, ẩn giấu sự bất đồng tất yếu giữa các định vị lịch sử khác nhau. Dùng chữ "tỉnh" để thay thế chữ "ngu" và chữ "xuẩn", là một mạch hóa thạch của lịch sử và tư duy độc đáo của người đất La.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.