Người Mã Kiều lên núi đốn củi, gánh về trải ra sân phơi khô rồi mới đem đốt. Củi ướt rất nặng, gánh trên vai vô cùng ê ẩm. Bọn thanh niên trí thức chúng tôi sau đó nghĩ ra một chủ ý, sau khi chặt củi thì cứ trải ra trên núi phơi, phơi khô rồi, lần sau đốn củi thì lên gánh về. Lần nào cũng gánh củi của lần trước, tức là củi khô, thì gánh sẽ nhẹ hơn chút ít. La Bá Minh nói cách này hay đấy, liền đổi gánh của tôi để thử sức, mắt trừng lớn, bảo quả nhiên nhẹ hơn nhiều lắm.
Tôi bảo phần lớn lượng nước đã bay hơi rồi.
Anh ấy đặt gánh của tôi xuống, vẫn gánh bó củi ướt vừa chặt đi về phía chân núi. Tôi có hơi khó hiểu, đuổi theo hỏi anh ấy, sao không thử cách của chúng tôi?
"Củi mà cũng không muốn gánh, con người này nhìn ngang nhìn dọc thế là hết sống nổi rồi."
"Không phải là không gánh, là phải gánh sao cho khoa học một chút."
"Khoa học cái nỗi gì? Chẳng phải là học lười đó sao? Cậu xem ô tô, tàu hỏa, máy bay ở thành phố các cậu đấy, cái nào mà chẳng phải do kẻ lười nghĩ ra? Không vì ham lười, sao lại nghĩ ra cái trò quỷ quái ấy cơ chứ?"
Một câu nói khiến tôi nghẹn họng không thốt nên lời suốt một hồi.
Anh ấy lại nói: "Khoa học chán chê vào đấy, rồi mà xem, mọi người đều sẽ thành Mã Minh hết thôi."
Anh ấy đang ám chỉ chủ nhân của Thần Tiên Phủ. Mã Minh ở đó chưa từng ra đồng làm việc, việc của chính mình cũng chẳng thèm làm, thỉnh thoảng kiếm được ít rau dưa mang về, lười nhóm lửa, toàn ăn sống. Ăn sống quen rồi, sau này kiếm được gạo mang về, cũng cứ để cả tiếng lạo xạo trong miệng mà nhai, nhai đến nỗi khóe miệng toàn là cặn bột. Người ta cười anh ta, anh ta lại còn bày đặt lý sự đủ điều, bảo rằng đồ nấu chín không có chất dinh dưỡng, hổ báo trên núi xưa nay toàn ăn sống, sức lực to hơn người, bệnh tật ít hơn người, có gì là không tốt? Anh ta cũng chưa từng đi gánh thùng nước tiểu, mà đục thẳng một lỗ thủng trên tường ngay dưới chân mình, nối một cái máng tre từ trong nhà chĩa ra ngoài, có nước tiểu là bắn hết vào máng. Anh ta cho rằng cách này cũng khoa học hơn gánh nước tiểu, nước chảy chỗ trũng. Chặn chi bằng khơi thông.
Cứ đến mùa đông là anh ta không rửa mặt. Trên mặt đóng thành một lớp vảy, thì dùng tay khô chà một bã, hoặc bẻ mấy cái, cạo mấy cái, là tróc ra từng mảng da vảy. Anh ta không nói là mình sợ nước lạnh. Ngược lại còn bảo người ta rửa mặt nhiều là không khoa học, rửa trôi cả chút dầu khí tốt đẹp đi, làm tổn thương da.
Nực cười hơn nữa là, anh ta gánh một gánh nước từ suối về nhà phải mất nửa canh giờ, nhất là lúc lên dốc, cứ đi đường vòng chữ "z", ngoằn ngoèo quẹo tới quẹo lui hồi lâu mà vẫn còn ở nửa đường. Người rảnh rỗi đứng trên dốc thấy lạ, bảo ngươi đặt gánh nước xuống rồi hát tuồng không được sao? Mã Minh nói: "Các người thì biết cái gì! Đi thế này mới đỡ tốn sức. Trân Thiên Hữu năm xưa tu sửa đường sắt ở Bát Đạt Lĩnh, chính là làm đường chữ 'z' đấy."
Mọi người chẳng hiểu Trân Thiên Hữu là thần thánh phương nào.
“Các người thì làm sao mà hiểu được!” Vẻ mặt anh ta thanh cao và ngạo mạn, trông có vẻ khinh thường không thèm phí lời với mọi người, gánh hai thùng nước của mình, vẫn ngoằn ngoèo quẹo tới quẹo lui, đem sức lực quý giá tiết kiệm để mang về Thần Tiên Phủ.
Từ đó về sau, mọi người bảo những gã ở Thần Tiên Phủ, đứa này khoa học hơn đứa kia, ở đó sắp thành một viện khoa học rồi. Có thể tưởng tượng được rằng, khi người Mã Kiều rút ra ý nghĩa của từ "khoa học" từ chỗ Mã Minh, họ sẽ chẳng có mấy thiện cảm với từ này. Tôi hoài nghi rằng, sau đó họ nhìn mấy cuốn sách nhỏ về canh tác khoa học do cấp trên phát xuống mà cũng chẳng thèm nhìn, gấp thành mảnh giấy để cuốn thuốc lá hút; họ thờ ơ trước những lời phát sóng hết lần này đến lần khác của cấp trên về việc nuôi heo khoa học, thậm chí còn cắt cả dây thép dùng làm đường dây phát sóng để đem đi niềng thùng nước tiểu, tất cả đều xuất phát từ một thứ quán tính tâm lý. Nói cách khác, sự chế giễu đối với đám Kim Cương đã lây lan sang cả khoa học. Có một lần, một đám nam tử Mã Kiều đi Trường Lạc Giới gánh vôi, trên đường cái gặp một chiếc ô tô khách đang đỗ để sửa chữa, liền cảm thấy vô cùng mới lạ. Họ xúm lại, không kìm được mà dùng đòn gánh trong tay nện vào vỏ xe khách kêu thùng thùng chấn động, chẳng mấy chốc đã nện móp hai chỗ trên vỏ xe vốn đang lành lặn. Người tài xế đang nằm dưới gầm xe sửa chữa tức giận chui lên mắng xối xả, cầm cạy lốp xe định đánh người, lúc ấy mới xua đuổi được đám người Mã Kiều ra chỗ khác. Nhưng những nam tử Mã Kiều vẫn không kìm nén được một thứ xung động khó tả nào đó, chạy đi thật xa rồi mà vẫn ngoái đầu gào thét, nhặt đá ném thật lực về phía chiếc ô tô khách.
Họ và tài xế không thù không oán. Họ cũng chưa từng có thói quen phá hoại xấu xa, ví dụ như đi qua bất kỳ ngôi nhà nào thì quyết không bao giờ dùng đòn gánh gõ lên tường hay lên cửa. Tại sao cứ hễ đứng trước ô tô là họ lại không nhịn được mà muốn ra tay? Tôi chỉ có thể hoài nghi rằng, bên dưới những nụ cười cợt nhả của họ, ẩn giấu một sự chán ghét mà chính họ cũng chưa ý thức được — chán ghét mọi thứ mới mẻ, mọi thành quả khoa học, mọi con quái vật cơ khí đến từ đô thị hiện đại. Trong mắt họ, cái gọi là đô thị hiện đại chẳng phải là cái gì khác, mà chỉ đơn thuần là một đám đông những kẻ khoa học tức là những kẻ lười nhác mà thôi.
Quy tội vụ khiêu khích ô tô này lên đầu Mã Minh, đương nhiên có phần gượng ép, cũng không mấy công bằng. Nhưng quá trình thấu hiểu một từ ngữ không chỉ là quá trình lý trí, mà còn là quá trình cảm giác, không thể tách rời khỏi những hình ảnh cụ thể, bầu không khí cụ thể, sự việc cụ thể gắn liền với từ ngữ ấy trong môi trường sử dụng. Những thứ này thường quyết định rất lớn đến hướng đi trong cách hiểu của con người đối với từ ngữ đó. "Kịch mẫu" là một từ tồi tệ, nhưng một người có được tình yêu hoặc ký ức tuổi trẻ giữa những khúc âm của kịch mẫu, hễ nghe thấy từ này có lẽ sẽ vô cùng xúc động sục sôi hào khí. "Phê phán", "lập trường", "án chuyên trách" vốn chẳng phải là từ gì xấu, nhưng những kẻ từng nếm mùi khủng bố đỏ thời "Cách mạng Văn hóa", hễ nghe thấy những từ này có lẽ sẽ lạnh sống lưng, căm thù tận xương tủy. Định hình về sự hiểu biết thực tế đối với những từ ngữ này, có lẽ sẽ ảnh hưởng lâu dài đến trạng thái tâm lý và lựa chọn sinh tồn sau này của một con người hoặc một dân tộc, chứ không phải là điều mà nghĩa đen của những từ ngữ ấy có thể gánh vác nổi. Thế thì, từ "khoa học", vừa không thể chịu trách nhiệm cho những lời lẽ ngông cuồng phỉ báng khoa học của La Bá và những người Mã Kiều, cũng không thể chịu trách nhiệm cho sự việc ngẫu nhiên mà những nam tử Mã Kiều cầm đòn gánh xông lên tấn công các thành quả khoa học trên đường cái.
Ai sẽ là kẻ chịu trách nhiệm đây? Rốt cuộc là ai đã khiến cho "khoa học" trở thành thứ ma quỷ mà người Mã Kiều tránh như tránh tà?
Tôi chỉ có thể nói rằng, kẻ đáng phải chịu trách nhiệm, có lẽ không chỉ có một mình Mã Minh.