Phẩm cách của phụ nữ Mã Kiều thường đến từ đàn ông. Đối với phụ nữ đã kết hôn, nhà chồng có phẩm cách thì bản thân có phẩm cách, nhà chồng mất phẩm cách thì bản thân cũng mất phẩm cách; đối với phụ nữ chưa chồng, phẩm cách chủ yếu dựa vào người cha, sau khi không còn cha thì phẩm cách theo người anh trai.
Tất nhiên cũng có những trường hợp ngoại lệ. Lần đó tại công trường sửa đường quốc lộ, dân công từ các thôn kéo đến chạy đua tiến độ, tranh giành dụng cụ, tranh giành khối lượng đất, tranh giành cơm canh, cảnh tượng hỗn loạn như chiến trường. Gió lạnh gào thét cuốn lên từng đợt bụi mù, trên trời dưới đất đều là một màu vàng đục. Người gánh đất, người đầm nền, người kéo xe, tất cả đều bị gió thổi thành những bóng mờ, giống như trò múa bóng da thiếu ánh sáng, không phân biệt được già trẻ.
Trên công trường không có phụ nữ, dân công đều đi vệ sinh tại chỗ. Tôi vừa rũ bỏ hai giọt nước tiểu cuối cùng thì thấy một người dáng vẻ cán bộ đến đo đạc đất đai, cắm cọc tiêu. Một trong số đó mặc bộ quân phục cũ, mũ bông trùm kín đầu, khăn quàng che gần hết mặt, đang cầm một cây sào tre chỉ huy hai người khác chạy tới chạy lui kéo dây. Người đó gào thét điều gì đó giữa tiếng gió và tiếng loa phóng thanh, thấy đối phương không nghe rõ, liền đặt sào tre xuống, tự mình chạy tới, hất văng một tảng đá lớn nằm chắn ngang trên vạch vôi xuống triền dốc. Lúc đó tôi khá ngưỡng mộ sức lực của vị cán bộ này: nếu đổi lại là tôi, ít nhất cũng phải gọi thêm người đến giúp một tay.
Phục Tra vừa thấy người đó liền có chút căng thẳng, xoa xoa tay nói: "Anh xem chất lượng của chúng tôi... ổn chứ?"
Người đó dùng sào tre chọc mạnh mấy cái vào chỗ đất đắp, rút sào lên, đo lường độ sâu cắm xuống đất.
"Phải đầm thêm một lượt nữa."
Phục Tra le lưỡi.
"Người mà Hà Bộ trưởng bảo anh phái đến đâu?" Người đó hỏi tiếp.
Phục Tra chỉ vào tôi và một thanh niên tri thức khác.
Người đó bước tới, đưa tay về phía chúng tôi. Đây rõ ràng là một động tác không thuộc về Mã Kiều, khiến tôi sững sờ một chút mới nhận ra đó là bắt tay, chúng tôi cũng nên đưa tay ra.
Tôi hơi thấy lạ. Bàn tay của người này không gân guốc như tôi dự đoán, thậm chí còn có chút mềm mại. Nhìn lên khuôn mặt chỉ bằng bàn tay kia, đôi mắt đen láy to bất thường, lúc chớp mở cũng có vài phần thanh tú, làm tôi cảm thấy không tầm thường chút nào.
Chúng tôi theo người này đến sở chỉ huy để giúp biên soạn bản tin nhanh công trường. Chúng tôi nghe dọc đường có người gọi người này là "Thầy Vạn", "Anh Vạn", nói chung người này không trả lời, cùng lắm chỉ gật đầu với đối phương, hoặc cười nhạt một cái. "Cái đồ già này, phẩm cách còn bày đặt dữ thật." Thanh niên tri thức đi cùng lầm bầm với tôi một câu, không ngờ lại để Thầy Vạn và Anh Vạn cách đó mấy chục mét nghe thấy. Vạn quay đầu lại, dừng bước, dùng đôi mắt đen láy liếc nhìn người bạn đồng hành của tôi một cái, coi như là một lời cảnh cáo không tiếng động, lại dùng ánh mắt sắc bén lướt qua tôi như để răn đe, sau đó mới bước đi vững chãi.
Chúng tôi không ngờ tai của người này lại thính như vậy, cũng không ngờ đòn phản công của người này lại nhanh và sắc bén đến thế. Một điềm báo chẳng lành ập đến: làm việc dưới tay kiểu người này thì phải cẩn thận đấy.
Chiều hôm đó, chúng tôi mới phát hiện ra "Vạn đại nhân" này hóa ra là phận nữ nhi. Người bạn đồng hành của tôi đi vệ sinh, thấy Vạn tháo mũ bông ra, một mái tóc đen dài xõa xuống từ trong mũ. Người bạn của tôi ngạc nhiên đến nỗi không đi vệ sinh nữa, nín tiểu chạy về báo tin. Tôi cũng tò mò đi xem, chỉ thấy Vạn đang chen chúc giữa bàn toàn đàn ông để ăn cơm, đúng là một vị tiểu thư. Theo quy tắc của người địa phương, phụ nữ không được ngồi ăn chung bàn. Chúng tôi đã quen với quy tắc và cảnh tượng này từ lâu, một khi phát hiện một khuôn mặt phụ nữ ngồi trước bàn ăn, ngược lại cảm thấy có chút kỳ lạ, hay nói cách khác là chướng mắt, như thể mắt bị dính cát vậy.
Sau này tôi mới biết, Vạn là người Trương Gia Phường, tên thật là Vạn Sơn Hồng, từng làm giáo viên dân lập hai năm, không muốn làm nữa liền về thôn học làm nông nghiệp hai năm, thậm chí còn biết cày ruộng như đàn ông. Cô ấy là học sinh cấp ba chính gốc, lại là ủy viên tuyên truyền đoàn thanh niên của công xã, công xã có việc gì quan trọng thường mời cô ấy đến giúp viết lách hoặc tính toán, nghe nói còn muốn bồi dưỡng cô ấy làm người kế thừa gì đó. Vì điểm này, mọi người còn tôn kính gọi cô là "Thầy Vạn" hoặc "Ủy viên Vạn". Cô ấy không thích đám thanh niên gọi mình là "Anh Vạn", nhưng thiểu số phục tùng đa số, tình thế khó cưỡng, lâu dần cũng đành chấp nhận cách gọi này. Tôi phải thừa nhận, khi tháo mũ bông ra, Anh Vạn vẫn có vài phần nhan sắc, đường nét khuôn mặt rõ ràng, đường nét từ dưới tai đến cằm đặc biệt mạnh mẽ, đi lại giữa đám đàn ông, tựa như một lưỡi dao sắc bén xông xáo trong đám cỏ khô. Nhưng cô ấy dường như không thích nói chuyện, cùng chúng tôi sửa đường suốt mùa đông, cũng chỉ dùng chất giọng hơi khàn của mình đưa ra vài chỉ thị kiểu như "Được", "Không được", "Đi ăn cơm thôi" với tôi vài lần, hơn nữa lúc nói chuyện, mặt cứng đờ như khúc gỗ.
Nói cũng lạ, lời của cô càng ngắn gọn càng thể hiện uy lực, mọi người càng khó lòng kháng cự. Theo cách nói của người Mã Kiều, điều này có "Sát", hoặc có "Sát lộ". "Sát" nghĩa là uy nghiêm và bản lĩnh cao cường, thông với từ "Sát" (giết); lại có nghĩa là kết thúc, ví dụ như thường nói văn chương hoặc chương trình "Sát vĩ" (kết bài). Người có "Sát", cũng có thể hiểu là người nói lời cuối cùng, người chốt hạ vấn đề. "Sát" mà liên kết với khuôn mặt phụ nữ, Anh Vạn là trường hợp duy nhất tôi thấy ở nông thôn.
Trong một luồng hơi nóng như vậy, giao tiếp hầu như không phải là giao tiếp, thân thiết với cô ấy đến đâu vẫn cách xa vạn dặm. Cô ấy gặp chúng tôi như gặp không khí, ánh sáng trong đôi mắt đen láy vụt qua đỉnh đầu chúng tôi, không biết rơi vào nơi nào xa xôi. Ban đầu chúng tôi không quen, gọi cô ấy thì ngại ngùng, không gọi cũng không xong, thời gian dài, thấy cô ấy đối với ai cũng như vậy, nên cũng thành quen, không để trong lòng nữa. Tôi gặp người Trương Gia Phường, nhắc đến cô ấy, người Trương Gia Phường cười một cái: Đừng nói là người Mã Kiều các anh, ngay cả người trong cùng thôn cùng bản với chúng tôi cũng chẳng ai thân thiết gì với cô ấy, ai cũng không nhìn thấu cô ấy. Cô ấy sống ở chỗ chúng tôi, như thể không có người này vậy.
Nói như vậy, cô ấy không thể thân với bất kỳ ai.
Cô ấy chỉ đại diện cho một loại công vụ, một khái niệm và biểu tượng gọi là Anh Vạn, không có nụ cười, chất cảm, thân nhiệt và cái liếc nhìn hiểu ý, vì vậy đối với rất nhiều người, cô ấy thiếu đi tính chân thực, nhắm mắt lại suy nghĩ chỉ có thể coi cô ấy là ảo ảnh có cũng như không. Có người nói lai lịch cô rất phức tạp, thực ra là con hoang của quan lớn, là "hạt giống" do một đội trưởng đội cải cách ruộng đất để lại, mười mấy năm sau mẹ mang cô vào thành, vừa đòi xét nghiệm máu vừa kêu oan, ép cho người cha phong lưu không còn cách nào khác, đành để cô ở lại huyện đọc cấp ba, lén lút chu cấp sinh hoạt phí và học phí cho cô. Lời đồn này không biết thật giả ra sao. Lại có người nói, vài năm trước khi cô nổi loạn trong Cách mạng Văn hóa, cô vẫn là một thủ lĩnh học sinh nổi tiếng ở huyện, từng đến Bắc Kinh, từng đến Thượng Hải, từng khoác súng lục "hộp diêm" cũng từng ngồi tù, còn được cơ quan quản lý quân sự của tỉnh đón bằng xe con đến tỉnh hội họp, từng chụp ảnh cùng đại thủ trưởng trung ương gì đó. Lời đồn này cũng không biết thật giả ra sao. Lại có người nói, chị Vạn 26, 27 tuổi rồi mà vẫn chưa tính chuyện hôn nhân, thực ra trong lòng sớm đã có đối tượng, chính là một người bạn học cũ của cô, đã đi bộ đội. Mỗi năm cô đều đi Quảng Đông một chuyến, nghe nói chính là đi thăm đối tượng của mình. Đáng tiếc chàng trai đó không biết trúng phải tà ma gì, vậy mà gia nhập vào "tiểu hạm đội" đảo chính của Lâm Bưu, một khi thất bại, vào tù, mấy năm trời không có tin tức, mãi đến khi anh ta chết bệnh trong tù, gia đình anh ta và Anh Vạn chưa qua cửa mới nhận được tin. Lời đồn này vẫn không biết thật giả ra sao.
Đối với tôi, cô ấy mãi mãi chỉ là những lời đồn và truyền thuyết. Cô ấy trôi qua tuổi thanh xuân trong những lời đồn và truyền thuyết, dần dần có vẻ ảm đạm của làn da người trung niên.
Từng có vài gã thanh niên không đàng hoàng có ý đồ với cô, thấy cô đi trên đường, hát những bài hát đồi trụy để trêu ghẹo. Thấy cô làm ngơ, bọn chúng dùng những lời lẽ dơ bẩn để trả đũa: "Hừ, bày đặt cái gì chứ? Cũng chẳng thấy leo lên được cành cao nào."
"Mày tưởng vẫn còn là cô gái hoa hồng gì à? Chắc chắn đã sớm thành hàng quân dụng, bị cái tên ma chết đó làm cho nát bét rồi, nếu không thì cái thứ đó sao lại to như vậy!"
"Đừng nhìn cô ta giả bộ đứng đắn, tao không tin cô ta không hề nghĩ đến đàn ông. Nhìn dáng đi của cô ta xem, mông vểnh lên tận trời, chẳng phải là đang dụ dỗ đàn ông làm chuyện đó sao?"
Một tràng cười lả lơi.
Cô ấy giả vờ như không nghe thấy.
Triệu Thanh ở Mã Kiều nghe được chuyện này, chê cười mấy gã thanh niên kia, nói bọn chúng thực sự là bị điên tình rồi, lại dám đụng đến đầu Anh Vạn. Cũng không nhìn xem người ta là hạng người gì. Một người phụ nữ có phẩm cách cao như vậy, chưa chắc đã 'chơi' được?
Ý là, phẩm cách chỉ là thứ của đàn ông, một khi chụp lên đầu phụ nữ, người phụ nữ đó liền không được coi là phụ nữ nữa, ít nhất không được coi là phụ nữ thuần túy, không thích hợp để đám thanh niên đi làm trò đồi bại. Nói sâu hơn, phẩm cách là một tai họa tiêu diệt giới tính, phẩm cách quá cao sẽ giết chết người, đe dọa lớn đến việc nối dõi tông đường.
Không thể nói những lời này của Triệu Thanh có đạo lý gì. Nhưng Anh Vạn, không, thực tế là chị Vạn — quả thực vẫn luôn giữ mình chưa kết hôn, đến khi tôi rời Mã Kiều, cô ấy vẫn là một người độc hành. Tuy nhiên, cô ấy cũng không ở lại Mã Kiều quá lâu, hơn một năm sau, cha ruột của cô mất vợ, lại từ trường học cán bộ 57 trở về khôi phục chức vụ, liền đón cô vào thành phố.
Nghe nói, cô ấy được đưa vào một nhà máy lớn quốc doanh ở tỉnh Cam Túc.