Mã Kiều Từ Điển

Lượt đọc: 750 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Thoại Phần

❊ ❊ ❊

Bản Nghĩa từng nói, người ở tỉnh không uống trà lôi, cũng chẳng biết dệt vải quay tơ, thật đáng thương khi nhà nào cũng không có vải may quần, một cái quần đùi chỉ to bằng bàn tay, trông như dải buộc ngựa của đàn bà, siết vào đũng quần khiến người ta nghẹt thở. Người Mã Kiều vì vậy mà vô cùng thương cảm cho người ở tỉnh, mỗi lần thấy chúng tôi là thanh niên trí thức chuẩn bị về thành phố, đều dặn dò chúng tôi mua thêm chút vải thô của làng mang về, để cha mẹ may thêm vài cái quần.

Chúng tôi thấy rất nực cười, bảo rằng trong thành phố không thiếu vải, quần đùi may nhỏ một chút là để ôm sát cơ thể, cho đẹp mắt, hoặc là để thuận tiện cho việc vận động.

Người Mã Kiều chớp chớp mắt, không mấy tin tưởng.

Ngày tháng trôi qua, chúng tôi phát hiện dù có giải thích thế nào, cũng không thể xóa bỏ được lời đồn đại sai lệch của Bản Nghĩa — bởi vì chúng tôi không có "thoại phần".

"Thoại phần" gần như không tìm được từ đồng nghĩa trong ngôn ngữ phổ thông, nhưng lại là một trong những từ cực kỳ quan trọng trong từ vựng của Mã Kiều, ý chỉ quyền ngôn luận, hay nói cách khác là quyền chiếm một phần nhất định trong tổng lượng ngôn ngữ. Người có thoại phần, tuy không có ký hiệu hay thân phận đặc biệt gì, nhưng với tư cách là người chủ đạo ngôn ngữ, ai cũng có thể cảm nhận được sự tồn tại của họ, cảm nhận được áp lực từ cái uy quyền ẩn hiện của họ. Chỉ cần họ mở miệng, hoặc ho một tiếng, hoặc liếc một cái, người bên cạnh liền im bặt, liền dỏng tai lắng nghe, cho dù có phản đối cũng không dám tùy tiện cắt ngang lời họ. Sự yên tĩnh này chính là biểu hiện thường thấy nhất của thoại phần, cũng là sự khuất phục cam tâm nhất, đồng lòng nhất của con người đối với sự chuyên quyền trong ngôn ngữ. Ngược lại, một người không có thoại phần, cái gọi là "người vi nhân, ngôn vi khinh" (người thấp kém thì lời nói nhẹ như lông hồng), nói gì cũng là nói suông, người ta sẽ không quan tâm anh ta nói gì, thậm chí không quan tâm anh ta có cơ hội để nói ra hay không. Lời nói của anh ta luôn tan biến trong hoang mạc lạnh lẽo, mãi mãi không nhận được hồi âm. Những chuyện khó xử như vậy xảy ra nhiều, một người muốn giữ được sự tự tin khi mở miệng, thậm chí muốn giữ được chức năng phát âm bình thường của mình, là điều không hề dễ dàng. Diêm Tảo cuối cùng gần như trở thành một kẻ câm điếc thực sự, chính là một ví dụ cực đoan của việc mất đi thoại phần.

Những người nắm giữ thoại phần, những chủ đề họ điều khiển được đám đông theo đuổi, từ ngữ, câu cú, giọng điệu của họ vân vân được đám đông bắt chước sử dụng, quyền lực chính là được hình thành trong sự sinh sôi nảy nở của ngôn ngữ như vậy, được chứng thực và thực hiện trong quá trình mở rộng và lan tỏa của ngôn ngữ này. Từ "thoại phần" đã vạch trần phẩm chất ngôn ngữ của quyền lực. Một chính quyền chín muồi, một tập đoàn hùng mạnh, luôn sở hữu hệ thống ngôn ngữ hùng mạnh của riêng mình, luôn đi kèm với một loạt văn kiện, hội nghị, lễ nghi, diễn thuyết, điển tịch, bia kỷ niệm, khái niệm mới, khẩu hiệu tuyên truyền, tác phẩm nghệ thuật, thậm chí là địa danh mới hay niên hiệu mới, vân vân, để từ đó đạt được và xác lập thoại phần của mình trong toàn xã hội. Những cường quyền không thể giành được thoại phần, chẳng qua chỉ là đám ô hợp chỉ có tiền tài hoặc vũ lực, giống như từng tốp từng tốp thảo khấu từng đánh lui quan quân, thậm chí chiếm được kinh thành, cho dù nhất thời đắc thế, cũng tất yếu đoản mệnh.

Chính vì thấu hiểu điểm này, những người cầm quyền luôn coi trọng văn kiện và hội nghị. Văn kiện và hội nghị là những mắt xích đảm bảo cho sự vận hành của quyền lực, cũng là cách tốt nhất để củng cố thoại phần. "Văn sơn hội hải" (núi văn kiện, biển hội nghị) gần như là phương thức sinh tồn không thể thiếu và cũng là nơi gửi gắm niềm đam mê thực sự của các quan chức. Cho dù là những hội nghị đầy rẫy lời sáo rỗng, cho dù là những hội nghị không hề có tác dụng thực tế, cũng thường nhận được sự hoan hỉ theo bản năng của họ. Đạo lý rất đơn giản, chỉ trong những lúc như thế này, mới thiết lập bục chủ tọa và hàng ghế khán giả, phân định rõ ràng cấp bậc, khiến người ta tỉnh táo nhận thức được thoại phần của mình nhiều hay ít, có hay không. Lời nói của người có quyền thế mới có thể thông qua vô số đôi tai, sổ ghi chép, loa phóng thanh vân vân mà đạt được sự truyền bá, lan tỏa mang tính cưỡng chế. Cũng chỉ trong bầu không khí này, người có quyền thế mới có thể đắm chìm trong ngôn ngữ mà mình quen thuộc, cảm nhận được quyền lực đang được sự nuôi dưỡng, vun đắp, làm đầy và bảo vệ an toàn của ngôn ngữ này.

Tất cả những điều này, thường quan trọng hơn mục đích cụ thể của hội nghị.

Cũng chính từ điểm này mà những người có quyền thế luôn tràn đầy sự cảnh giác và thù địch tự nhiên đối với những ngôn ngữ mà họ không quen thuộc. Trong Cách mạng Văn hóa, Marx và Lỗ Tấn nhận được sự tôn sùng ở mức độ cao nhất tại Trung Quốc, là hai trong số vài vĩ nhân hiếm hoi cuối cùng được giữ lại trong những hiệu sách trống không. Ngay cả trong thời điểm này, đọc Marx và Lỗ Tấn vẫn là việc vô cùng nguy hiểm, một cuốn sách của Marx mà tôi có ở dưới quê, suýt chút nữa đã trở thành chứng cứ phạm tội "phản động" của tôi — cán bộ công xã nói: Cái thằng nhóc "hạ phóng" kia, không đọc sách của Mao Chủ tịch mà lại đi đọc sách của Marx! Tư tưởng gì đây? Tình cảm gì đây?

Tôi cảm nhận được, cán bộ công xã không hề cố ý phản đối Marx, cũng không biết cuốn "Ngày 18 tháng Sương mù của Louis Bonaparte" của Marx đó viết những gì, liệu có gây hại gì cho việc "cấm sơn dục lâm" (cấm rừng nuôi rừng), kế hoạch hóa gia đình hay chia chác thịt chó của họ hay không. Không, họ hoàn toàn không biết gì về điều đó, cũng chẳng mấy bận tâm. Họ trừng mắt, chỉ là vì giận dữ trước bất kỳ ngôn ngữ nào trong tác phẩm của Marx mà họ không hiểu nổi, cảm thấy thoại phần của họ đang chịu sự đe dọa và thách thức tiềm tàng.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nghệ thuật hiện đại chủ nghĩa trỗi dậy mạnh mẽ, tranh trừu tượng, kịch phi lý, tiểu thuyết dòng ý thức và thơ siêu thực gây chấn động thế giới, phong trào Hippie, phong trào nữ quyền, cùng với nhạc Rock vân vân, những hiện tượng văn hóa dị biệt cũng theo đó mà đến. Điều thú vị là, khi những hiện tượng mới này xuất hiện, hầu như tất cả đều bị coi là âm mưu chính trị tà ác. Báo chí tư sản tấn công những bức tranh trừu tượng của Picasso là "chiêu trò tội lỗi của Liên Xô nhằm lật đổ xã hội dân chủ phương Tây", là "tuyên truyền hệ tư tưởng của Bolshevik", trong khi đó, những ca sĩ nhạc Rock như "Elvis" Presley và nhân vật đại diện của "The Beatles" là Lennon, bị giáo hội và các nghị sĩ quốc hội nghi ngờ là "đặc vụ ngầm của Đảng Cộng sản", mục đích là "muốn làm tha hóa thế hệ trẻ, khiến họ thất bại từ trước khi bắt đầu trong cuộc đấu tranh chống lại chủ nghĩa cộng sản" — âm nhạc của họ luôn là hàng cấm tại các căn cứ của quân đội Mỹ đóng tại châu Âu. Ở phía ngược lại, bất kỳ chính quyền đỏ nào cũng làm những việc tương tự, nghệ thuật hiện đại dù nhã hay tục, mấy chục năm nay đều nhất loạt bị chính quyền phê phán, văn kiện chính quyền và giáo trình đại học định tính cho nó là — "tiên phong của diễn biến hòa bình", "hệ tư tưởng hủ bại sa đọa của giai cấp tư sản phương Tây", "thuốc độc tinh thần đầu độc thanh thiếu niên" vân vân.

Những phản ứng này rõ ràng là một kiểu phòng vệ quá mức. Dù bên nào sau này cũng dần nhận ra điều đó, và ít nhiều nới lỏng mức độ kiểm soát, thậm chí sẵn lòng sử dụng các loại từ vựng văn hóa mới lạ để phục vụ cho mình, ví dụ như dùng nhạc Rock để ca ngợi Diên An hay Nam Nê Loan, dùng tranh trừu tượng để thúc đẩy ngành xuất khẩu quần áo.

Tất nhiên, nếu coi những phản ứng này hoàn toàn là phòng vệ quá mức, thì thật là quá ngây thơ. Trên thực tế, một loại ngôn ngữ không quen thuộc, chính là một loại ngôn ngữ không thể kiểm soát, nó gần như cũng là một loại quyền lực không thể kiểm soát. Bất kể dấu hiệu chính trị trên bề mặt của nó ra sao, nó đều sở hữu lực ly tâm trên thực tế, gây ra lực cản và sự gián đoạn trong kênh thông tin, hình thành nên sự suy yếu và tan rã ở các mức độ khác nhau đối với thoại phần của người cầm quyền.

Người Mã Kiều dường như sở hữu sự thấu thị của tất cả những người cầm quyền, từ sớm đã nhìn thấu điểm này, cho nên đã quy kết quyền lực thành thoại phần, quy kết thành việc "nói".

Chúng ta thử xem, ở Mã Kiều, những ai có thoại phần?

(1) Nói chung, phụ nữ không có thoại phần. Khi đàn ông nói chuyện, họ quen với việc không xen mồm, chỉ ở một bên cho con bú hoặc khâu đế giày. Do đó, cán bộ không bao giờ yêu cầu họ tham gia đại hội dân làng.

(2) Người trẻ tuổi không có thoại phần. Từ nhỏ họ đã nghe quen những cổ huấn kiểu "người lớn nói trẻ con nghe", luôn ưu tiên để người già nói trước. Đối với cách nói của người già, dù có phản cảm cũng đa phần chỉ là lầm bầm sau lưng, không được phép đại nghịch bất đạo mà cãi lại trước mặt.

(3) Hộ nghèo không có thoại phần. "Tài đại tài giả khí thô" (người nhiều tiền thì khí thế mạnh), nhà nghèo tự nhiên "khí đoản" (khí thế yếu), người nghèo thường cảm thấy mình không đủ thể diện, không muốn đến những nơi đông người để lộ mặt, tự nhiên mất đi rất nhiều cơ hội để nói chuyện với người khác. Mã Kiều còn có tập tục: Phàm là người mắc nợ, dù chỉ nợ nửa thăng ngô, cũng không được đảm nhận những vai trò quan trọng như người điều hành, người chủ tế, phù dâu... trong các sự kiện hiếu hỉ của thôn, tránh mang lại vận xui cho chủ nhà. Vị trí gần tủ trà nhất bên cạnh bếp lửa mỗi nhà, là vị trí hiển hách nhất, gọi là chủ vị, bất kỳ khách nào ngoài chủ nợ ra đều không được tùy tiện ngồi, nếu không sẽ là làm nhục ý chủ. Những quy củ này đều đảm bảo cho quyền ngôn luận của mọi người tập trung về phía những kẻ giàu có đang nắm giữ nợ nần.

---❊ ❖ ❊---

Nhìn như vậy, thoại phần bị quyết định tổng hợp bởi các yếu tố như giới tính, tuổi tác, tài sản... Tất nhiên còn có yếu tố chính trị quan trọng hơn, Bản Nghĩa với tư cách là Bí thư Chi bộ Đảng, với tư cách là người cầm quyền cao nhất của Mã Kiều, dù nói vào lúc nào cũng đều vang dội, "nhất ngôn cửu đỉnh", "nói một không hai", lệnh cấm là thực hiện. Ngày tháng lâu dần, ông ta quen với việc gân cổ trợn mắt, một cái cổ họng thường xuyên tổn thương hơi nhiều tiếng ít, vẫn cứ oang oang gửi hơi đi khắp nơi. Cho dù một người đang chắp tay đi bộ, cũng không giữ được cái miệng, có khi không kìm được tự mình nói, tự mình đáp. "Đất này trồng đậu được không nhỉ?" "Nói nhảm, trồng mạng! Nước ngập úng thối cả rễ." "Trộn chút bùn vàng vào e là được." "Mày đi đâu gánh? Mày đi đâu gánh? Có thời gian gánh bùn, chẳng thà lên dốc trồng thêm vài cây ngô." "Đồ con hoang..."

Thực ra đều là lời một mình ông ta nói. Đôi khi đi theo sau lưng ông ta suốt một đoạn đường, có thể phát hiện miệng ông ta không bao giờ nghỉ, không tiếc tự mình phản biện chính mình, một cái miệng có thể mở một cuộc tranh luận.

Người ta gọi ông ta là "Nghĩa Đại La" (Cái chiêng lớn họ Nghĩa), biết rằng ông ta đi đến đâu là náo nhiệt đến đó. Cán bộ công xã cũng phải nhường "Nghĩa Đại La" này ba phần. Có một lần công xã họp, Bản Nghĩa đi đường quen lối cũ đến đó, theo lệ thường đi vào bếp sụt sịt mũi trước, kiểm tra mùi vị của bếp. Ông ta tìm một mồi lửa từ miệng lò để châm thuốc, thấy trong chậu chỉ có thái một chậu củ cải lớn, dưới góc lò xương thịt cũng chẳng thấy một mẩu, liền trầm mặt xuống, "Thật vô lý! Đối với bần cố nông mà không có chút tình cảm nào! Hả?" Ông ta giận dữ phất tay áo bỏ đi, hội nghị cũng không họp nữa, xông thẳng đến lò mổ của cửa hàng cung tiêu, hỏi còn thịt không? Đồ tể nói, thịt vừa bán hết rồi. Ông ta vớ lấy một con dao phay, nói nhanh chóng bắt lợn đến, bắt lợn đến! Đồ tể nói, công xã quy định mỗi ngày chỉ được phép giết một con lợn. Bản Nghĩa nói, công xã nói sau này có thể ăn cơm không mất tiền, mày cũng tin sao? Vạn Ngọc vừa hay cũng ngồi ở đó, cười hì hì nói: "Được, được, hôm nay tôi cũng làm một bát canh thịt uống thử." Bản Nghĩa trừng mắt, "Sao mày lại ngồi ở đây?"

Vạn Ngọc chớp chớp mắt, "Cũng phải, sao mình lại ngồi ở đây nhỉ?"

Bản Nghĩa vốn dĩ đã có ngọn lửa vô danh, vỗ mạnh dao phay xuống, "Nhìn cái dáng vẻ lười biếng này của mày xem, chẳng phải lễ chẳng phải tết mày chạy đến đây làm gì? Còn không mau cút về với tao! Hôm nay mày không cuốc xong mấy mẫu cải dầu trên sườn dốc phía bắc, tao phát động quần chúng đấu tố chết mày!"

Vạn Ngọc bị tiếng dao phay dọa cho hồn xiêu phách lạc, vội vàng chuồn ra cửa, chỉ là cách một lúc, rụt rè thò cái đầu bóng loáng vào, "Ông... ông... vừa nãy bảo tôi làm gì?"

"Mày điếc à? Bảo mày cuốc cải dầu!"

"Biết rồi biết rồi. Ông đừng phát hỏa mà."

Cái đầu bóng loáng rụt lại. Bản Nghĩa cuối cùng cũng thở phào, cuốn một nhúm sợi thuốc lá, phát hiện phía sau có động tĩnh gì đó, ngoảnh đầu lại nhìn, hóa ra vẫn là nụ cười khổ trên mặt Vạn Ngọc, "Xin lỗi, vừa nãy tôi lại nghe vội quá, ông bảo tôi cuốc... cuốc..."

Chắc hẳn hắn đã bị dọa đến hồn bay phách lạc, chẳng nghe rõ lời nào nữa.

Bản Nghĩa hung hăng nhét hai chữ "cải dầu" vào tai hắn, lúc này mới đuổi được hắn đi.

Phía sau nhà có một tràng tiếng lợn kêu, sắc mặt của Bản Nghĩa mới sống lại được vài phần. Ông ta thích giết lợn nhất, giết cũng rất chuyên nghiệp. Sau một tràng tiếng lợn kêu nữa, ông ta mặt đầy vết bùn, tay đầy máu me quay lại bên lò sưởi hút thuốc. Vừa nãy chỉ một dao, gọn gàng dứt khoát hạ gục con lợn. Ông ta lải nhải không dứt canh giữ trong lò mổ, cuối cùng mời mấy gã nhân viên cửa hàng cung tiêu tụ tập bên cạnh cái nồi bếp đang bốc hơi nghi ngút, ăn thịt lợn, uống canh tiết lợn, mới thỏa mãn quẹt quẹt cái miệng đầy dầu, ợ một tiếng no nê.

Ông ta không họp, cán bộ công xã cũng không dám phê bình ông ta. Đợi ông ta mặt đỏ phừng phừng quay lại hội trường, cán bộ còn phải mời ông ta lên bục phát biểu, đủ thấy thoại phần của ông ta ghê gớm đến mức nào.

Ông ta nói: "Hôm nay tôi không nói nhiều, chỉ nói hai điểm."

Đây là lời thông báo thường lệ trước mỗi lần ông ta phát biểu. Dù trên thực tế ông ta nói hai điểm, hay là ba điểm, bốn điểm, năm điểm thậm chí nhiều hơn, và dù là nói vài ba câu hay là thao thao bất tuyệt, đều phải tuyên bố trước rằng, ông ta chỉ nói hai điểm.

Ông ta nói một hồi, một luồng mùi canh thịt xộc lên, liền nói đến kinh nghiệm của mình ở Triều Tiên trước kia, dùng võ công ngày xưa ông ta đánh lính Mỹ, để chứng minh rằng nhiệm vụ hiện tại như làm thủy lợi, trồng lúa, nuôi lợn, kế hoạch hóa gia đình vân vân là hoàn toàn có thể hoàn thành, cũng là nhất định phải hoàn thành! Ông ta luôn miệng gọi xe tăng Mỹ là máy kéo. Ông ta nói ở vĩ tuyến 38, máy kéo của Mỹ tới, đất cũng phát run, làm người ta sợ đến mức tè cả ra quần. Nhưng chí nguyện quân anh hùng hảo hán, 100 trượng, không đánh, 50 trượng, vẫn không đánh, 30 trượng, vẫn không đánh, cuối cùng, đợi máy kéo Mỹ đến trước mặt, một phát pháo là bắn tan xác mẹ nó luôn!

Ông ta đắc ý nhìn quanh bốn phía.

Hà Bộ trưởng công xã từng chỉnh lại cách nói của ông ta: "Không phải máy kéo, cái đó gọi là xe tăng."

Ông ta chớp chớp mắt: "Không gọi là máy kéo? Tôi không học nhiều, là thằng mù chữ."

Ý ông ta là, ông ta là kẻ mù chữ, phân biệt không ra xe tăng và máy kéo cũng chẳng có gì lạ, ông ta cũng từng nghiêm túc học từ xe tăng này, nhưng đến lần họp sau, ông ta theo lệ thường lại 100 trượng, 50 trượng, 20 trượng khẩn trương một hồi, rồi vẫn buột miệng gọi thành máy kéo.

Kiểu sai sót từ ngữ này của ông ta, chẳng hề ảnh hưởng đến việc lời nói của ông ta "một câu áp một câu" (lời nói có trọng lượng). "Người chỉ có chết vì bệnh, không có chết vì làm việc", "Đại tai tiểu phong thu, tiểu tai tiểu phong thu" (đại nạn mùa màng vẫn bội thu, tiểu nạn mùa màng vẫn bội thu), "Mọi người đều phải làm tư tưởng làm tiến bộ làm thế giới", vân vân, những câu này chẳng có đạo lý gì, nhưng vì xuất phát từ miệng Bản Nghĩa của ông ta, nên dần dần trở thành câu thông dụng, lưu truyền lại. Ông ta hơi nghễnh ngãng, có một lần từ chỗ cán bộ công xã, nghe nhầm trích dẫn của Mao Chủ tịch "Lộ tuyến thị cá cương, cương cử mục trương" (Đường lối là cái lưới, lưới giương thì mắt lưới mở) thành "Lộ tuyến thị cá thung, thung thượng đinh thung" (Đường lối là cái cọc, trên cọc đóng cọc), có sai sót rõ ràng, nhưng vì chữ "cọc" xuất phát từ miệng ông ta, người Mã Kiều sau này vẫn luôn tin chắc không nghi ngờ, ngược lại còn chế giễu chúng tôi là thanh niên trí thức gọi đường lối là "lưới", lưới là cái gì chứ?!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.