Người biết hát hay nhất ở Mã Kiều là Vạn Ngọc, nhưng mãi sau này khi đến Mã Kiều được một thời gian dài tôi mới quen ông ta. Trong thôn từng phụng mệnh tổ chức một đội tuyên truyền văn nghệ để tuyên truyền tư tưởng Mao Trạch Đông. Công việc chính là đem những văn kiện hoặc xã luận từ cấp trên gửi xuống biên soạn thành hát vè, gõ trống khua chiêng mang đến các thôn trại khác, và các thôn trại khác cũng làm theo như vậy. Sau khi diễn xong thì luôn phải hô một vài khẩu hiệu. Vì ai nấy đều mạnh ai nấy hô nên rất khó giữ cho đều, vì thế thường phải chia những khẩu hiệu dài thành vài câu, và cũng vì vậy mà không tránh khỏi xảy ra vấn đề. Chủ tịch Mao có một câu ngữ lục, vừa chia ra liền biến thành ba câu: (1) Đả kích bần nông! (2) Chính là! (3) Đả kích cách mạng! Trước sau đều trở thành khẩu hiệu phản động. Nhưng mọi người vẫn cứ lần lượt giơ tay hô lớn, chẳng ai thấy có gì chói tai cả.
Lại còn phụng mệnh diễn kịch mẫu cách mạng. Điều kiện ở nông thôn có hạn, chỉ có thể tùy tiện đơn giản hóa, về đạo cụ hay phục trang đều không thể quá cầu kỳ. Vở Bạch Mao Nữ lên sân khấu, trên đầu đội một mớ tóc giả bằng sợi gai, làm tên tiểu nhân vật sợ đến cứng đờ cả mặt. Anh hùng Dương Tử Vinh không có áo choàng, đành phải để anh ta mặc áo tơi đi đánh hổ lên núi. Có lần gió mùa thu thổi mạnh, làm đổ cả cảnh trí bằng gỗ trên sân khấu, tức là làm đổ một tấm cửa được dán đầy bông gòn. Đáng thương cho đồng chí Tử Vinh vừa mới hùng dũng đánh hổ xong, đã bị ngọn núi tuyết đổ ập xuống nện cho một cú "uỳnh", mắt trợn ngược, loạng choạng đông tây, cuối cùng ngã nhào trên sân khấu. May là mấy ngọn đèn dầu trên sân khấu le lói, khán giả không nhìn rõ, còn tưởng anh hùng ngã xuống là một động tác chiến đấu trong kịch bản, nên đã dành cho vài tràng pháo tay. Nông dân bảo, vẫn là kịch cũ xem hay hơn, nhưng kịch mới cũng náo nhiệt, cũng có cái thú vị riêng. Dương Tử Vinh dù bị thương nhưng vẫn diễn khá thành công. Đầu óc anh ta choáng váng, quên sạch lời thoại, trong cơn cấp bách liền nảy ra ý định, thấy cái chiêng cái trống thì hát về chiêng trống, thấy bàn ghế thì hát về bàn ghế, cuối cùng một mạch hát hết từ cải cách ruộng đất, hợp tác xã, nhân dân công xã đến sửa thủy lợi, trồng cải dầu, hát đến mức cả hội trường vỗ tay tán thưởng. Cán bộ công xã cũng chẳng nghe rõ, liên tục nói tốt, quyết định để đội tuyên truyền của Mã Kiều đại diện toàn công xã lên huyện tham gia hội diễn. Vào huyện thành là một việc rất hiếm có, hơn nữa diễn tập tiết mục vẫn nhàn hạ hơn nhiều so với việc gánh bùn ao. Một số nam nữ còn có thể tận dụng cơ hội hiếm có này để tự do giao tiếp, trang điểm cho nhau, thu dọn quần áo cho nhau. Mọi người đều rất vui vẻ. Bí thư chi bộ thôn Mã Bản Nghĩa cũng cảm thấy nở mày nở mặt, hớn hở dặn dò tôi phải biên một vở kịch có bốn cô gái, biên cái gì ông không quản, chỉ cần phải có bốn cô gái. Tôi hỏi tại sao. "Năm ngoái chẳng phải các cô đã mặc bốn cái áo đỏ sao? Những cái áo đó tốn của đại đội hai gánh thóc, khóa trong rương thật uổng phí." Hóa ra ông ấy không muốn lãng phí hai gánh thóc đó. Mọi người cũng cảm thấy đề nghị này rất đúng.
Để cải tiến tiết mục, huyện có phái hai người từ nhà văn hóa xuống, gợi ý nên thêm một bài sơn ca để thể hiện đặc trưng văn hóa dân gian Mã Kiều. Bản Nghĩa suy nghĩ một chút rồi nói, việc này có gì khó, cổ họng Vạn Ngọc rất sắc, hát nhạc đám ma hay nhạc đám cưới đều là tay thiện nghệ, phải để ông ta hát! Người trong thôn đều cười, đặc biệt là các phụ nữ cười đến ngả nghiêng, khiến tôi hơi lạ. Tôi dò hỏi người này là ai, sau khi nghe họ miêu tả sơ qua, tôi mới lờ mờ nhớ ra một người hình như đã từng gặp, không có râu, cặp lông mày cong rủ xuống cũng cực nhạt, cộng thêm việc ông ta luôn cạo trọc đầu, nhìn trông giống hệt một củ cải dầu bóng loáng. Tôi nhớ ông ta luôn gánh một đôi quang gánh ra khỏi thôn, không biết là đi làm gì. Cũng nhớ có lần thấy ông ta đứng xem người khác hát, có người khuyên ông ta lên sân khấu, ông ta liền kéo giọng nũng nịu lảnh lót nói giọng quan thoại: "Đừng hát, đừng hát, các đồng chí đừng đem tiểu đệ ra làm trò đùa." Nói xong còn đỏ cả mặt. Ông ta sống trong hai gian nhà tranh của thôn, đã ly hôn, dắt theo một đứa trẻ. Nghe nói ông ta hơi hạ lưu, cái giọng lảnh lót đó luôn xuất hiện ở những nơi có đông phụ nữ, luôn kích thích các chị em cười lớn, hoặc là bị các chị em dùng đá đuổi đánh. Ông ta vốn là thợ xay xát, tức là người chuyên đến tận nhà để xay lúa, thường xuyên giao thiệp với các bà nội trợ. Thời gian lâu dần, chữ "xay" vì ông ta mà mang thêm ý nghĩa hạ lưu. Thường có người hỏi ông ta đã "xay" bao nhiêu người đàn bà rồi? Ông ta cười ngượng ngùng: "Đừng đùa tôi, xã hội mới phải nói chuyện văn minh, cô có hiểu không?"
Phục Tra từng kể một chuyện như vậy. Có lần, Vạn Ngọc đến Long Gia Loan xay lúa, một đứa trẻ hỏi ông ta tên hiệu là gì? Ông ta nói mình tên là Dã Lão Cán. Đứa trẻ hỏi ông đến đây làm gì? Ông ta nói: "Đến đánh bẹt bẹt vào mông mẹ cháu đấy." Đứa trẻ hớn hở chạy về nhà, truyền đạt lại y nguyên. Trong nhà đang tụ tập một đám phụ nữ uống trà gừng, nghe xong ai nấy đều vừa cười vừa mắng. Chị gái của đứa bé giận quá, thả chó ra cắn, làm ông ta sợ đến mức ôm đầu chạy thục mạng, cuối cùng sẩy chân ngã vào hố phân. Ông ta dính đầy nước phân leo lên bờ ruộng, để lại một cái hố lớn trong hố phân, trông như có con bò vừa nằm. Trên đường có người kinh ngạc hỏi: "Vạn thợ xay, sao hôm nay anh lại nhảy vào hố phân thế?" "Tôi xem... xem cái hố phân này rốt cuộc sâu bao nhiêu ấy mà." "Anh cũng đến kiểm tra sản xuất à?" Ông ta ấp úng rồi vội vàng bước đi. Mấy đứa trẻ vỗ tay cười lớn sau lưng ông ta, ông ta nhặt một hòn đá đe dọa, cái eo vặn mấy cái, cố hết sức bình sinh cũng chỉ ném được xa chừng một cái sào tre. Đám trẻ lại càng cười khoái chí. Từ đó, "kiểm tra sản xuất" trở thành một điển cố ở Mã Kiều, chỉ sự chật vật kiểu Vạn Ngọc, cũng như sự che đậy cho sự chật vật đó. Ví dụ như có ai đó ngã một cái, người Mã Kiều sẽ cười hỏi: Anh lại kiểm tra sản xuất à?
Vạn Ngọc là em họ cùng nồi niêu của Bí thư Bản Nghĩa. Có một thời gian, nhà Bản Nghĩa có một vị khách nữ xinh đẹp đến chơi, thế là ba ngày một lần ông ta lại khoanh tay đi đến nhà Bản Nghĩa ngồi chơi, cái giọng lảnh lót kéo dài đến tận đêm khuya. Một buổi tối, bên cạnh bếp lửa đã vây quanh một vòng người, ông ta thản nhiên rút một cái ghế chen vào. Bản Nghĩa gắt gỏng hỏi: "Anh đến đây làm gì?" "Trà gừng của chị dâu thơm quá, thơm quá." Ông ta lý lẽ thẳng thừng. "Ở đây đang họp." "Họp? Được đấy, tôi cũng vào họp một cái." "Đây là họp đảng viên. Anh có biết không?" "Họp đảng viên thì họp đảng viên, cả tháng nay tôi chưa được họp rồi, hôm nay thực sự lên cơn ghiền, không họp một trận là không xong." La Bá hỏi: "Này này, anh vào đảng từ khi nào thế?" Vạn Ngọc nhìn quanh người bên cạnh, rồi nhìn La Bá: "Tôi không vào đảng à?" "Anh vào cái đũng quần thì có!" La Bá nói xong, mọi người cười ồ lên. Lúc này Vạn Ngọc mới có vẻ xấu hổ. "Thôi thôi thôi, tiểu nhân lỡ vào kim loan điện, đi đây đi đây." Vừa bước ra khỏi cửa phòng, ông ta đã giận tím mặt, đe dọa một đảng viên đang chuẩn bị đi vào: "Được lắm, lúc lão tử muốn họp thì không cho lão tử họp. Sau này họp hành gì thì đừng có gọi lão tử!" Sau đó ông ta quả nhiên không tham gia bất kỳ cuộc họp nào nữa, mỗi lần đều từ chối rất hùng hồn. "Lúc tôi muốn họp thì sao không cho tôi họp? Được, các người họp hết những cuộc họp hay rồi, còn vài cuộc họp nát mới nhớ đến tôi, mới bận tâm đến tôi. Bảo cho biết, đừng hòng!"
Vì oán hận chuyện cán bộ đuổi mình ra khỏi cuộc họp đảng viên, ông ta càng ngày càng lắm lời phàn nàn. Có lần giúp mấy bà phụ nữ nhuộm vải, bận đến toát mồ hôi hột, cũng bận đến vui vẻ. Vừa nói vừa đắc ý, lỡ miệng nói hớ. Ông ta nói Chủ tịch Mao cũng không có râu, các người nhìn xem có giống bà Vương Tam ở Trương Gia Phường không? Ông ta lại nói, ông có hai tấm bảo ảnh của lãnh tụ, một tấm dán trước thùng gạo, một tấm dán trước thùng nước tiểu. Nếu trong thùng gạo không còn gạo để múc, ông ta sẽ tát vào bảo ảnh một cái. Nếu trong thùng nước tiểu không có nước tiểu để gánh, cũng sẽ tát vào bảo ảnh một cái. Thấy các bà phụ nữ cười không ngậm được miệng, ông ta càng đắc ý, nói năm sau ông muốn đi kinh thành một chuyến, muốn tìm Chủ tịch Mao nói cho ra lẽ, tại sao ruộng nước lạnh ở Xoa Tử Loan cũng phải cấy lúa hai vụ? Lời đồn truyền đến tai cán bộ, cán bộ lập tức sai dân binh vác súng trường, trói giật cánh khuỷu Vạn Ngọc gửi lên công xã. Mấy ngày sau ông ta trở về, rên rỉ ầm ĩ, trên mặt tím bầm mấy chỗ. "Thế nào rồi? Công xã mời anh đi kiểm tra sản xuất à?" Có người hỏi. Ông ta sờ mặt cười khổ: "Được các đồng chí cán bộ nể mặt, phạt không nặng, không nặng." Ý ông ta là công xã nể tình ông là bần nông nên chỉ phạt một trăm cân thóc. Từ đó, "được nể mặt" hay "cán bộ nể mặt" cũng trở thành điển cố của Mã Kiều, là tự trào phúng, hoặc là chỉ việc bị phạt thóc.
Khi ông ta mới đến đội tuyên truyền, trông rất tả tơi, một sợi dây cỏ buộc cái áo bông rách, đội lệch một cái mũ nỉ, ống quần kéo quá cao để lộ ra không có tất, để lộ một đoạn cẳng chân đỏ ửng vì lạnh. Còn cầm theo một cái roi bò, là vừa từ ngoài đồng về. Ông ta nói làm cái quái gì không biết! Lúc thì cấm không cho ông ta hát, lúc thì lại muốn ông ta hát, còn phải hát đến tận huyện, cứ như ông ta là cái bô đêm dưới chân giường, muốn dùng thì lôi ra, không dùng thì nhét vào. Hà Bộ trưởng chẳng bao giờ làm việc tốt! Thực ra việc này chẳng liên quan gì đến Hà Bộ trưởng của công xã cả. Ông ta hỏi một cách bí hiểm: "Giờ đã hát được Giác Giác ca rồi chứ? Đảng Cộng sản...?" Ông ta làm một cái cử chỉ thể hiện sự trở mặt. "Anh nói nhảm cái gì thế!" Tôi nhét vào tay ông ta một tờ giấy, là lời bài hát về việc đẩy mạnh sản xuất vụ xuân. "Hôm nay học thuộc, ngày mai diễn tập luôn, ngày kia công xã kiểm tra." Ông ta xem hồi lâu, đột nhiên nắm lấy tay tôi: "Chỉ hát cái này thôi á? Cuốc, bừa, đòn gánh, tích phân, ngâm hạt giống?" Tôi không hiểu ý ông ta. "Đồng chí, xuống đồng ngày nào cũng làm cái loại việc quỷ này, mà còn mang lên sân khấu hát? Tôi cứ nghĩ đến cuốc với đòn gánh là đổ mồ hôi, trong lòng thấy khó chịu. Còn hát cái gì nữa?" "Anh tưởng mời anh đến hát cái gì? Muốn anh hát thì anh hát, không hát thì đi làm việc đi!" "Ôi chao đồng chí, sao nóng tính thế!" Ông ta không trả lời tôi mà cầm lấy lời bài hát.
Tiếng hát của ông ta chưa chắc đã hay như người ta nói, tuy rằng khá là vang, nhưng lại quá gắt, quá khô, cũng quá thẳng, một giọng hát vút lên, hoàn toàn là tiếng hét chói tai của phụ nữ, là cái cảm giác kích thích như lưỡi dao cạo trên mảnh sứ. Tôi cảm thấy xoang mũi của người nghe đều run rẩy co thắt lại, mọi người không phải dùng tai nghe hát, mà là dùng xoang mũi, dùng trán, dùng sau gáy để đón nhận từng nhát dao cắt. Mã Kiều không thể không có cái cảm giác dao cắt này. Ngoài những thanh niên trí thức ra, người địa phương đều khen ngợi tiếng hát của ông ta. Thanh niên trí thức không đồng ý với cách trang điểm tự đắc của ông ta, không cho ông ta đi đôi giày da cũ đó. Ông ta lại cứ muốn mặc cái quần nhung tăm của mình, thậm chí còn muốn đeo một cặp kính. Người nhà văn hóa huyện cũng nói, đại náo vụ xuân sao có thể trông giống một gã công tử được? Không được, không được. Họ suy nghĩ một chút, bắt ông ta cởi trần chân, xắn ống quần, trên đầu đội một cái nón lá, trên vai còn phải vác một cái cuốc. Ông ta cực kỳ khó hiểu: "Vác cuốc? Thế chẳng giống lão coi nước sao? Xấu chết mất! Xấu chết mất!" Người nhà văn hóa nói: "Anh thì biết cái gì? Đây là nghệ thuật." "Vậy tôi gánh thêm đôi thùng phân nữa thì càng nghệ thuật hơn à?" Nếu không có Bản Nghĩa ở đó quản lý việc tập luyện thì cuộc tranh cãi không thể kết thúc. Thực ra Bản Nghĩa cũng thấy cái cuốc không đẹp mắt lắm, nhưng vì người từ huyện xuống nói cái cuốc tốt, ông ta chỉ có thể ủng hộ. "Bảo vác thì vác," ông ta mắng Vạn Ngọc: "Cái loại cậu sao mà lờ đờ như con lợn thế? Cứ phải vác cái gì đó chứ? Không thì đứng trên sân khấu đờ đẫn ra trông giống cái gì? Lúc hát làm sao có khí thế được?" Vạn Ngọc chớp chớp mắt, vẫn đờ đẫn. Bản Nghĩa sốt ruột, đi lên làm mẫu mấy động tác cho Vạn Ngọc, chống cuốc, hoặc là vác cuốc, lúc thì vác bên trái, lúc thì vác bên phải, bảo ông ta nhìn cho rõ. Mấy ngày diễn tập sau đó, Vạn Ngọc không có tinh thần, cứ chống cái cuốc đứng một bên, cô độc lẻ loi. Ông ta lớn tuổi hơn các diễn viên khác một thế hệ, hình như cũng không nói chuyện được với ai. Một số phụ nữ đi ngang qua đến xem náo nhiệt, những lúc này Vạn Ngọc luôn có vẻ xấu hổ vô cùng, ngũ quan co rúm lại thành một nụ cười khổ: "Các cô đừng nhìn, xấu chết mất."
Cuối cùng ông ta không theo chúng tôi đến huyện. Ngày lên máy kéo ở công xã, chờ mãi, chờ mãi mà không thấy bóng dáng ông ta đâu. Khó khăn lắm mới thấy ông ta đến, lại phát hiện ông ta không mang theo cuốc. Hỏi cuốc của ông ta đâu, ông ta ấp úng, nói không đáng ngại, không đáng ngại, đến huyện rồi mượn sau. Người dẫn đầu nói, trên phố không giống nông thôn, nhà nào cũng có cuốc, nhỡ đâu không mượn được cái nào vừa ý thì làm thế nào? Mau quay về lấy đi! Vạn Ngọc vẫn khoanh tay ấp úng không nhúc nhích. Chúng tôi nhìn ra được, ông ta thực sự không chịu nổi cái cuốc đó, không muốn vác nó lên sân khấu. Người dẫn đầu đành phải tự đi mượn ở gần đó. Đến khi mượn về thì phát hiện Vạn Ngọc biến mất rồi, chuồn rồi. Thực ra ông ta chưa bao giờ đến huyện, mà trong lòng vẫn rất muốn đi. Ông ta sớm đã giặt giày giặt quần áo, làm chuẩn bị để vào thành. Ông ta còn lén lút cầu xin tôi. Đến lúc đó nhất định phải dẫn ông ta sang đường trong thành phố — ông ta sợ nhất là ô tô. Nếu bị lũ lưu manh trên phố đánh, chắc chắn ông ta đánh không lại. Phụ nữ trong thành xinh đẹp, ông ta mải ngó nghiêng rất có thể sẽ bị lạc. Ông ta hy vọng tôi lúc nào cũng phải cứu ông ta. Nhưng cuối cùng ông ta không theo chúng tôi đến huyện thành, quyết tâm chống đối đến cùng với cái cuốc đó. Sau này ông ta còn giải thích, ông ta dù thế nào cũng không nhớ nổi những lời bài hát về tích phân, cuốc cỏ, vứt phân bò, ngâm hạt giống đó, trong lòng cứ hoang mang, phẫn nộ, hát mãi là muốn chửi người, thực sự đến huyện thành mà hát chắc chắn sẽ xảy ra chuyện lớn. Không phải ông ta không cố gắng, thậm chí còn ăn óc lợn, óc chó, óc bò, vẫn không nhớ nổi mấy câu, cứ lơ đãng là lại trượt sang chuyện nam nữ. Ông ta đành phải cắn răng rút lui vào phút chót. Vì sự bỏ đi không lời từ biệt của ông ta, sau đó Bản Nghĩa đã phạt ông ta năm mươi cân thóc. Xem ra, Vạn Ngọc không nghiêm túc trong rất nhiều chuyện, nhưng lại cực kỳ nghiêm túc trong vấn đề ca hát. Ông ta không kiên định trong rất nhiều thời điểm, nhưng sự tâm đắc với Giác Giác ca lại vô cùng kiên định. Ông ta cơ hồ có khí chất của một người tử vì đạo vì nghệ thuật, thà từ bỏ công việc tốt đẹp là được đi dạo huyện thành, thà từ bỏ công điểm và chịu sự mắng chửi cùng trừng phạt của cán bộ, cũng không muốn chấp nhận cái nghệ thuật liên quan đến cái cuốc, không có phụ nữ thì còn gọi là nghệ thuật gì chứ.