Câu nói này dễ hiểu, phổ biến rộng rãi, đã trở thành một tiêu chuẩn thông tục để người dân Trung Quốc nhận diện quân tử. Tất nhiên, tiêu chuẩn thông tục này không hề nông cạn.
Lời này do Khổng Tử nói, toàn câu như sau:
Quân tử tác thành cái đẹp cho người, không tác thành cái ác cho người. Tiểu nhân thì ngược lại.
《Luận Ngữ · Nhan Uyên》
Khái niệm "mỹ" (cái đẹp) trong thời cổ đại thường hòa quyện cùng "thiện" (điều tốt), rất khó phân định rõ ràng. Đến thời Khổng Tử, đã có cách nói "tận thiện tận mỹ", điều này có nghĩa là "mỹ" đã có thể đứng ngang hàng với "thiện", sở hữu tính độc lập nhất định. Tuy nhiên, trong câu nói này, Khổng Tử đã đặt "ác" làm mặt đối lập của "mỹ" chứ không phải "xú" (cái xấu), vì vậy "mỹ" ở đây lại đồng nghĩa với "thiện", đại khái mang ý nghĩa là "việc tốt".
"Tác thành cái đẹp cho người", tức là tác hợp, vun đắp cho việc tốt của người khác. "Người" ở đây không chỉ giới hạn là người thân, bạn bè hay người quen biết, mà phạm vi vô cùng to lớn, rộng mở không biên giới.
Câu "Quân tử không gì lớn bằng việc cùng người làm điều thiện" mà Mạnh Tử nói trong "Công Tôn Sửu", và câu "Quân tử nêu cao cái tốt của người, tiểu nhân vạch trần cái ác của người" trong "Trinh Quán Chính Yếu" thời Đường, v.v., đều khiến người ta liên tưởng đến cách nói "tác thành cái đẹp cho người" của Khổng Tử. Hơn nữa, những cách nói này quả thực có thể xem là "đồng nghĩa liên bích" (câu văn song hành có nghĩa tương đồng). Nhưng nếu phân tích kỹ lưỡng, "mỹ" và "thiện" ở đây vẫn có sự khác biệt.
Ví dụ như cứu đói, cứu trợ thiên tai, chữa bệnh, cứu nguy, chỉ có thể nói là "cùng người làm điều thiện", chứ không tiện nói là "tác thành cái đẹp cho người". "Tác thành cái đẹp cho người" thiên về việc vun đắp cho mối lương duyên, giới thiệu bạn hiền, hóa giải hiểu lầm, hỗ trợ hợp tác, v.v. Tóm lại, "tác thành cái đẹp cho người" thiên về sự xây dựng tích cực mang tính tô điểm thêm cho vẻ đẹp vốn có, đồng thời có sự hưởng thụ về mặt hình thức nhất định.
Điều này cũng phản ánh sự khác biệt tinh tế giữa "quân tử" và "người tốt". "Người tốt" tất nhiên sẽ "cùng người làm điều thiện", nhưng "quân tử" ngoài việc "cùng người làm điều thiện" ra, còn biết "tác thành cái đẹp cho người". Trước tai nạn, "quân tử" và "người tốt" làm những việc giống nhau, nhưng trong những ngày không có tai nạn, "quân tử" lại càng biết tìm kiếm những hưởng thụ mang ý nghĩa tích cực về mặt hình thức. Vì vậy, họ dường như tao nhã hơn "người tốt" một chút.
Tiếp theo, cần phải phân tích mặt đối lập của mệnh đề này: Tác thành cái ác cho người.
Chữ "tác thành" trong "tác thành cái ác cho người" có ba khả năng:
Khả năng thứ nhất, cái ác đã bắt đầu, giúp họ hoàn tất. Ví dụ, cung cấp gậy gỗ cho kẻ đánh người, bịa thêm lời dối trá cho kẻ chuyên tung tin đồn.
Khả năng thứ hai, cái ác chưa bắt đầu, ngay từ đầu đã gây ra. Ví dụ, xúi giục thiếu niên hút ma túy, kích động vợ chồng trở mặt.
Khả năng thứ ba, tấn công cái thiện thành cái ác, ngụy tạo mà thành. Điều này chủ yếu chỉ việc dùng tin đồn, phỉ báng, v.v. để bôi nhọ người khác, tạo ra một "kẻ ác" trong lời đồn đại.
Ba chữ "tác thành" này, đâu mới là chữ "tác thành" trong "tác thành cái ác cho người"? Tôi nghĩ, cả ba đều phải. Tương ứng với ba chữ "tác thành" này, chữ "người" đó cũng mang ba tầng nghĩa. Như đã đề cập ở trên, là "kẻ nửa ác", "người bị ác", "người không ác", kết quả đều trở thành "kẻ ác". Do đó, "tác thành cái ác cho người" là một công trình xã hội tiêu cực đa phương diện.
Sau khi đã phân tích tỉ mỉ "tác thành cái ác cho người" như vậy, chúng ta có thể hiểu sâu sắc hơn về "tác thành cái đẹp cho người".
"Tác thành cái đẹp cho người" cũng là một công trình xã hội đa phương diện, chỉ khác là tất cả đều mang tính tích cực. Đại thể cũng chia làm ba khả năng:
Một, khiến cái đẹp chưa hoàn thiện được hoàn thiện hết mức có thể;
Hai, khiến cái đẹp chưa bắt đầu được khởi đầu;
Ba, hóa cái không đẹp thành cái đẹp, tức là để đối phương leo từ nơi bùn lầy lên bờ đê.
"Tác thành cái đẹp cho người" và "cùng người làm điều thiện", đều thể hiện rõ sự chủ động "cho đi", đều biểu hiện thành một loại hành vi tích cực mang khí chất đại trượng phu.
Một người, rốt cuộc là "tác thành cái đẹp cho người" hay "tác thành cái ác cho người", sự lựa chọn thị phi mang tính cực đoan này, thể hiện trong đời sống thường nhật, rất có thể là vô cùng nhỏ nhặt. Ví dụ, bên kia đang vu khống một người vô tội, bạn biết sự thật mà vẫn im lặng, đó chính là tác thành cái ác cho người; bên này đang tổ chức một đám cưới, bạn dù chẳng quen biết gì nhưng vẫn gửi ánh mắt chúc mừng, đó chính là tác thành cái đẹp cho người…
Nói như vậy, bất cứ ai vào bất cứ thời điểm nào cũng đều có cơ hội lựa chọn làm quân tử, đó là một quá trình tu luyện "nước chảy đá mòn". Không cần phải đợi chờ, không cần phải tích lũy, đạo quân tử nằm ngay dưới chân mọi người. Hơn nữa, chính là ngay lúc này.
Đã thẩm thấu vào đời sống thường nhật như vậy, thì làm thế nào để phán đoán thiện ác thị phi nhanh chóng trong những sự việc nhỏ nhặt? Khổng Tử tin rằng, thước đo phán đoán được cất giấu ngay trong thâm tâm mỗi người chúng ta. Đó là, tất cả những gì bản thân không muốn gặp phải, tuyệt đối không được áp đặt lên người khác. Thước đo này rất giản lược, cũng dễ nắm bắt, vì vậy, hầu như tất cả người Trung Quốc đều biết tám chữ sau:
Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân.
《Luận Ngữ · Nhan Uyên》
Điều này đã tìm ra căn cứ nội tâm mà mỗi người đều có thể tự nắm bắt cho "tác thành cái đẹp cho người" và "cùng người làm điều thiện".
Văn hóa phương Tây như Tôn Trung Sơn tiên sinh đã chỉ ra, quen với việc dùng những cách thức rất bá đạo để áp đặt lý niệm của mình lên đầu người khác; trong khi văn hóa Trung Quốc lại cho rằng, thiên luân đại đạo được cất giấu trong thâm tâm của mỗi người, chỉ cần lấy tâm mình suy cho tâm người là được.
