Một, dưới gốc bồ đề. Trong sáu tháng cuối cùng trước khi thế kỷ hai mươi khép lại, tôi đã mạo hiểm dặm dài hàng chục ngàn cây số, khảo sát những vùng đất kinh hoàng rộng lớn nhất thế giới hiện nay. Trớ trêu thay, những vùng đất này lại chính là những "dải đất sách giáo khoa", nơi có sự phát triển văn minh nhân loại lâu đời và huy hoàng nhất. Cho đến tận ngày nay, các chương trình lịch sử trên khắp thế giới vẫn dùng những từ ngữ tương tự để ca tụng những chiến tích huy hoàng từng xảy ra ở đó.
Thế nhưng, hiển nhiên là, những chiến tích huy hoàng ấy lại chồng chất thành những tàn tích của hận thù, ngày ngày nuôi dưỡng khói lửa, tai ương và máu lệ. Tôi phát hiện ra, ở nơi đó, lịch sử và địa lý đang hoán đổi cho nhau liên tục: Lịch sử thù hận lẫn nhau biến thành địa lý thù hận lẫn nhau, mà mỗi tọa độ địa lý lại muốn kể lể nguồn cơn của hận thù, thế là không gian đáng sợ lại biến thành thời gian đáng sợ, cứ thế kéo dài miên man.
Tôi nghĩ, đây chính là địa ngục kép — địa ngục của thời gian và địa ngục của không gian. Tôi lại tình cờ đích thân trải nghiệm thực tế ngay thời điểm giao thời thế kỷ, không thể không nảy sinh nỗi bi quan tột cùng về tương lai nhân loại.
Thế nhưng, đúng lúc đó, tôi đã tìm thấy gốc bồ đề ấy.
Không sai, chính là nơi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni giác ngộ. Qua sự khảo chứng của nhiều học giả Phật giáo, địa điểm này hẳn là chính xác không sai chạy. Cách hơn hai ngàn năm, đương nhiên không còn là cái cây ấy nữa, nhưng nhờ sự nỗ lực của các thế hệ tín đồ, hạt giống của cái cây ấy đã được lưu giữ, phụng thờ, tái sinh qua từng đời, nên dòng giống trực hệ vẫn chính xác không hề sai lệch. Hôm đó, có hàng chục tăng lữ từ khắp nơi trên thế giới đổ về ngồi thiền dưới gốc cây, tôi may mắn chen được vào, ngồi thiền suốt một khoảng thời gian dài.
Đức Phật năm xưa cũng vì đối diện với tai ương vô tận mà tìm cầu giải thoát, trước tiên đã khổ tu trong một hang núi nhiều năm mà không đạt kết quả viên mãn, mới tìm đến gốc bồ đề. Cái hang núi nơi ngài khổ tu tôi cũng đã tìm ra, không khó để suy đoán mức độ khổ tu năm xưa sâu sắc đến nhường nào. Vậy, sau cùng ngài xuống núi giác ngộ dưới gốc bồ đề, rốt cuộc đã ngộ ra điều gì?
Quan trọng hơn, sự giác ngộ của ngài tại sao lại có thể diễn hóa thành một trong ba tôn giáo lớn nhất thế giới, và tại Trung Quốc lại trở thành tôn giáo có ảnh hưởng lớn nhất, đông tín đồ nhất?
Đây là đề tài nghiên cứu của rất nhiều tác phẩm Phật học, kinh luận để lại nhiều như khói sóng. Nhưng tôi tin rằng, bất kỳ sự giác ngộ nào cũng không thể đạt tới bằng phương thức học thuật hay cố chấp. Trái lại, chắc chắn phải là sự trút bỏ phương thức học thuật và cố chấp ấy.
Tôi sinh ra trên mảnh đất sùng tín Phật giáo, lớn lên trong một gia đình sùng tín Phật giáo, nên với Phật giáo không hề xa lạ. Thế nhưng ngày hôm đó dưới gốc bồ đề, tôi lại muốn trút bỏ mọi trầm tích kiến thức, chỉ dùng cách tiết kiệm nhất để tìm ra điểm tựa tinh thần giản minh nhất.
Hơn nữa, tôi tin rằng, tìm thấy hay chưa, chính là nhìn xem điểm tựa tinh thần đó có thể xuyên không gian thời gian, tác động hiệu quả vào hiện tại hay không.
Hiện tại, đây là hiện trường chân thực để khảo nghiệm sức sống của mọi tôn giáo trọng yếu. Sức sống của tôn giáo không nằm độc tôn trong những tạng kinh đồ sộ, cũng không phải khoác trên chiếc y áo của người truyền giáo, mà phải thể hiện ở sự phóng chiếu vượt không gian, vượt thời gian, cùng phản ứng năng lượng do sự phóng chiếu đó tạo ra. Vì vậy, mọi tôn giáo vĩ đại đều sẽ tùy theo hoàn cảnh địa phương mà thay đổi, cùng thời đại tiến lên, và sẽ xuất hiện những nhà cải cách tôn giáo kiệt xuất qua từng thế hệ. Những kẻ "chủ nghĩa giáo điều nguyên thủy", "phái giáo lý cơ bản" tự đóng cửa thủ cựu, kỳ thực là lấy lòng trung thành khoa trương để che đậy sự thiếu tự tin của bản thân.
Tất nhiên, mãi mãi giữ sự thanh xuân cũng sẽ mang đến nhiều cành nhánh rườm rà, thậm chí quấn lấy rất nhiều dây leo dị thể. Phật giáo rõ ràng là có sức sống cực kỳ mạnh mẽ, nhưng những ngôi chùa chiền tầng tầng lớp lớp thường lấy khói hương nồng đậm, công lợi thế tục mà che lấp đi điểm tựa tinh thần giản minh. Nghe nói những năm gần đây, chuỗi hạt Phật đã cùng với "tích cốc" (phép nhịn ăn), biệt thự, hầm rượu trở thành biểu tượng cơ bản của thế hệ trọc phú mới. Nhiều tăng lữ đã quen với việc dùng "thăng quan phát tài" để chúc tụng tín đồ các phương. Thế là, ngay cả Phật giáo cũng khiến người ta hoài nghi. May thay, nơi xa xa kia vẫn còn gốc bồ đề xanh tươi ấy. Tuy không phải cái cây nguyên bản, nhưng hạt giống còn đó, tọa thiền còn đó, hộ trì còn đó, tín thành còn đó.
Tương truyền, sau khi Đức Phật giác ngộ dưới gốc bồ đề, ngước nhìn thấy một ngôi sao sáng trên trời. Ngôi sao vốn ở ngay trên đầu, tại sao thường không nhìn thấy? Bởi vì bị quá nhiều tầng mây che khuất. Từ đó, ngài không ngừng giảng giải cho đại chúng rằng, ngôi sao là tồn tại, một khi bị che khuất thì không còn ánh sáng, trên trời là vậy, lòng người lại càng như vậy. Nhưng những con người đáng thương kia, ngày ngày bận rộn che khuất ánh sáng, khiến cho đời người một mảnh đen tối, thế gian một mảnh đen tối.
Trong cái nhìn của Đức Phật, sự tạo hóa của vũ trụ vốn có một nguồn năng lượng lớn và trật tự lớn tốt đẹp, chỉ vì nhân thế mê muội mà hành xử ngược lại. Kết quả, cái tốt đẹp lại trở thành "bỉ ngạn" ngoài "thử ngạn", cần phải nhọc công độ hóa.
Ngài đứng dậy từ dưới gốc bồ đề, đi đến Lộc Dã Uyển. Tôi cũng giẫm lên dấu chân của ngài hơn hai ngàn năm trước mà đến nơi đó. Tại Lộc Dã Uyển, ngài không nói về bỉ ngạn trước, mà chỉ nói về thử ngạn. Không nói về thiên đường trước, mà chỉ nói về địa ngục. Không nói về ngôi sao trước, mà chỉ nói về mây đen.
Thế nhưng, giảng rõ thử ngạn rồi thì bỉ ngạn sẽ xuất hiện; giảng rõ địa ngục rồi thì thiên đường sẽ hiển lộ; giảng rõ mây đen rồi thì ngôi sao sẽ tỏa sáng.
Ngài đã giảng rất nhiều, đệ tử ghi lại rất nhiều, cuối cùng cấu thành nên hệ thống tinh thần đồ sộ, truyền đi xa rộng. Điều này cũng cho hậu thế một sự tự do, có thể căn cứ vào sự ngộ ra của mỗi người mà diễn giải từ những góc độ khác nhau.
