Tình bạn chí cao nghìn năm tuy khó cầu, nhưng chúng ta lại không thiếu tình bạn. Trong đời sống thường nhật, mỗi ngày đều có những cái tên quen thuộc, gương mặt thân thương, sự giúp đỡ cụ thể, những lời tâm tình nhẹ nhàng. Đây chính là tình bạn thường ngày, vì thế gọi là "Tình bạn thường nhật".

Cái lợi của tình bạn thường nhật là sự thiết thực. Gọi là đến, cần là có; không cần cung kính mời chào, chẳng cần hậu tạ; việc lớn việc nhỏ, đều ở bên cạnh. So sánh mà xem, tình bạn chí cao, "cao sơn lưu thủy" nhắc đến trước kia, vốn xa tận chân trời, gọi không tới. Dẫu có gọi tới, cũng chưa chắc đã dùng được.

Ngay cả với những nhân vật vô cùng đặc biệt, chín phần cuộc sống của họ cũng được cấu thành bởi trạng thái bình thường. Vì vậy, tình bạn giữa người với người lấy tình bạn thường nhật làm chủ thể.

Điểm khởi đầu của loại tình bạn này thường không sâu sắc, đa số chỉ là những chuyện nhỏ. Thường là vô tình giúp đỡ người khác, hoặc được người khác giúp đỡ.

Giúp đỡ là sự khởi đầu tốt đẹp cho các mối quan hệ giữa người với người, bao gồm cả việc được giúp đỡ. Nhiều năm trước, tôi từng đọc bài viết của một nhà thông thái phương Tây, nói rằng nếu muốn kết thân với một người hàng xóm mới chuyển đến mà tạm thời không tìm được cơ hội giúp họ, thì chi bằng hãy chủ động yêu cầu được "giúp đỡ". Ví dụ như mượn họ một cuốn sách, hay một món công cụ. Cách làm này có chút "tính toán", nhưng lại thể hiện sự chủ động trong việc cố gắng xây dựng tình bạn. Hơn nữa, thực tế đã chứng minh, trăm lần như một, sự chủ động này luôn thành công, ngay cả khi người hàng xóm đó không hề có cuốn sách hay món công cụ ấy.

Điều này có nghĩa là, một người không khó để có được nhiều bạn bè trong đời sống thường ngày. Chỉ cần có tâm, thì có thể dễ dàng xây dựng tình bạn. Một khi đã thiết lập, không cần vất vả vun tưới, nó cũng có thể tự nhiên sinh trưởng. Đây là bản tính hướng thiện, thích quây quần của loài người quyết định, rất đỗi tự nhiên. Ngược lại, trạng thái cô độc ngạo đời, ít bạn ít bè, mới là điều không tự nhiên.

Xã hội có một sự hiểu lầm, cho rằng một người từ chối tình bạn là do tính cách quyết định. Thực ra không phải do tính cách, mà là một sự "tự lừa dối mình". Họ cố tình bắt bản thân và người khác tin rằng mình chính là Du Bá Nha đang chờ đợi Chung Tử Kỳ. Vì thế, họ vạn phần khinh thường tất cả mọi người xung quanh.

Những người như vậy thực ra không xấu. Người xấu thực sự sẽ không từ chối người khác từ nghìn dặm xa xôi. Họ chỉ cần thả lỏng một chút, coi mình là người bình thường, thì tình bạn sẽ lập tức đến gần. Một khi tình bạn đến gần, sinh mệnh của họ sẽ sản sinh biến chất, giống như một người cố thủ trên đảo hoang nhiều năm mà dần không còn biết thế nào là làm người, bỗng nhiên nhìn thấy bóng buồm.

Anh ta sau khi nhìn thấy bóng buồm, so với anh ta trước khi nhìn thấy, thoạt nhìn vẫn là một người, thực ra đã hoàn toàn khác biệt. Khác ở chỗ nào? Khác ở sự thấu hiểu về sự tồn tại, cảm nhận về nhân loại, kỳ vọng vào ngày mai. Tóm lại, nhận thức của anh ta về hình thức thời gian và không gian của sự sống đã xảy ra thay đổi căn bản. Một "anh ta" như vậy, làm sao còn có thể giống với anh ta của lúc vừa nãy nữa?

Theo quan sát của tôi, những người cô độc ngạo đời kia, không phải ngay từ đầu đã như vậy. Đa số họ là do trên con đường kết bạn thường xuyên bị lạnh nhạt, vài lần vấp váp, nên mới lấy lạnh đối lạnh, lấy vách đối vách, khiến bản thân biến thành một "bức tường lạnh".

Về điều này, tôi muốn mượn hiện tượng tự nhiên để đưa ra một lời khuyên — Ánh mặt trời tỏa rạng, ánh trăng chiếu vạn dặm, cũng không yêu cầu núi sông đại địa phải hồi báo. Ánh mặt trời không cầu hồi báo mới gọi là ánh mặt trời; ánh trăng không cầu hồi báo mới gọi là ánh trăng.

Đối với ánh mặt trời và ánh trăng mà nói, không có gì gọi là lạnh nhạt, cũng không có gì gọi là vấp váp. Nếu xuất hiện mười dặm sương mù, vài phiến mây đêm, trông có vẻ như là ngăn cản, là dị chất, là chướng ngại, nhưng lại chỉ khiến bầu trời càng thêm đẹp.

Thật ra, hương vị của tình bạn, lại nằm chính ở sự ngăn trở và chênh lệch. Trong lịch sử, biết bao thi văn ưu tú được truyền tụng rộng rãi đều là đang miêu tả các loại "trạng thái mất cân bằng" trong tình cảm con người, ví dụ như tương tư, oán hận, ưu uất, đố kỵ, kỳ vọng, khổ thủ, hối hận, tự trách, hầu như mỗi mục đều liên quan đến sự chênh lệch trong tình bạn hoặc tình yêu. Nếu không có sự chênh lệch này, thi tình của nhân loại sẽ giảm đi quá nửa.

Nếu mãi mãi là trao đổi ngang bằng, qua lại đồng lượng, thì cuộc sống còn ý nghĩa gì nữa? Điều này giống như đi đến một vùng đất bằng phẳng không đồi không rãnh, không khe không gò, không bóng râm không che chắn, thì du lịch còn có niềm vui gì nữa?

Cho nên, nếu tín hiệu tình bạn mà chúng ta phát ra không nhận được hồi âm tương ứng, tuyệt đối đừng nản lòng, cũng không cần tìm kiếm nguyên nhân. Chúng ta không nhỏ nhen đến mức đó, nhỏ nhen đến mức vừa cất tiếng hát, đã muốn từ vách núi nhặt nhạnh từng tia hồi âm. Cứ thong dong bước đi, cứ mặc sức cất tiếng hát, cứ gieo rắc tín hiệu tình bạn suốt dọc đường, đó mới là cuộc đời đích thực.

Đây không phải là đóng kịch tiêu sái, mà là đang kế thừa một lý niệm tốt đẹp cổ xưa nhất. Khổng Tử đã diễn tả lý niệm này một cách vô cùng ngắn gọn: "Tứ hải chi nội, giai huynh đệ dã". (Luận Ngữ - Nhan Uyên)

Khổng Tử coi trọng tình thân gia tộc, lại có thói quen phóng đại tình thân gia tộc để ví von với đại đạo thiên luân. Trong các loại ẩn dụ,Tinh thái nhất là ví dụ này, coi tất cả các hạng người trong bốn biển đều như anh em ruột thịt. Điều này cho thấy, Khổng Tử không cố thủ môn đình luân lý của một nhà một hộ, cũng không để tâm đến các loại giới hạn của vạn chúng thiên hạ, mà cố gắng dùng lòng nhân ái để đả thông tất cả. Điều này đã thăng hoa thành một tín ngưỡng cao thượng, từ đó, Khổng Tử thực sự xứng đáng là vĩ đại.

Chính vì "Tứ hải chi nội giai huynh đệ", cho nên sự thấu hiểu của Khổng Tử về tình bạn, ắt hẳn phải là biển nạp trăm sông, bao dung tất cả. Nghề nghiệp, xuất thân, học vấn khác nhau; khu vực, phương ngôn, phong tục khác nhau; biểu cảm, hành vi, tính khí khác nhau, đều nằm trong phạm vi bao quát. Ở giữa đây, tất nhiên cũng bao gồm cả những người có phản ứng đặc biệt chậm chạp, trì trệ, dửng dưng với tín hiệu tình bạn.

Phản ứng khác nhau, vừa có yếu tố chủ quan, lại có yếu tố khách quan, ngay cả khi loại trừ những yếu tố này, cũng sẽ không biến thành những người giống hệt nhau. Nhưng chỉ cần nhớ rằng, chúng ta đều là anh em, vậy là được rồi. Khác biệt, chính là bằng chứng xác thực đó là "anh em" chứ không phải là "chính mình". Câu nói ở một nơi khác của Khổng Tử: "Quân tử hòa nhi bất đồng", chính là ý nghĩa này.

Đến đây có thể hiểu, tình bạn thường nhật có thể mở rộng vô hạn, và thăng hoa từ cấp độ thiết thực lên cấp độ tín ngưỡng.

Loại tín ngưỡng được nói ra bằng tiếng Hán này, trên thế giới vô cùng quý giá. Hãy nghĩ xem, trong bốn biển, không có dị giáo đồ, không có quân thập tự, không có phân biệt chủng tộc, không có xung đột văn minh, không có đối đầu cường quyền, không có cân bằng ngày tận thế, chỉ có anh em. Tại sao lại là anh em? Bởi vì thiên hạ chỉ có một nhà.

Loại tín ngưỡng này, kết hợp cùng các lý niệm như "Kiêm ái" của Mặc Tử, "Lợi thiên hạ" của Mạnh Tử, trở thành một mạch ẩn vĩ đại của văn hóa Trung Hoa, tuy không phải lúc nào cũng hiển lộ, nhưng cũng chưa từng mất đi. Thỉnh thoảng nhìn thấy, luôn cảm thấy cảm động.

Cả đại địa đều là tình bạn, nhưng thỉnh thoảng, khi lòng tĩnh lặng, vẫn sẽ mơ tưởng về "Cao sơn lưu thủy" trong mộng. "Tình bạn thường nhật" vô cùng rộng khắp và "Chí tình" vô cùng hiếm hoi hô ứng từ xa, giúp đỡ bổ sung cho nhau, hợp thành triết học tình bạn hoàn chỉnh của người quân tử Trung Quốc cổ đại.

Đã là "Tứ hải chi nội giai huynh đệ", tại sao còn cần đến "Du Bá Nha" và "Chung Tử Kỳ" với bóng hình phiêu diễu? Có thể quên họ đi không?

Có thể. Nhưng, cũng nên cho phép có người nhớ tới họ.

Điều này cũng giống như, đại đa số cây bút trẻ có thể ngày ngày văn tư dũng tuyền, văn bút thao thao, nhưng cũng sẽ có vài người, tận đáy lòng cất giấu "Thi Kinh" và "Sở Từ". Cất giấu đi cũng chưa chắc đã thực dụng, nhưng thỉnh thoảng sẽ xuất Xuất thần viễn tưởng tưởng, lặng lẽ khai mở lãnh thổ nhân cách.