Những gì mà gã nhà văn lang thang kia nhìn thấy và nghe được chỉ gói gọn trong phạm vi một ngôi làng. Thực ra, nếu nhìn ở quy mô lớn hơn, thì một thành phố, một khu vực, hay một dân tộc cũng đều như vậy cả.

Tôi từng đọc được một số hồ sơ trong một ngôi nhà cổ ở Toledo. Những trang giấy cũ kỹ ghi chép lại rằng, vào thời Trung cổ, từng có hơn bốn mươi vạn người tại một thành phố bị Tòa án Dị giáo xử tử như những "kẻ dị giáo". Căn cứ để kết tội hoàn toàn chỉ dựa vào việc mật báo, tố giác, vu khống, bịa đặt và hùa theo đám đông.

Ngày hành quyết, cả thành phố mở hội cuồng hoan. Những kẻ tố giác và mật báo đeo mặt nạ, đi đầu hàng ngũ diễu hành như những người hùng. Những kẻ phê phán, tức đám người hùa theo, không đeo mặt nạ, vẻ mặt đạo mạo đi ngay phía sau. Theo sau nữa là những nạn nhân sắp bị xử tử, người dân cả thành phố cười đùa, ném đá và rác rưởi vào họ. Ý thức thực chứng, tinh thần hoài nghi, lòng trắc ẩn, tất cả đều không còn một chút nào. Thậm chí, ngay cả nỗi lo sợ rằng liệu lần tới có đến lượt mình hay không cũng chẳng hề thấy đâu. Mọi người đều đang trong cơn "hưng phấn trừ tà", diễn vở kịch về sự thuần khiết và cao thượng của bản thân.

Vì thế, mật báo, tố giác, vu khống, bịa đặt, cắn ngược, chụp mũ, phê phán, hùa theo đám đông đã trở thành nghề nghiệp chủ đạo của đa số. Quy trình biến một điểm nghi vấn thành tội ác tày trời được vận hành vô cùng thuần thục. Các bước biến hàng xóm, người thân thành lũ quỷ dữ từ trong trứng nước đã được tập luyện đến mức điêu luyện, không chút gợn sóng. Ngoài ngược đãi giết chóc ra thì chỉ còn sự cuồng hoan, ngoài cuồng hoan ra thì chỉ còn ngược đãi giết chóc, gần như đã trở thành quy luật tâm lý chung của toàn dân thời bấy giờ.

Cao trào của sự ngược đãi và cuồng hoan cuối cùng cũng qua đi, nhưng quy luật tâm lý chung ấy lại lắng đọng xuống, thấm sâu vào từng con phố, từng ngôi nhà nông thôn. Thế là, thành phố và làng mạc lại bước đến bờ vực diệt vong theo một cách khác.

Do đó, tôi luôn cho rằng, thứ mang đến tai họa lớn nhất cho thành phố và làng mạc chưa chắc đã là thổ phỉ, trộm cướp hay thiên tai, mà rất có thể chính là sự mật báo, vu khống, bịa đặt và hùa theo đám đông.

Vì đã chứng kiến quá nhiều ví dụ cả thuận lẫn nghịch, tôi dám nói ra những lời này: Thà dung túng cho sự tồn tại của một vài kẻ lưu manh, tham quan và trộm cướp trong xã hội, chứ nhất quyết không thể dung túng cho sự mật báo, vu khống, bịa đặt và hùa theo đám đông mang tính toàn dân.

Đạo lý tồn vong, lẽ hưng thịnh suy tàn, thường bị mọi người hiểu sai lệch.