Hai lá thư trong một — Thứ Tư.
[Dấu bưu điện, ngày 15 tháng 11 năm 1845.]
Em sẽ gặp anh vào ngày mai vậy mà vẫn viết những dòng này, có lẽ để anh đọc. Khi anh nhắc đến những "vì sao" và "thiên tài" trong bức thư ấy, dường như em đã không hề nghe thấy; em đang mải lắng nghe những lời trong thư mang thứ âm thanh ngân vang dịu ngọt hơn cả những lời tán dương của anh; và giờ đây, khi cuối cùng em cũng phải đối mặt với sự quá mức ấy (ôi, một sự quá mức thật thuần khiết về những "bậc thiên tài hào quang" —), em không sao ngăn được mình phải kể lại rằng những lời ấy đã được lắng nghe trọn vẹn, và chúng hoàn toàn xứng đáng với điều đó.
Em có nên kể thêm điều này nữa không?—Khoảnh khắc đầu tiên mà em dường như thừa nhận với chính mình trong một tia chớp lóe lên rằng tình cảm anh dành cho em hoàn toàn có thể vượt qua cả cõi mộng mơ... khoảnh khắc đầu tiên ấy chính là lúc anh ngầm bày tỏ (như anh đã lặp lại nhiều lần sau đó) rằng anh quan tâm đến em không phải vì một lý do nào cả, mà đơn giản vì anh quan tâm đến em. Giờ đây, một chữ "parceque" (tại vì) như thế, điều mà những con người lý trí sẽ cho là phi lý, lại chính là thứ duy nhất phù hợp với sự hiểu biết của em về vấn đề cụ thể mà chúng ta đang bàn đến... đúng là "lý lẽ của phụ nữ" dành riêng cho người phụ nữ...; bởi vì em có thể hiểu rằng mọi chuyện có lẽ đúng như anh nói, và nếu vậy, thì nó hoàn toàn không thể bác bỏ được... anh thấy không? Nếu một sự thật bao hàm chính nguyên nhân của nó... thì nó cứ thế đứng vững muôn đời — như một trong những "bất tử của cõi trần" — chừng nào nó còn bao hàm điều đó.
Và khi sự phi lý đứng vững như một lý lẽ, đó lại là một dấu hiệu đầy hứa hẹn, cả hai chúng ta đều có thể thừa nhận, và nó chứng minh cho một điều mà tốt hơn hết là ta không nên tò mò dò xét quá sâu. Nhưng rồi... nếu nhìn nhận nó dưới một khía cạnh tươi sáng hơn... em thực sự nhớ lại nhiều năm trước, khi trò chuyện những điều ngớ ngẩn mà phụ nữ thường hay nói lúc họ ở một mình và không bị buộc phải ra vẻ khôn ngoan... một trong những người bạn của em cho rằng "an toàn nhất là bắt đầu với một chút ác cảm," còn một người khác lại nghĩ khôn ngoan nhất là bắt đầu với sự kính trọng lớn lao, và những mối gắn bó tốt đẹp nhất được hình thành như thế này thế nọ... em bỗng nảy ra ý kiến rằng điều tuyệt vời nhất là khi chẳng có lấy một nguyên nhân nào cả, và càng hoàn toàn phi lý thì lại càng hay; rằng động lực phải nằm ở chính cảm xúc chứ không phải ở đối tượng của cảm xúc ấy — và rằng tình cảm nào có thể (nếu có thể) hướng về một kẻ đần độn mắc bệnh bướu cổ thì còn đáng ngưỡng mộ hơn cả Abelard. Ngay lập tức mọi người đều phá lên cười, có người cho rằng em làm hàng và chẳng có quan điểm chân thành nào cả, những người khác thì nói thẳng rằng điều đó thật vô đạo đức, và một ai đó mỉa mai hy vọng rằng em định đem lý thuyết của mình ra thực hiện vì lợi ích của nhân loại. Đáp lại, em hoàn toàn nghiêm túc nói rằng mình không đủ đức hạnh — và thế là mọi người cười, một tiếng cười rất công bằng khi người ta cho rằng ai đó đang nói những điều vô nghĩa. Và tất cả những điều ấy ùa về trong làn gió nam từ chữ "parceque" của anh, và giờ đây em kể lại nó y như lúc nó đến...
Điều đó chứng minh, nếu nó chứng minh được điều gì... rằng trong khi em có mọi thứ niềm vui tự nhiên trước những lời ca tụng của anh và thích việc anh yêu mến thơ ca của em đúng như mong đợi, và có lẽ còn nhiều hơn thế; thì tại sao tất cả những điều ấy lại lùi về phía sau... và nằm đúng vị trí của nó — và tại sao em lại có khuynh hướng gạn lọc, đo đạc bất kỳ lời khen nào của anh để tách nó ra khỏi những lớp thừa thãi, vượt xa bất kỳ lời khen nào khác trên thế gian này.
Tối Thứ Sáu. — Em có nên gửi bức thư này hay không? Em đã dằn vặt giữa "tra 'l si e 'l no" (làm thế này hay thế khác), thậm chí còn viết lại phần mở đầu trên một tờ giấy mới — nhưng rốt cuộc anh cũng nên lắng nghe tiếng vang xa vời từ bức thư cuối cùng của anh... vẳng lại từ tận những ngọn đồi... cũng như tiếng vang ngay trước mặt, thế nên em sẽ gửi nó đi, — và hãy nhớ rằng những gì em gửi đi không cần phải hồi đáp đâu nhé!
Đêm qua, em đã đọc liền hai lượt hồi đầu tiên của "Luria" trước khi chìm vào giấc ngủ, và cảm thấy y như một viên đạn, không phải vì chất chì của nó mà là vì bị bắn vào khoảng không rồi đột ngột bị chặn lại và treo lơ lửng. Tác phẩm ấy ("Luria") tràn trề sức sống, và chúng ta đều biết (nghĩa là người đọc đều biết) rằng thế nào cũng sẽ có những kết quả hiện ra ở chỗ này chỗ khác. Cảnh Luria đứng trên tấm da linh cẩu mới tuyệt làm sao — cách anh khắc họa chất Moor trong nhân vật chỉ qua cái nhìn thoáng qua từ đôi mắt của người khác — và tiếng cười khi con ngựa đánh rơi đống cỏ khô ấy, anh mới tài tình và chân thực làm sao khi xây dựng chi tiết đó! — Và rồi, khi nhân vật ấy bước vào cảnh —: "Luria có trái tim vàng" đã có lần anh gọi hắn như thế trước mặt em, và trái tim ấy đã rực sáng... rộng mở đón ánh mặt trời buổi sớm. Kết cấu tác phẩm đối với em là vô cùng minh bạch ở mọi nơi — và nhịp điệu, dẫu có chỗ hơi quá mượt mà trong một vài câu thơ khi anh đảo vần có phần hơi gượng gạo — nhưng điều đó sẽ được ghi lại trên một mảnh giấy riêng: và trong lúc này, em đã bị cuốn bổng vào "Luria" và cảm thấy mình bị thúc đẩy đi đến tận cùng dụng ý của nhà thơ, hệt như một người đọc chân chính vẫn thế.
Nhưng anh thì không bị thúc đẩy đến bất kỳ kết thúc nào chứ? Ý em là, đến mức mệt mỏi ấy? Anh sẽ không tự ép mình làm việc quá sức chỉ vì anh đang "hứng thú" với tác phẩm này chứ. Em vô cùng chắc chắn rằng những dây thần kinh trong đầu anh đang đòi hỏi sự nghỉ ngơi; và việc cứ liên tục, liên tục gọi những sáng tạo mới này nối tiếp nhau ra đời chắc chắn sẽ rất có hại cho anh, thế nên anh phải chấp nhận để người ta gọi mình dừng lại, đừng vội vã viết tiếp hồi sau, không, bất cứ hồi nào cũng vậy — hãy để công chúng có thời gian học thuộc lòng chương cuối cùng. Và em mới vui làm sao khi ông Fox nói những lời ấy về tác phẩm... dù anh biết đấy, nó không hoàn toàn đúng... không hẳn thế. Tuy vậy, em vẫn cho rằng về mặt kết cấu, chưa bao giờ anh gom lại được nhiều vẻ rạng rỡ suôn sẻ và đáng kinh ngạc đến thế trước đây... không một chút vướng mắc nào cho sự hiểu biết — ngoại trừ việc "những bông hoa tuyết" có thể là một ngoại lệ — trong khi để chứng minh cho thiên tài không thể chối cãi thì chưa bao giờ nó hiện lên rõ ràng hơn trước mắt độc giả so với chính chương đó! Hơn nữa, anh đã mở rộng tầm với quyền năng của mình — ngọn rong biển được ném đi xa hơn (nếu không muốn nói là cao hơn) so với trước đây; và giờ đây người ta có thể tính toán chắc chắn rằng chỉ cần thêm vài con sóng nữa là sẽ phủ ngập những hòn đá nâu và cuốn trôi tầm nhìn vượt qua khe đá. Nhịp điệu (nói đến một trong vô số điều) nhịp điệu của bài "Duchess" ấy ngày càng đập vào tâm trí em như một điều mới mẻ; giống như (nếu có thể ví von) thứ mà người Hy Lạp gọi là thể thơ đi bộ, văn điệu nằm giữa thơ và văn xuôi... những vần thơ khó kết hợp với nhau một cách khá kỳ lạ bên cạnh sự lỏng lẻo tự nhiên của nhịp điệu chung. Rồi đến "The Ride" — với nét chạm cảm xúc tự nhiên ở đoạn cuối, để chứng minh rằng chú ngựa tội nghiệp không bị thúc ép qua ngần ấy đau khổ trong một sự tàn nhẫn vô cảm... vâng, và nét dịu dàng đơn độc ấy đã tác động ngược trở lại nguồn năng lượng và sự quyết tâm, làm tôn lên cả hai thay vì làm suy yếu bất cứ điều gì, trái với điều mà những nhà phê bình hoặc ngòi bút tầm thường vẫn tưởng. Và rồi "Saul" — và trước hết là "St. Praxed" — và để tả cảnh thuần túy thì có "Fortú" cùng tác phẩm thâm trầm "Pictor Ignotus" — rồi bài "Italy in England" cao cả, thanh thừng, càng ngẫm càng thấm đượm — và khúc "Glove" đầy thú vị — cùng những bản trữ tình ngắn... bởi vì cuối cùng người ta cũng sẽ "chọn lựa" tất cả, và quả thực em càng lúc càng yêu mến những vần thơ này, đúng như cách những vần thơ của anh được sinh ra để được yêu mến. Nhưng hẳn anh sẽ mệt mỏi khi cứ nghe em lặp đi lặp lại mãi điều đó... và vả lại, em đang quay lại với "Luria" đây.
Khi viết thư, anh sẽ nói cho em biết chính xác tình hình sức khỏe của anh chứ? Và anh sẽ viết chứ? Và em muốn giải thích với anh rằng mặc dù em không hề có thói quen giữ tinh thần bình ổn (xét về mặt khí chất, tâm trạng em vốn luôn dễ dao động lên xuống), nhưng em không hề có ý định vô ơn và tệ bạc đến mức đi than phiền về tâm trạng u uất ngay lúc này và với anh. Điều đó cũng không đúng sự thật; và em đã dùng từ "u uất" chỉ để diễn tả một trạng thái thuần túy của cơ thể. Thuốc phiện của em có tác dụng ngăn không cho nhịp đập tim bị xao động và lả đi... mang lại sự điềm tĩnh và điểm cân bằng thích hợp cho hệ thần kinh. Em không dùng nó vì "tâm trạng" của mình theo nghĩa thông thường; anh không được nghĩ như vậy. Vị bác sĩ đến khám đã bắt em uống nó ngay khi ông ấy còn ở trong phòng, trước giờ uống quen thuộc và khi em đang trò chuyện rất vui vẻ, đơn giản vì ông nhận thấy nhịp tim em có nhu cầu đó. "Đó là một sự tất yếu của hoàn cảnh tôi," em đã nói thế. Hơn nữa, em không hề bị ảnh hưởng gì từ nó giống như những người thường dùng thuốc phiện. Em thậm chí không mắc chứng đau đầu vì thuốc phiện. Còn về sự u uất, em không dám nói rằng tâm trạng của mình chưa từng ảm đạm và không đủ lý do để ảm đạm; nhưng ngay cả khi ấy... ơ kìa, nếu anh đi hỏi những người chứng kiến gần gũi nhất... giả sử như, ngay cả các em gái của em đi nữa... thì mọi người có lẽ đều sẽ kể cho anh nghe rằng chính sự "vui vẻ" lúc ấy mới là điều đáng kinh ngạc ở em — quả thực điều đó đã được mọi người nhận xét hết lần này đến lần khác. Chẳng ai biết rằng đó là cả một nỗ lực (một thói quen phải nỗ lực) để mang ánh sáng chiếu rọi ra bên ngoài — em vô cùng căm ghét cái thứ tiếng rên rỉ đáng khinh bỉ của "những nỗi buồn kẻng kẹt và nhạy cảm" — thế mà em có thể nói rằng suốt ba năm trời, em đã không hề ý thức được dù chỉ một chút khoái cảm trong bất cứ điều gì. Thử nghĩ xem liệu em có thể có ý định than phiền về "tâm trạng u uất" ngay lúc này và với anh hay không. Ôi, điều đó chẳng khác nào việc phàn nàn rằng mình không thể nhìn thấy gì vào ban trưa — điều đó chỉ chứng minh đơn giản là em quá mù lòa mà thôi. Và anh, một người không mù, cũng không thể đọc nổi những dòng chữ được viết ra — thế nên anh đừng cố gắng làm gì. Nguyện xin Chúa ban phước cho anh dài lâu sau khi anh đã ban phước cho em!
Người của anh
E.B.B.
Giờ đây em chợt cảm thấy muốn xé đôi bức thư này ra (và nó cũng đã dài bằng ba bức) và chỉ gửi cho anh nửa sau thôi. Nhưng anh sẽ hiểu — anh sẽ không nghĩ rằng có sự mâu thuẫn giữa phần đầu và phần cuối... anh không thể nghĩ thế đâu. Một bên là sự thật về em — và bên kia là sự thật về anh — và chúng ta là hai con người khác biệt, anh biết đấy.
Anh không làm việc quá sức trong "Luria" đấy chứ? Chuyện anh không được làm thế cũng là một sự thật.
Em để ý thấy ông Kenyon đã thêm chữ "Junior" vào địa chỉ gửi cho anh. Có nên làm thế không? Hay phong cách ghi địa chỉ của em vẫn tìm thấy anh mà không gặp chút trở ngại nào?
Ông Kenyon vừa hỏi xin em cuốn sách của ông Chorley, bằng không thì anh đã có nó rồi. Em có nên gửi nó cho anh ngay bây giờ không?