Cơ hội được bày tỏ đôi lời về nguồn gốc của những bức họa bút chiến xứ California này, cũng như những hoàn cảnh sinh thành ra chúng — nhờ vào việc tuyển tập các sáng tác của tác giả được xuất bản tại Anh quốc cách đây vài năm — quả là một niềm cám dỗ lớn đối với một người cầm bút vốn buộc phải giữ gìn sự kín đáo nghề nghiệp đúng mực giữa muôn vàn lời phỏng đoán, lý thuyết và xuyên tạc đầy tinh vi. Ông rất đỗi vui mừng nắm bắt cơ hội này để xác định niên đại cho các tác phẩm, đồng thời nhân đó cho thấy rằng những gì vẫn được coi là “sự tình cờ may mắn” trong văn chương thực ra thường là kết quả của những quá trình hết sức logic và đôi khi rất đỗi tầm thường.
Tập sách đầu tiên của tác giả được xuất bản vào năm 1865, là một tập thơ mỏng bao gồm, bên cạnh bài thơ chủ đề “Con tàu đắm mang vàng”, các bài thơ mang âm hưởng ái quốc góp vào dòng thơ ca thời kỳ Nội chiến đang bùng nổ lúc bấy giờ, cùng một số tác phẩm trào phúng nổi tiếng hơn. Những ván thơ trào phúng này trước đây từng được xen kẽ với các sáng tác sau này của ông trong các tập sách riêng biệt, nhưng nay đã được đưa trở về với người bạn đồng hành thuở ban đầu. Tiếp nối tập thơ ấy, vào năm 1867, là “Những cuốn tiểu thuyết cô đọng” vốn ban đầu được đăng trên tờ “San Francisco Californian” — một tờ báo do chính tác giả làm chủ bút lúc bấy giờ — cùng một số tùy bút địa phương mang tựa đề “Hồ sơ Bohemian”, gộp lại thành một tập sách không dày dặn lắm, cũng chính là cuốn sách văn xuôi đầu tay của ông. Thế nhưng, ông cho rằng có một điều rất đáng lưu tâm là trong khoảng thời gian này, tức từ năm 1862 đến năm 1866, ông đã cho ra đời “Hội đồng bên bờ sông Stanislaus” và “Câu chuyện về M’liss” — tác phẩm đầu là một bài thơ đậm chất thổ âm, tác phẩm sau là một bản tình ca xứ California — những nỗ lực đầu tiên của ông nhằm đặt nền móng cho một dòng văn học miền Tây Hoa Kỳ mang những nét đặc trưng độc đáo. Ông muốn xem những sự thật này như bằng chứng cho niềm tin từ thuở ban đầu, có phần ngây ngô thời niên thiếu nhưng vô cùng nhiệt thành của ông về một khả năng như thế — một niềm tin chưa từng phai nhạt trong ông, để rồi ít năm sau đó, trên những trang báo nổi tiếng hơn của tờ “The Overland Monthly”, ông đã có thể chứng minh điều đó trước một công chúng rộng lớn và từng trải hơn qua câu chuyện “Vận may của Trại Roaring” và bài thơ “Gã người Trung Hoa ngoại đạo”.
Tuy nhiên, một trong những nghịch lý của chính hoàn cảnh sống mà ông từng trải qua và đang nỗ lực khắc họa, ấy là những nỗ lực đầu tiên này lại chẳng mang lại mấy thành công; và như ông sẽ sớm chỉ ra ngay sau đây, ngay cả “Vận may của Trại Roaring” cũng phải nhờ vào tiếng vang ở những nơi khác thì mới được công nhận tại California. Do đó, độc giả tinh tế sẽ nhận thấy rằng phần lớn những nỗ lực ban đầu này, như thể hiện qua hai tập sách đầu tiên, mang rất ít hương vị của đất nẻ, mà thay vào đó lại hướng đến một lượng độc giả có phần xa lạ về mặt tình cảm, những người vẫn còn đắm chìm trong thói quen sinh hoạt và truyền thống văn học miền Đông hoặc xứ New England. Hình bóng “Quê nhà” vẫn có sức mạnh áp đảo đối với những kẻ tha hương tự nguyện này trong những phút giây thư giãn. Tạp chí miền Đông và văn học đương thời miền Đông chính là nguồn giải trí văn chương của họ, và lượng tiêu thụ các ấn phẩm định kỳ hạng sang ấy lớn đến mức kỳ lạ. Gu thẩm mỹ ấy thậm chí không bó hẹp trong văn học Mỹ. Những tờ báo có tranh minh họa và mang tính trào phúng của Anh quốc xuất hiện ở California thường xuyên chẳng kém gì ở Massachusetts; và tác giả ghi nhận rằng ông từng gặp nhiều khó khăn hơn khi muốn tìm mua một ấn bản tờ “Punch” tại một thị trấn tỉnh lẻ ở Anh so với khi ở “Red Dog” hay “One-Horse Gulch”. Một công chúng được trang bị vốn hiểu biết phong phú và quen thuộc với các nhà văn hiện đại xuất sắc như thế dĩ nhiên mang con mắt tinh tường và đầy đòi hỏi khắt khe, và không ai thấu hiểu hơn ông những tác động lành mạnh mà sự rèn giũa ngặt nghèo ấy đã mang lại cho những sáng tác ban đầu của mình.
Khi số đầu tiên của tờ “The Overland Monthly” ra mắt, tác giả, lúc bấy giờ giữ vị trí chủ bút, đã lưu ý nhà xuất bản về sự vắng bóng của bất kỳ tác phẩm lãng mang đậm chất California nào trên những trang báo, đồng thời quả quyết rằng nếu không có bài viết nào khác gửi đến, chính ông sẽ khỏa lấp chỗ trống ấy trong số báo tiếp theo. Quả nhiên không có bài viết nào được gửi tới, và tác giả, với cốt truyện cùng ý tưởng chung đã thành hình sẵn trong đầu, chỉ trong vài ngày đã gửi bản thảo “Vận may của Trại Roaring” cho nhà in. Ông còn chưa kịp nhận bản dựng thử thì đã bị gọi gấp đến văn phòng nhà xuất bản, nơi ông bắt gặp vị nhà xuất bản đang đứng như tượng sộ trước vẻ hoảng hốt và lo lắng tột độ cùng bản thảo trên tay. Sự phẫn nộ và chết lặng của người viết là điều dễ hiểu khi ông được thông báo rằng thợ in, thay vì gửi trả lại bản thảo cho ông, lại đem nó ra đưa cho nhà xuất bản, kèm theo một tuyên bố chắc nịch rằng nội dung bài viết quá đỗi đồi trụy, bất kính và không đúng mực đến mức người soát lỗi bản in của nhà xưởng — vốn là một thiếu nữ — đã phải chật vật lắm mới chịu đọc hết, và rằng anh ta, với tư cách là một người bạn của nhà xuất bản kiêm người ủng hộ tờ tạp chí, cảm thấy buộc phải trực tiếp trình lên bằng chứng trơ trẽn này về cách mà vị chủ bút đang đẩy tương lai của tờ báo vào cảnh lâm nguy. Cần phải nói trước rằng nhà phê bình ấy là một người có nhân thân và địa vị vững vàng, là người đứng đầu một cơ sở in ấn lớn, là một tín đồ đi lễ nhà thờ và, theo như tác giả nhớ, còn là một phó tế. Trước hoàn cảnh đó, nhà xuất bản thẳng thắn thừa nhận với tác giả rằng, dẫu không thể đồng tình với mọi lời chỉ trích của thợ in, ông vẫn cho rằng câu chuyện vấp phải những sự phản đối trầm trọng, và việc ấn hành nó là một nước đi đầy rủi ro.
Chỉ đinh ninh rằng mình là nạn nhân của một sự nhầm lẫn chữ nghĩa hy hữu nào đó, tác giả liền ngồi xuống và đọc lại bản in thử. Trong diện mạo mới mẻ ấy, với sự biến đổi của con chữ — thứ phép biến hóa mà bất kỳ người cầm bút nào cũng tường tận, khiến mối quan hệ giữa anh ta và tác phẩm thay đổi và khiến nó không còn mang dáng dấp của một phần thuộc về bản thân nữa — ông đã có thể đọc nó với chút cảm giác tươi mới như một câu chuyện chưa từng nghe kể. Càng đọc, ông càng thấy mình bị cuốn hút, y như cảm giác từng có lúc thai nghén và chấp bút nó — một cảm giác trái ngược hoàn toàn với những cáo buộc nhằm vào tác phẩm, đến mức ông chỉ biết đặt bản thảo xuống và tuyên bố một cách quả quyết, dẫu vô vọng, rằng ông thực chẳng thể tìm thấy điểm gì đáng trách ở đó. Người ta tiếp tục tìm kiếm và lắng nghe những ý kiến khác. Trước sự ngạc nhiên của tác giả, ông thấy mình rơi vào phe thiểu số. Cuối cùng, câu chuyện được đem ra bàn giao cho ba vị quân tử có học thức và từng trải, vốn là bạn của cả nhà xuất bản lẫn tác giả — tuy nhiên, họ cũng chẳng thể đưa ra được một phán quyết dứt khoát nào. Dù vậy, người ta vẫn gợi ý với tác giả rằng, nếu suy xét theo giả định tự nhiên rằng lý lẽ chủ bút của ông có thể đã bị chệch hướng bởi sự thiên vị văn chương khi nhìn nhận một đứa con tinh thần của chính mình, thì một sự hy sinh cá nhân vào thời điểm bước ngoặt này sẽ là hành động anh dũng tột bậc. Gợi ý cuối cùng này đã đặt dấu chấm hết cho mọi cuộc tranh luận tiếp theo, bởi ông lập tức thông báo với nhà xuất bản rằng vấn đề sự phù hợp của câu chuyện không còn là điều cần bàn cãi nữa; vấn đề duy nhất lúc này là năng lực điều hành biên tập của chính ông; và rằng trừ phi ông được phép kiểm chứng năng lực ấy bằng việc ấn hành câu chuyện, và dũng cảm gánh chịu kết quả ra sao, bằng không ông buộc phải từ chức chủ bút. Có lẽ vì ấn tượng trước sự tự tin của tác giả, hoặc có lẽ do bản tính ôn hòa dành cho một người trẻ tuổi hơn, nhà xuất bản đã nhượng bộ, và “Vận may của Trại Roaring” đã được ấn hành ngay trong số báo đương thời mà nó được viết ra, y nguyên như lúc nó ra đời, không hề qua sửa sang, cắt gọt, thay đổi hay đính chính một lời nào. Một phần không nhỏ nét khôi hài của tình huống ấy nằm ở cảm giác, mà tác giả vẫn giữ suốt toàn bộ sự việc, về sự chân thành, thiện chí và nghiêm túc tuyệt đối trong lời phản đối của người bạn làm nghề in của ông — và suốt nhiều ngày sau đó, ông vẫn bị ám ảnh bởi nỗi dằn vặt của người đàn ông tận tụy ấy, kẻ buộc phải nhúng tay trực tiếp vào việc truyền bá những học thuyết nguy hiểm và lật đổ ẩn chứa bên trong tác phẩm hư cấu tai hại này. Biết bao lời kháng án trang nghiêm hẳn đã được trải đều cùng mực in lên các trục rulo và in hằn lên những trang giấy tội lỗi ấy! Biết bao lời cảnh tỉnh thành kính hẳn đã được gấp và khâu giấu kín trong số báo “The Overland Monthly” hôm đó! Vượt qua khoảng cách của năm tháng và không gian, tác giả xin giơ cao bàn tay của sự thông cảm và thứ tha, không quên nhắc đến cô nhân viên soát lỗi dịu dàng ấy, nàng trinh nữ đoan trang mà vô danh với đôi má ửng hồng và đôi mắt hổ thẹn đã buông những tín hiệu cảnh báo đầu tiên.
Thế nhưng những giông bão của “Vận may” thì còn lâu mới chấm dứt. Nó đã giành được một chỗ đứng để bước chân vào thế gian, nhưng cũng giống như nhân vật chính của nó, nó cất tiếng khóc chào đời mang theo một tiếng tăm xấu xa, giữa một cộng đồng vẫn chưa học được cách yêu thương nó. Báo chí thế tục, ngoại trừ một vài trường hợp hiếm hoi, đón nhận nó với vẻ lạnh lùng và chỉ trích sự “quái dị” của nó; báo chí tôn giáo thì cuồng nộ rút phép thông xôn và nguyền rủa nó như một mầm mống của cái ác; người ta đồn đại rằng tương lai tươi sáng của “The Overland Monthly” đã bị sự ra đời của nó tàn phá; những tín đồ Cơ Đốc giáo bị cảnh cáo chớ để bản thân vấy bẩn vì tiếp xúc với nó; các doanh nhân thực tế thì bị giục giã một cách nghiêm cúc hãy lên án và quay lưng trước bức tranh xã hội California vốn chẳng mảy may giúp ích gì cho phong trào di dân miền Đông; tác giả khốn khổ của nó thì bị bêu riếu như một kẻ đã lạm dụng niềm tin thiêng liêng. Nếu như sinh mệnh và danh tiếng của tác phẩm này phụ thuộc vào sự đón nhận tại California, thì tập sách và lời giải thích này có lẽ đều trở nên thừa thãi. Nhưng may thay, tờ “The Overland Monthly” non trẻ ngay trong số đầu tiên của mình đã giành được một tiếng nói và vị thế vững chắc trên toàn cõi Liên bang Mỹ, và tác giả đã chờ đợi một phán quyết công tâm hơn từ diện rộng. Nhà xuất bản, dẫu những nỗi sợ hãi tồi tệ nhất của ông đã thành hiện thực, không phải là kẻ yếu đuối hối hận về một lập trường mà ông từng lựa chọn, nên ông cũng kiên nhẫn chờ đợi. Thư tín chuyển phát từ miền Đông trở về mang theo một bức thư gửi cho “Chủ bút tờ ‘The Overland Monthly’”, bên trong đựng một bức thư khác từ hãng Fields, Osgood & Co., những nhà xuất bản của tờ “The Atlantic Monthly”, gửi cho kẻ mà — đối với họ — vẫn là một “Tác giả vô danh của ‘Vận may của Trại Roaring’”. Tác giả đã mở lá thư ấy ra, và nhận được một lời thỉnh cầu với những điều kiện vô cùng xán lạn, ngỏ ý xin một câu chuyện cho tờ “Atlantic” mang phong cách tương tự như “Vận may”. Cùng chuyến thư hôm ấy còn mang đến những tờ báo và bài điểm sách chào đón đứa con hoang đàng bé nhỏ của nền văn học California với một sự nhiệt tình khiến tác giả có phần hoảng hốt; nhưng khi trao lá thư ấy vào tay nhà xuất bản — người tình cờ đang đứng bên cạnh, và trong những ngày tháng tăm tối ấy đã kiên trì nâng đỡ lập trường của tác giả dù chẳng mấy tin tưởng — ông cảm thấy sự đền đáp dành cho mình đã trọn vẹn và viên mãn.
Được khích lệ như vậy, tiếp nối “Vận may của Trại Roaring” lần lượt là “Những kẻ bị trục xuất ở Poker Flat”, “Miggles”, “Bạn của Tennessee”, và những nhân vật muôn màu muôn vẻ từng gây ấn tượng sâu đậm trong lòng tác giả từ thuở còn là một chú nhóc trốn học sống giữa lòng họ. Hầu như chẳng cần phải nói với bất kỳ ai am hiểu về bản chất con người rằng, vào thời điểm đó, ông đã được những người bạn tốt bụng và thiện chí khuyên nhủ hãy bằng lòng với thành công của “Vận may” và đừng dại dột khiêu khích giới phê bình thêm lần nữa; cũng như từ khoảnh khắc ấy trở về sau, ông liên tục nhận được những lời phê bình đương thời chân thành không kém, nghiêm nghị khẳng định rằng mỗi câu chuyện ra đời sau lại thụt lùi so với câu chuyện trước đó. Mặc dù vậy, nhờ niềm tin được tái tạo vào bản thân cùng một chút lòng say mê tận tụy, ông đã xoay sở gom góp lại trong vòng một năm khoảng sáu đến tám bức họa bút chiến như thế, để rồi trong một tập sách mang tựa đề “Vận may của Trại Roaring và những truyện ngắn, tùy bút khác”, chúng đã mang lại cho ông nguồn động viên lớn lao tại Mỹ và Anh quốc — điều mà từ đó về sau dường như đã minh oan cho việc ông mở rộng những ghi chép về một nền văn minh đầy chất thơ đang phai tàn này thành khổ vóc của tập sách hiện tại.
Vài lời bàn về những điều kiện sinh hoạt và xã hội đặc thù vốn chỉ được phác họa thô sơ, và thường là vẽ vời qua loa trên những trang sách này. Tác giả ý thức được rằng, một phần do thói quen tư duy và diễn đạt, một phần vì sức ép phải ngắn gọn trong các câu chuyện, và một phần do thói quen hướng đến một lượng độc giả đã quá quen thuộc với phong cảnh địa phương, ông thường mặc nhiên xem như những tiền đề đã được độc giả đồng thuận từ trước sự tồn tại của một trạng thái văn minh mang tính lãng mạn và vô cùng đặc thù — thứ mà ít độc giả Anh quốc nào sẵn lòng chấp nhận nếu thiếu đi những con số và dẫn chứng xác thực. Những điều này ông chỉ có thể cung cấp bằng cách viện dẫn các tài liệu lưu trữ phù hợp qua đường báo chí California thời bấy giờ, cùng lời khai của những nhân chứng tản mác khắp nơi, những người sống sót qua cuộc đại di cư năm 1849. Ông mong độc giả hãy ghi nhớ rằng cuộc di cư này hoặc phải vượt qua một lục địa gần như chưa từng được khai phá, hoặc phải dấn thân vào một hải trình dài đằng đẵng và hiểm nguy vòng qua Mũi Horn, và rằng tự thân miền đất hứa ấy đã bày ra một cảnh tượng kỳ lạ về một chủng tộc Latinh theo lối gia trưởng bị bỏ mặc cho số phận, lãng quên bởi thế gian, suốt gần ba trăm năm ròng rã. Lòng tin, sự can đảm, sức mạnh, tuổi trẻ và khả năng đương đầu với hiểm nguy cần thiết cho công cuộc di cư ấy đã tạo ra một tập thể những con người mang dấu ấn đặc trưng mạnh mẽ chẳng kém gì những chiến hữu của Jason. Khác với phần lớn những kẻ khai hoang mở cõi, đa số bọn họ đều là những người có nghề nghiệp và học thức; tất cả đều còn trẻ, và tất cả đã đánh cược cả tương lai của mình vào canh bạc ấy. Những nhà phê bình từng đưa ra cái nhìn bao quát và thấu đáo về nhân loại cùng xã hội từ cửa sổ các câu lạc bộ ở Pall Mall hay Đại lộ Fifth chỉ có thể mặc nhiên công nhận cái chất hiệp sĩ đầy cuồng nhiệt từng tràn ngập trên các con phố San Francisco trong những ngày hội hoa niên của thành phố ấy, và hẳn phải đọc những chiến tích lẫy lừng của họ như đọc những tước hiệu đáng ngờ trên tấm khiên của Amadis xứ Gaul. Tác giả từng nhiều lần bị gặng hỏi rằng liệu sự kiện này sự kiện nọ có thực hay không — liệu ông đã từng gặp nhân vật này nhân vật nọ ngoài đời chưa. Về điều này, ông chỉ có thể đưa ra một câu trả lời duy nhất rằng, chỉ có đúng một trường hợp duy nhất mà trong đó ông hoàn toàn ý thức được việc mình phải rút tỉa thuần túy từ trí tưởng tượng và sự bay bổng để xây dựng nên một nhân vật cùng chuỗi diễn biến logic phát xuất từ đó. Vài tuần sau khi câu chuyện được ấn hành, ông nhận được một bức thư, có chữ ký xác thực, chỉnh sửa lại một vài chi tiết nhỏ trong các dữ kiện của ông (!), và đính kèm như một bằng chứng xác thực là một mẩu cắt từ tờ báo cũ, trong đó biến cố chính của sáng tác vốn dĩ bị xem là sản phẩm tưởng tượng ấy lại được ghi lại với một tầm vóc quy mô còn vượt xa trí tưởng tượng của ông.
Ông từng nhiều lần bị cảnh cáo, bằng cả thiện ý lẫn ác ý, một cách thông thái lẫn u mê, về cái khuynh hướng bịa đặt là làm lu mờ những chuẩn mực đạo đức được thừa nhận khi dung thứ cho những cuộc đời bạt mạng, và đôi khi là phạm pháp, chỉ bằng một đức hạnh đơn độc duy nhất. Ông có thể dễ dàng chứng minh rằng mình chưa từng viết một bài giáo lý nào, rằng ông chưa từng lên lớp đạo đức hay bình phẩm về hành động của các anh hùng trong truyện, rằng ông chưa từng cất lên tiếng nói đại diện cho một tín điều hay phô bày trơ trẽn một quan điểm luân lý nào. Ông cũng có thể dễ dàng ngụy biện rằng hiệu ứng nhân ái này trong nghệ thuật của ông xuất phát từ lòng trắc ẩn yếu mềm mang bản chất con người của độc giả, và từ đó phủi sạch trách nhiệm. Nhưng ông sẽ cảm thấy một sự yếu đuối đáng khinh bỉ hơn nếu cứ thế tự rứt mình ra khỏi những người đồng loại — những kẻ trong lãnh hạt nghệ thuật vẫn luôn phải bước đi sóng đôi cùng ông. Thế nên ông thà tuyên bố rằng, trong số muôn hình vạn trạng những thói Đạo đức giả vẫn đang bủa vây nhân loại khổ đau này, ông chẳng biết đến thứ nào trơ trẽn hơn, vô lý hơn, phi lý tính hơn, và kỳ quái một cách lố bịch hơn thứ Đạo đức giả của “Lòng thương xót quá đà”. Khi nào người ta chứng minh được rằng các cộng đồng xã hội bị suy đồi và đẩy vào con đường tội lỗi, tội ác, khốn cùng hay túng quẫn chính là do sự chiếm ưu thế của phẩm chất này; khi nào ông nhìn thấy những kẻ mãn tù được ân xá hiên ngang hất cẳng những con người sống đời thanh bạch khỏi công việc và địa vị của họ, hay những ả Ma-đét-len biết ăn năn hối cải lấn lướt cả những trinh nữ nguyên tuyền trong xã hội — thì khi ấy ông mới đặt ngòi bút xuống và dang tay đón nhận kỷ luật Draco khắc nghiệt mới mẻ trong văn chương. Nhưng cho đến lúc đó, dù không tự nhận mình là một người tôn giáo hay một nhà luân lý, mà chỉ thuần túy với tư cách là một nghệ sĩ, ông sẽ vẫn cung kính và khiêm nhường tuân thủ những quy tắc được vạch ra bởi một Bác học vĩ đại — đấng từng sáng tạo ra dụ ngôn “Đứa con hoang đàng” và “Người xứ Sa-ma-ri nhân hậu” — những tác phẩm đã trường tồn suốt một nghìn tám trăm năm, và sẽ vẫn còn sống mãi khi người viết những dòng này cùng thế hệ của ông đã chìm vào quên lãng. Và ông tự biết mình chẳng hề thốt ra một học thuyết nguyên bản nào trong chuyện này, mà chỉ đang cất lên niềm tin của một vài người anh em đồng nghiệp may mắn vẫn còn đang sống, cùng một người đã khuất bóng hào hùng, những người chưa từng đem điều ấy ra “rao giảng trên mái nhà”.
VẬN MAY CỦA TRẠI ROARING, VÀ
NHỮNG CÂU CHUYỆN CÙNG TÙY BÚT KHÁC