Chừng nào còn tồn tại ba nghịch lý: một người Pháp có đạo đức, một kẻ vô thần có tôn giáo, và một người hoài nghi có đức tin; thực ra, chừng nào các nhà xuất bản còn phải chờ đợi — giả sử là hai mươi lăm năm — cho một cuốn phúc âm mới; chừng nào giấy vẫn còn rẻ và mực ba xu một lọ, tôi không ngần ngại mà rằng những cuốn sách như thế này không phải là hoàn toàn vô ích. VICTOR HUGO.
Thiện lương tức là kỳ quặc. Thế nào là một người tốt? Giám mục Myriel.
Bạn của tôi ơi, có lẽ bạn sẽ phản đối điều này. Bạn sẽ nói rằng bạn biết thế nào là một người tốt. Chẳng hạn, có lẽ bạn sẽ nói vị mục sư của bạn là một người tốt. Cha chả! bạn nhầm rồi; bạn là một tên Anh quốc, và một tên Anh quốc thì chẳng khác nào loài thú vật.
Người Anh cứ nghĩ rằng họ có đạo đức trong khi thực chất họ chỉ nghiêm nghị mà thôi. Những kẻ người Anh ấy lại còn đội những chiếc mũ lệch pha và ăn mặc thật gớm ghiếc!
Cha chả! chúng chẳng qua chỉ là lũ hạ lưu.
Mặc dù vậy, Giám mục Myriel vẫn là một người tốt — tốt chẳng kém gì bạn. Thậm chí, thực ra là còn tốt hơn bạn.
Có một hôm, ông Myriel đang ở Paris. Vị thiên thần ấy vẫn thường đi dạo trên các con phố giống như bất kỳ người nào khác. Dù dung mạo khôi ngô, ông lại chẳng hề kiêu kỳ. À mà có ba tên nhóc đường phố Paris đã gọi ông bằng những lời lẽ tệ hại. Một tên cất lời:
– Ối giồi ôi! kìa có một tên linh mục; hãy cẩn thận với trứng và gà của chúng mày đấy!
Vị thiện nhân ấy đã làm gì? Ông ân cần gọi chúng lại.
– Các con ơi, – ông nói, – rõ ràng đây không phải lỗi của các con. Ta nhận thấy trong lời lăng mạ và sự bất kính này chỉ là lỗi của các bậc sinh thành trực hệ của các con mà thôi. Nào chúng ta hãy cầu nguyện cho các bậc sinh thành trực hệ của các con.
Chúng quỳ xuống và cầu nguyện cho các bậc sinh thành trực hệ của mình.
Hiệu quả thật là cảm động.
Đức Giám mục điềm tĩnh nhìn xung quanh.
– Ngẫm lại thì, – ông nghiêm nghị nói, – ta đã nhầm; đây rõ ràng là lỗi của Xã hội. Nào chúng ta hãy cầu nguyện cho Xã hội.
Chúng quỳ xuống và cầu nguyện cho Xã hội.
Hiệu quả lại càng siêu việt hơn nữa. Bạn nghĩ sao về điều đó? Ý tôi là bạn đấy.
Ai ai cũng nhớ câu chuyện về vị Giám mục và Mụ Nez Retrousse. Lão bà Nez Retrousse bán măng tây. Bà ta nghèo khó; từ đó ẩn chứa rất nhiều ý nghĩa đấy, bạn của tôi ạ. Vài kẻ thì nói “nghèo mà thanh bạch”. Còn tôi thì nói: Cha chả!
Giám mục Myriel đã mua sáu bó măng tây. Vị thiện nhân ấy có một tật xấu đáng yêu: ông rất thích ăn măng tây. Ông đưa cho bà ta một đồng franc, và nhận lại ba xu tiền thừa.
Mấy đồng xu ấy là đồ giả — tiền giả. Vị Giám mục kính yêu ấy đã làm gì? Ông nói: “Lẽ ra ta không nên nhận tiền thừa từ một người phụ nữ nghèo.”
Rồi sau đó, ông dặn người quản gia của mình rằng: “Đừng bao giờ nhận tiền thừa từ một người phụ nữ nghèo.”
Rồi ông tự nhủ thêm rằng: “Vì những đồng xu ấy có lẽ sẽ là đồ giả.”