Khuyến khích dân gian mở nhà máy?

So với phát minh, sự chuyển biến của sản xuất công nghiệp dân gian từ phường thủ công sang nhà máy mới là căn bản của sự phát triển cách mạng công nghiệp. Nếu không có sự thay đổi từ phường sang xưởng, thì sẽ chẳng bao giờ có nhà máy.

Nói thì dễ, làm lại vô cùng khó. Với tư cách là một sinh viên ngành kỹ thuật, Chu Minh Trung từng đọc một bài luận phân tích về lý do tại sao cỗ xe quay tơ bằng nước thời Trung Quốc cổ đại lại không thể châm ngòi cho cuộc cách mạng công nghiệp. Trong bài luận đó, ngoài việc chỉ ra sự lạc hậu về kỹ thuật, không thích hợp cho việc kéo sợi bông, nguyên nhân quan trọng nhất chính là việc kéo sợi bông ngay từ khi bắt đầu thay thế cây gai đã luôn tồn tại như một nghề phụ ở nông thôn. Chính vì chế độ sản xuất thủ công gia đình này, khiến nó không thể diễn biến thành công xưởng thủ công.

"...Lấy vải Tùng Giang làm ví dụ, trước thời Hoằng Quang, vải Tùng Giang bán chạy khắp vạn dặm, mà sợi, vải được sử dụng phần lớn đều đến từ thôn quê. Hàng chục vạn hộ ở các huyện lân cận quay sợi cho họ, sau đó thương nhân bán sợi giao cho hộ dệt dệt thành vải, rồi lại đến lượt thương nhân nhuộm nhuộm màu. Tuy rằng giữa thành thị và thôn quê cũng có công xưởng ít thì thuê vài chục người, nhiều thì thuê vài trăm nữ dệt, ngày đêm dệt vải, nhưng số vải vóc đó phần lớn đều đến từ hàng ngàn hộ gia đình ở thôn quê..."

Là người Côn Sơn, Tô Châu, Cố Viêm Vũ đối với Tùng Giang không chút xa lạ. Mặc dù dưới sự cai trị của quân Thanh, Tùng Giang đã không còn thấy sự phồn vinh dệt vải của ngày hôm qua, nhưng ông đương nhiên từng chứng kiến dáng vẻ khi Tùng Giang hưng thịnh năm xưa.

"Sợi, vải mà công phường sử dụng phần lớn đều đến từ thôn quê, mà theo Đại Minh luật, bách tính tự quay sợi dệt vải đều không được thu thuế, luật nhà Thanh cũng như vậy. Nếu muốn thu thuế, e rằng chỉ có thể thu theo số lượng máy dệt, theo hạn ngạch vải vóc. Như thế, tất sẽ kích động dân biến. Từ Vạn Lịch cho đến tiên hoàng, dân biến ở Tô Châu, Tùng Giang nổi lên liên miên, phần lớn đều vì hộ dệt kháng thuế. Như tháng sáu năm Vạn Lịch thứ 29, thái giám dệt nhuộm Tô Châu là Tôn Long nắm giữ việc thuế khóa, mà tham tùy của hắn là Hoàng Kiến Tiết cùng những kẻ khác, tự tiện gia tăng sưu thuế, thậm chí lan tới cả những hộ dệt dân nghèo, 'vọng nghị mỗi máy một chiếc, thuế ba tiền bạc', lại thừa cơ ép thợ máy phải nộp thuế theo tấm mới được phép bán, dẫn đến 'trăm vật đắt đỏ, dân không chịu nổi. Lại thêm hộ máy, nha hành, phân chia hạn ngạch thuế rộng khắp, khiến người ta đua nhau đổi nghề, người làm thuê không có chỗ kiếm ăn.', như vậy kích động nên 'dân biến thợ dệt'."

Khi Cố Viêm Vũ nhắc tới "dân biến thợ dệt" ở Tô Châu thời Vạn Lịch, Chu Minh Trung chỉ khẽ gật đầu. Về việc này, ông đương nhiên đã có hiểu biết, thậm chí khi mở rộng xưởng vũ khí, xưởng đóng tàu, cũng từng có người nhắc nhở ông, thậm chí kiến nghị ông bắt chước mãn Thanh, "nhốt" công nhân ở phường hẻm, bắt mười người cùng bảo lãnh làm cam kết, một người phạm pháp, mười người đều tội, từ đó tránh việc "thợ thuê đình công".

Đối với cái gọi là "phường vây" mà nhà Thanh áp dụng tại cục dệt Tô Châu — tức là giam hãm công nhân dệt trong phường phố, ngoại trừ ngày tết, nghỉ việc, còn lại không được ra ngoài, và còn phải bắt mười người cùng bảo lãnh, những cách thức cấm cố tự do nhân thân này, Chu Minh Trung đương nhiên sẽ không áp dụng. Thậm chí trong mắt ông, đây chính là mấu chốt cắt đứt sự diễn biến từ công phường Trung Quốc thành nhà máy. Mặc dù suốt đời nhà Thanh, cái gọi là "công phường" có tới hàng ngàn hàng vạn thợ dệt, thợ nhuộm, nhưng chưa bao giờ diễn biến thành nhà máy, mấu chốt chính là ở đây. Kiểu sản xuất nô lệ này đã hạn chế khả năng trở thành nhà máy ngay từ nguồn gốc, thậm chí ngay cả việc mười người cùng bảo lãnh cũng dẫn đến việc nông dân bình thường không thể vào làm — vì cần có người bảo lãnh. Tệ nạn này thậm chí cho đến thế kỷ 20, vẫn còn ảnh hưởng tới việc tuyển dụng của nhiều nhà máy ở Trung Quốc, không có người bảo lãnh thì không được thuê.

Chính vì hiểu rõ tệ nạn đó, nên Chu Minh Trung mới học theo mô hình tuyển dụng của hậu thế — tuyển dụng tự do. Tất nhiên, công nhân hầu hết đều tập trung sống gần nhà máy, hình thành nên thị trấn mới gần nhà máy.

"Ninh Nhân, còn nhớ những lời ta nói mấy ngày trước không?"

Lời nhắc nhở của Cố Viêm Vũ khiến Chu Minh Trung mỉm cười.

"Trước tiên phải làm thị trường cửa khẩu phồn vinh đã, như vậy mới có thể nộp nhiều thuế hơn. Giống như bách tính mỗi mẫu thu hoạch chỉ có hơn trăm cân, bán ra không quá một lượng bạc, thu một tiền điền phú đã khiến bách tính không chịu nổi, hoặc là thêm năm ly, bách tính sao có thể không phản? Nhưng nếu trước tiên làm cho sản lượng mỗi mẫu của bách tính tăng lên tới 200 cân, sau đó thêm năm ly điền thuế, bách tính sao lại từ chối?"

Nêu ra ví dụ đơn giản này, Chu Minh Trung tiếp tục nói.

"Cũng như việc kéo sợi này, bản thân nó vốn là nghề phụ của bách tính, ngoài tự dùng ra còn có chút ít bổ sung cho gia đình, thu nhập cực kỳ hạn hẹp, Cao hoàng đế cho phép miễn thuế, thì có gì sai? Nếu bách tính nuôi một con gà, đem ra chợ bán mà cũng phải nộp vài văn tiền thuế, thì ngay cả đám lại dịch Sắc Mục thời Mông Nguyên năm xưa cũng không đến mức đó."

"Nam cày nữ dệt", lối sống truyền thống này của Trung Quốc, chính là một trong những nguyên nhân ngăn cản Trung Quốc xảy ra cách mạng công nghiệp. Ngành dệt bông vốn là nghề phụ, bản thân nó đã tận dụng lao động dư thừa trong nhà, không tồn tại cái gọi là chi phí, cũng khiến máy móc dệt bông không có động lực phát triển thêm. Mà ở vùng trồng bông, nhà nhà ở nông thôn hầu như đều làm nghề dệt, như vậy tự nhiên cũng sẽ không có thị trường dệt bông, tự nhiên không thể xuất hiện những công xưởng quy mô lớn như ngành dệt tơ lụa.

Mà việc miễn thuế cho "thổ sản" do nông dân tự sản tự tiêu, càng là thói quen suốt hàng ngàn năm qua, cho dù là chợ rau thế kỷ 21, nông dân bán "thổ sản" tự mình làm ra cũng vẫn được miễn thuế, thậm chí chính phủ còn phải trăm phương ngàn kế để mở rộng đường tiêu thụ cho họ.

"Nhưng bây giờ vấn đề lại nảy sinh, một mặt là bách tính tự quay sợi, dệt vải tại nhà hầu như không cần chi phí, dùng cũng là bông nhà mình, hơn nữa khi bán cho thương nhân sợi cũng không cần nộp thuế. Mà quay sợi trong công xưởng lại cần phải nộp thuế bạc, tuy không nhiều nhưng cũng là gánh nặng, cộng thêm tiền lương công nhân, chi phí vốn đã vượt quá so với việc tự dệt của bách tính. Nếu tăng thuế, tất sẽ kích động sự bất mãn của thợ dệt, dân biến tự nhiên không thể tránh khỏi."

Với khuôn mặt mỉm cười, Chu Minh Trung cười nói.

"Cho nên, muốn thu thuế, thì không thể không nghĩ cách giảm chi phí của công xưởng!"

Đây mới là cốt lõi của cách mạng công nghiệp!

Cuối cùng, Chu Minh Trung đã nói ra mấu chốt của vấn đề.

"Giảm chi phí?"

Nhìn Kinh lược với vẻ không hiểu, ánh mắt Cố Viêm Vũ lộ vẻ kinh ngạc.

"Chi phí này làm sao giảm được? Tiền công của công nhân nếu giảm xuống, tất sẽ kích động dân biến, nếu như..."

"Nếu như công việc của một công nhân, tương đương với vài người, thậm chí mười mấy, hàng chục công nhân thì sao?"

Cốt lõi của việc giảm chi phí là gì? Là nâng cao hiệu suất sản xuất. Trong sự khó hiểu của Cố Viêm Vũ, Chu Minh Trung lấy ra một tờ giấy. Khác với sự mềm mại của giấy Tuyên thông thường, loại "giấy Thanh Hà" áp dụng kỹ thuật làm giấy Tạng Kinh, giấy gai này, gần giống với giấy của hậu thế hơn — chất giấy dày cứng và dai, không mềm mại như giấy truyền thống Trung Quốc. Cũng chính vì vậy, nó rất thích hợp cho việc viết bằng bút cứng, vẽ bản đồ và in ấn. Tất nhiên, hiện tại Chu Minh Trung hầu hết đều dùng nó để vẽ bản đồ.

"Ninh Nhân, ông nhìn chiếc máy kéo sợi kiểu mới này xem!"

Chỉ vào hình vẽ trên giấy, thần tình Chu Minh Trung có chút đắc ý. Kể từ ngày nói ra lời khuyến khích dân gian mở nhà máy, ông đã sai người mua về một chiếc xa quay tơ, sau khi nghiên cứu một chút, rồi nhớ lại hình dáng của "máy kéo sợi Jenny" từng xem qua, thiết kế ra một chiếc "máy kéo sợi nhiều thoi".

"Việc quay sợi trước đây, một bánh xe chỉ kéo một thoi sợi, như vậy hiệu suất sản xuất tự nhiên rất thấp, hiệu suất sản xuất của công nhân trong công xưởng không khác mấy so với phụ nữ nông thôn. Nhưng nếu dựng đứng vài thoi sợi lên, dùng một bánh xe dẫn động, chẳng phải có thể cùng lúc quay ra nhiều sợi hơn sao?"

Nhìn hình vẽ trên giấy, nghe lời giải thích của Kinh lược, Cố Viêm Vũ thậm chí không tự chủ được mà đếm xem nó có bao nhiêu thoi sợi.

Ở một đầu của máy kéo sợi, hai hàng thoi sợi trên dưới, tổng cộng lên tới 30 thoi sợi!

"30 thoi sợi!"

Kinh ngạc nhìn Kinh lược, Cố Viêm Vũ hỏi ngược lại,

"Kinh lược, ý ngài là một chiếc máy kéo sợi này có thể bằng ba mươi chiếc xa quay tơ?"

Không giống như những gì người hậu thế tưởng tượng về việc đệ tử Nho gia bài xích kỹ thuật, ít nhất ở thời đại này, những sĩ nhân triều Minh này không hề chìm đắm trong "khảo cứ học". Trong số họ, đa số vẫn giữ lòng hiếu kỳ nồng đậm đối với mọi sự vật, và có thể nhìn nhận nhiều sự việc bằng một thái độ cởi mở. Mà lật xem những bản vẽ đó, Cố Viêm Vũ hoàn toàn bị cấu trúc nhẹ nhàng và thiết kế kỳ diệu của chiếc máy kéo sợi này thu hút, đến mức hoàn toàn đắm chìm trong đó, càng không ngừng tán thưởng những ý tưởng kỳ lạ bên trong.

"Có lẽ không đạt tới hiệu suất của ba mươi chiếc xa quay tơ, nhưng hai mươi lăm, hai mươi sáu chiếc là không thành vấn đề. Hơn nữa nó còn dư địa để cải tiến thêm, ví dụ như ở giữa tăng thêm một hàng thoi sợi, lại tăng thêm ba mươi cái, như vậy thì một máy kéo sợi, một công nhân, mỗi ngày kéo sợi bằng ít nhất năm mươi người. Như thế, chi phí kéo sợi tự nhiên có thể giảm đáng kể, dùng máy này lập nhà máy, sợi ra từ nhà máy tự nhiên cũng có thể cạnh tranh với sợi dân làm ở thôn quê..."

Nâng cao hiệu suất sản xuất, giảm chi phí!

Đây mới là tiền đề căn bản để lập nhà máy, đây cũng chính là nguyên nhân căn bản khiến cách mạng công nghiệp không thể bỏ qua máy kéo sợi Jenny. Chính vì sự xuất hiện của nó khiến sản xuất công nghiệp hóa có vốn liếng để cạnh tranh với sản xuất tại phường thủ công gia đình — đủ rẻ.

Kinh ngạc trước hiệu suất của nó, Cố Viêm Vũ càng kinh ngạc hơn trước thiết kế tinh xảo của nó.

"Kinh lược, đây là vật gì?"

Thấy Cố Viêm Vũ chỉ vào một linh kiện trên máy kéo sợi hỏi.

"Đây là 'trục lăn', thông qua đây đưa sợi bông vào, là có thể kéo sợi..."

Cái gọi là "trục lăn" tức là "con lăn", vừa giải thích công dụng của nó, Chu Minh Trung vừa nhìn Cố Viêm Vũ cười.

"Ninh Nhân, nhiều nhất nửa tháng nữa, xưởng vũ khí sẽ chế tạo ra chiếc máy kéo sợi đầu tiên, đến khi xuân sang băng tan, chiếc máy này ít nhất có thể chế ra hàng trăm chiếc. Đến lúc đó, ta dự định đầu tư lập nhà máy kéo sợi ở Thanh Hà, thế nào? Có hứng thú góp vốn vào nhà máy kéo sợi này không?"

Chu Minh Trung đề nghị Cố Viêm Vũ góp vốn vào đó, không chỉ vì gia nghiệp của ông đã tan thành mây khói, mà quan trọng hơn là ông hy vọng lấy nhà máy kéo sợi làm cơ hội, liên kết toàn bộ tập đoàn Thanh Hà lại với nhau, để nó kết thành một "tập đoàn tư bản lợi ích" chặt chẽ. Chỉ có như vậy, sau này họ mới có thể hộ tống cho "mầm mống công nghiệp" này. Tất nhiên, sự thống nhất về lợi ích cũng có thể đảm bảo sức gắn kết của "tập đoàn tư bản lợi ích" này.

"Mở nhà máy? Góp vốn?"

Trong khi Cố Viêm Vũ còn đang kinh ngạc, Chu Minh Trung tiếp tục nói.

"Muốn khuyến khích dân gian mở nhà máy, thì phải mở nhà máy thí điểm trước. Chỉ có kiếm được tiền thông qua nhà máy, mới có người làm theo mở nhà máy, mà quan phủ tự nhiên có thể thu thuế theo cân sợi, từ đó làm đầy tài lực của quan phủ, đạt được mục đích mở rộng nguồn thu..."

Nhìn Cố Viêm Vũ, Chu Minh Trung cười nói,

"Biết đâu, đến lúc đó Ninh Nhân ông sẽ là người đi đầu mở nhà máy cũng không chừng!"