Dì Dasha nói rằng từ sau khi biết nói, tôi thay đổi nhiều. Chính tự tôi cũng cảm thấy như vậy. Mùa hè năm ngoái tôi cứ tránh bạn bè, cảm giác nặng nề về sự tàn tật của mình làm tôi bị gò bó. Tôi rất rụt rè, suốt ngày cau có, rầu rĩ. Giờ đây có lẽ chẳng thể nào tin được là tôi đã như vậy nữa.

Sau hai ba tháng tôi đã đuổi kịp các bạn cùng lứa tuổi. Petya Skovorodnikov mười hai tuổi, rất thân với tôi. Đó là một thằng cao lêu nghêu, tóc vàng, đã nói là làm.

Những cuốn sách đầu tiên tôi nhìn thấy trong đời là ở nhà thằng Petya. Đó là “Tập truyện về hành động của những người đi săn trong chiến tranh cổ đại”, “Yury Miloslavsky” và “Sách dạy viết thư”. Ngoài bìa cuốn “Viết thư” có vẽ một chàng trai ria rậm mặc áo sơ-mi đỏ, tay cầm bút lông ngỗng, trên đầu có vẽ một cô gái trong khung hình bầu dục màu xanh.

Chúng tôi đã thân nhau khi cùng đọc cuốn “Viết thư” này. Trong những câu mở đầu thư: “Bạn thân yêu” hay “Ngài AF. kính mến” có một vẻ gì thần bí. Tôi lại nhớ đến bức thư của người hoa tiêu tàu biển viễn hành. Và đó là lần đầu tiên tôi đọc ra bức thư ấy thành tiếng.

Chúng tôi ngồi trong vườn Nhà thờ. Từ đây có thể nom thấy những ngôi nhà và cái sân xóm chúng tôi ở bên kia sông, trông bé tí tẹo, bé hơn thực tế nhiều. Kia là dì Dasha nhỏ nhắn đang bước xuống thềm và ngồi đánh vảy cá. Tôi cảm thấy như nom thấy cả những cái vảy cá trắng bạc rơi xuống chân dì lấp lánh. Kia là Karlusha, một kẻ điên lang thang trong thành phố, lúc thì cau mày, lúc lại cười cợt đi ở bên kia bờ và dừng lại chỗ cổng nhà chúng tôi – chắc là hỏi chuyện dì Dasha.

Trong khi đọc lại bức thư, tôi cứ nhìn họ. Petya chăm chú lắng nghe.

- Tuyệt! – Hắn nói. – Trước kia mình cũng biết chuyện này nhưng quên đi mất. Thế sau ra sao?

- Chỉ có thế thôi.

- Thú vị thật, không biết sau đó, chiếc tàu buồm ra sao? Có khi đã kịp cứu ứng rồi. Cậu đọc truyện Nick Carter chưa?

- Chưa.

- Trong truyện cũng có một trường hợp như thế. Một tay triệu phú bị ném vào bể chứa nước. Hắn đã nghĩ ra và đóng vòi nước lại. Lúc người làm vườn đi tưới nước nghĩ bụng: tại sao nước không chảy? Thế là đến phút cuối cùng người ta kịp thời đến cứu. Nếu không thì hắn đã bị chết trong đó. Cậu thuộc làu ghê quá nhỉ. Học có lâu không?

- Mình không biết.

- Bây giờ mình đọc một đoạn gì đó, cậu nhắc lại được không?

Nó đọc:

Thư trả lời cự tuyệt.

Thưa SN. tiên sinh.

Sự biểu lộ tình cảm của Ngài làm tôi vô cùng cảm kích. Song tôi không thể chấp nhận được vì nhiều nguyên nhân không tiện nói ở đây, chúng cũng không có liên quan đến Ngài.

Xin chúc đại an.

Chú thích: Thư trả lời cự tuyệt bao giờ cũng viết bằng những lời khái quát, đơn giản, không nên viết ý gì khác, ngoài sự lễ độ.

* *    *

Tôi nhắc lại đúng nguyên văn bức thư trên cùng với câu chú thích. Petya khịt mũi có vẻ không tin.

- Khá đấy, – nó nói. – Thế còn đoạn này?

Nó lại đọc luôn một mạch:

“Thư gửi chàng hoặc gửi nàng.

Xin mở đầu thư này bằng lời của người xưa đã viết: “Em muốn quên hết những chuyện đã qua, song còn luyến tiếc quá khứ: trong đó là cả nguồn hạnh phúc đã từng hé ra trong giây lát, cả niềm vui và sầu muộn của em”. Anh biết câu ấy không? Em đã thấy ở anh những gì em yêu quý nhất (nên nói ra nó là cái gì). Không thể có ai tốt hơn, đáng yêu hơn, đáng quý hơn anh, anh thân thiết với em, như (viết tiếp là như cái gì). Em nhớ lại những giọt nước mắt đầu tiên và cái hôn đầu tiên của anh trên tay em. Đã hai ngày nay em sống thiếu anh (nên nói rõ là vui, buồn, bình yên hay nói về công việc gia đình).

Từ biệt.

Hôn anh.

* *    *

Tôi nhắc lại cả bức thư này, chỉ hơi ngắc ngứ một chút.

- Giỏi! – Petya nói vẻ thán phục. – Trí nhớ cậu tuyệt lắm!

Có điều đáng tiếc là chúng tôi ít khi được chơi với nhau như thế này. Petya rất bận, nó “bán thuốc lá thuê cho người Trung Quốc”. Trong thành phố chúng tôi người ta gọi cái nghề vất vả này như vậy. Hồi đó những người Trung Quốc sống ở thôn Pokrovsky chuyên cuộn thuốc lá rồi thuê trẻ con đem bán. Ngay lúc này đây tôi còn nhớ rất rõ là một trong những người Trung Quốc đó tên là Lý. Ông là một người bé nhỏ, nước da vàng sẫm, trên mặt có nhiều nếp nhăn, nhưng lại rất tốt. Mọi người đều cho rằng tiền “chào mời” ông Lý này trả có hậu hơn những người Trung Quốc khác. Tiền “chào mời” – chính là tiền công của chúng tôi (sau này cả tôi cũng đi bán thuốc lá) bởi vì đúng là chúng tôi đi chào mời mọi người: “Xin mời Ngài hút thuốc!” Có điều là kẻ nào khờ khạo nhận thuốc mời thì cứ đếm tiền ra mà trả. Đó là tiền của chúng tôi. Mỗi hộp thuốc lá có hai trăm năm mươi điếu, các loại thuốc lá mang nhãn hiệu “Katyk”, “Aleksandr đệ tam”. Chúng tôi đem thuốc lá ra bán ở ga, trên xe lửa hoặc trên các đại lộ.

Đã sắp đến mùa thu năm 1917. Song nếu tôi nói rằng, tôi đã nhận biết, cảm thấy hoặc là hiểu được chút ít những ý nghĩa sâu xa của thời kỳ này đối với tôi, đối với cả nước, thậm chí đối với toàn thế giới nữa thì đó chỉ là nói khoác. Tôi chẳng nhìn thấy gì và chẳng hiểu gì cả. Thậm chí tôi còn quên cả những cảm xúc mơ hồ mà tôi thể nghiệm thấy ở nông thôn hồi mùa xuân. Tôi cứ sống hết ngày này qua ngày khác bán thuốc lá, bắt tôm hùm, các loại tôm vàng, tôm xanh, tôm xám, chỉ có loại tôm biếc là chẳng vớ được lần nào.

Song cuộc sống tự do của tôi sắp kết thúc rồi.