Nếu như không có cái hình tượng vô cùng đáng yêu của dì Dasha hiện lên trước mắt thì có lẽ tôi cũng chẳng buồn nhớ lại quãng thời gian này làm gì. Dì Dasha là người đầu tiên tôi tôn trọng và kính yêu một cách có ý thức.

Tôi thường đến chơi nhà dì và cứ nín thinh chẳng nói lời nào mà dì cũng hiểu cả. Để an ủi tôi, dì hay kể cho tôi nghe chuyện cuộc đời dì. Tôi rất ngạc nhiên khi biết dì còn chưa đầy bốn chục tuổi! Thế mà tôi cứ tưởng dì đã đáng được gọi là bà nội rồi, nhất là buổi tối, khi dì đeo kính vào để đọc những bức thư của thiên hạ mà nước lũ đã trôi dạt vào sân nhà chúng tôi (đến lúc này dì vẫn cứ mang ra đọc). Dì góa chồng từ năm hai mươi lăm tuổi. Chồng dì hy sinh ngay từ những năm đầu của cuộc chiến tranh Nga – Nhật. Trên chiếc tủ phủ khăn đăng-ten có tấm ảnh của chồng dì đặt giữa hai lọ hoa bằng thủy tinh cuốn màu xanh. Đằng sau tấm ảnh có một bức thư mà tôi cũng đã thuộc lòng. Văn phòng dã chiến Trung đoàn bộ binh số hai mươi sáu thuộc miền Đông Sibir gửi giấy cho dì Dasha báo tin rằng chồng dì, binh nhì Fedor Aleksandrovich Fedorov được thưởng huân chương Nhà binh hạng ba và hạng tư về những chiến công xuất sắc, đã hy sinh một cách anh hùng trong cuộc chiến đấu với bọn Nhật. Anh hùng! Mãi về sau này hễ mỗi lần nhắc đến hai tiếng đó là tôi lại hình dung thấy một người đàn ông tóc cắt ngắn, râu ria dài rậm ngồi trong chiếc ghế mây trên nền những ngọn núi phủ tuyết.

Mỗi buổi tối dì Dasha đọc một bức thư. Đối với dì việc đó hình như đã thành thói quen. Thoạt đầu dì căn cứ vào phong bì và địa chỉ của bức thư mà đoán xem nội dung như thế nào. Song phần lớn các địa chỉ đề trên bì thư đã bị nước làm nhòe mất.

Sau đó dì đọc thư, đúng ra là “bình” lên từng cái thư, dì đọc chậm rãi, thở dài, gặp chỗ nào mờ quá không đọc nổi thì dì lại ậm ừ bực tức. Dì vui niềm vui của người trong thư, đau buồn nỗi cảm thương của họ, cũng có kẻ bị dì trách móc và cũng có người được dì khen. Tóm lại dì làm như những bức thư đó đều gửi cho mình. Dì đọc sách cũng y như vậy. Trong tập sách nhỏ phụ bản của tờ tạp chí “Tổ quốc” có đăng những chuyện về các vương công quý tộc. Đối với những chuyện riêng về gia đình hoặc việc yêu đương của những người này dì đều điểm ra y như đó là người hàng xóm láng giềng của mình vậy.

- Còn cái lão Nam tước! – Dì nói sôi nổi. – Tôi biết thừa là lão ta sẽ bỏ phu nhân de Sans-Sou[1]. Hễ mở mồm là “Mình thân yêu, thân yêu”. Thế mà cuối cùng thì thế đấy! Người đã tốt chưa!

Nhiều tối tôi lẩn tránh Gaer Kuly đến nhà dì chơi thì dì đã đọc gần xong tập thư, thường chỉ còn lại không đầy mười lăm chiếc. Trong đó có một bức thư tôi muốn dẫn ra đây. Dì Dasha không hiểu nội dung của bức thư này… Nhưng ngay hồi ấy tôi đã cảm thấy bức thư này có vẻ liên quan đến bức thư của viên hoa tiêu viễn dương.

Sau đây là bức thư đó (mấy dòng đầu dì Dasha không đọc ra được):

“… Anh chỉ tha thiết xin em một điều: đừng có tin ở con người ấy! Có thể mạnh dạn mà nói rằng tất cả mọi thất bại của bọn anh đều do hắn ta gây ra cả. Chỉ cần nói một việc như sau cũng đủ rõ: trong số sáu mươi con chó mà hắn mang đến Arkhangelsk bán cho bọn anh, phần lớn đã phải bắn chết ngay từ vùng “Đất mới” rồi. Bọn anh đã phải trả một giá quá đắt cho sự giúp đỡ thân tình của hắn như thế đấy. Không phải chỉ mình anh mà cả đội thám hiểm đều nguyền rủa hắn. Bọn anh biết rằng đi vào nơi nguy hiểm thì nhất định gặp hiểm nguy, song không ai ngờ lại bị một vố đau như vậy. Giờ đây chỉ còn mỗi một cách là gắng hết sức mình. Anh có thể kể cho em nghe rất nhiều về chuyến đi thám hiểm của bọn anh. Những chuyện ấy đủ để kể cho Katyushka nghe suốt cả mùa đông. Nhưng lạy Chúa, việc này đã phải trả một giá quá đắt! Anh không muốn khiến em nghĩ rằng hoàn cảnh bọn anh đã tuyệt vọng. Nhưng dù sao ở nhà cũng đừng nên mong ngóng quá…”

Dì Dasha đọc ngắc ngứ, thỉnh thoảng liếc nhìn tôi qua cặp kính ra vẻ răn bảo. Tôi nghe dì đọc. Lúc đó tôi không ngờ rằng sau này ít năm tôi sẽ phải đau khổ mà nhớ lại từng chữ trong thư.

Bức thư rất dài, có tới bảy tám trang, kể lại tỉ mỉ số phận của con tàu sau khi bị băng tuyết vây kín từ từ di chuyển lên phía bắc như thế nào. Điều làm cho tôi rất ngạc nhiên là ngay trong khoang tàu cũng bị đóng băng nên cứ sáng ra là họ phải lấy rìu ra đập.

Tôi có thể dùng lời lẽ của mình để kể lại câu chuyện anh thủy thủ Skachkov đi săn gấu ngã xuống vực bị chết, hay chuyện mọi người đã phải khổ công chăm sóc anh thợ máy Tiss bị ốm ra sao. Nhưng thuộc lòng từng chữ thì tôi chỉ có thể nhớ được khoảng mươi dòng nói trên.

Dì Dasha vẫn đang đọc, vừa đọc vừa thở dài. Hình như có một bức tranh mờ ảo hiện lên trước mắt tôi: những căn lều trắng dựng trên mặt tuyết trắng xóa, một đàn chó thở hồng hộc kéo chiếc xe tuyết nặng nề. Một người to lớn đi đôi ủng lông, đầu đội mũ lông, y như ông cố đạo mặc áo lễ bằng da lông đang tiến lại phía chiếc xe tuyết.

Một hôm tôi đến nhà dì Dasha thì thấy dì đang khóc. Dì ngồi khóc trước cái tủ có tấm ảnh chồng dì – người anh hùng trong cuộc chiến tranh Nga – Nhật. Nhìn thấy tôi, dì giật chiếc khăn ở trên đầu xuống.

- Đấy, người ta dám đối xử với tôi như thế đấy, quân khát máu, cái giống chỉ biết đi chửi người ta. – Vẻ giận dữ trong giọng nói của dì làm tôi kinh ngạc. – Lăng nhục đến như thế đấy! Cứ tưởng người ta là cô nhi quả phụ thì không có ai che chở cho nữa hay sao? Rồi sẽ có!

- Dì Dasha!

- Rồi sẽ có! – Dì nói lần nữa rồi lại khóc. – Tôi không thể chịu được nữa đâu. Tôi sẽ bỏ đi, thế là hết chuyện. Đừng hòng thấy mặt nữa!

Dì ngồi lên giường, tháo giày ra và ném xuống đất.

- Quỷ tha ma bắt mày đi! – Dì trịnh trọng nói. – Mà chính mày cũng là đồ ma quỷ, biết không! Xứng đôi vừa lứa thế nào được. Không đời nào có chuyện ấy!

Tôi hiểu ra là dì Dasha đang nhiếc móc ông Skovorodnikov nên hỏi dì xem ông ta đã làm gì. Song dì chỉ khoát tay chẳng buồn nói.

Ngay từ lúc đó tôi đã cảm thấy rằng, chính bản thân dì cũng chưa thật rõ là ông ta có làm nhục dì hay không. Dẫu sao thì ông ta cũng đã nói với dì điều gì rất đặc biệt nên buổi tối dì Dasha đã đội lên đầu chiếc khăn đen viền ren và đi đến nhà mụ thầy bói di-gan ở khu nhà bên cạnh.

Lúc trở về dì có vẻ trầm tư, lặng lẽ và không nhiếc móc ông Skovorodnikov nữa. Trái lại, tự nhiên dì bỗng lẩm bẩm: “Mà cũng không ham mê rượu chè!”

Thái độ kỳ lạ ấy kéo dài sang cả ngày hôm sau. Dì Dasha ngồi đan ở ngoài sân. Lúc đó ở ngoài ngõ xuất hiện một người lạ, mặt đỏ gay, mình mặc chiếc áo bành-tô bằng vải thô bẩn thỉu, chân đi đôi ủng da dày. Anh ta ngó qua một lượt rồi tiến đến chỗ ông Skovorodnikov đang đun xoong hồ vạn năng của ông ở trên thềm.

- Có phải ông muốn bán nhà không?

Ông Skovorodnikov nhìn anh ta, rồi nhìn sang dì Dasha.

- Vâng, – ông trả lời, – tôi muốn bán ngôi nhà này cùng với tất cả đồ đạc để đi nơi khác.

Dì Dasha xúc động lẩm bẩm gì trong miệng một lúc rồi đứng phắt dậy làm đổ cả cái ghế và cũng như hôm qua, dì giật cái khăn trên đầu xuống.

- Có cả đất chứ?

- Có cả đất, trong phạm vi cái hàng rào kia.

Tiếng lẩm bẩm của dì Dasha mỗi lúc càng to.

- Không bán! – Dì bỗng quát lên. – Cái nhà này không bán. Xin ông đi đi!

Ông Skovorodnikov láu lỉnh nheo một mắt lại.

- Ông là chủ ngôi nhà này? – Người mặc chiếc áo vải thô bỗng hỏi ngay.

- Vâng!

- Thế thì ông có bán hay không?

- Đấy, người ta nói là không bán mà, – ông Skovorodnikov đắc chí nói và cười ha hả.

Petya cũng có mặt ở đấy. Nó đứng ở cửa bếp và cười khẩy. Tôi chẳng hiểu tí gì cả. Nhưng chẳng bao lâu mọi sự đã rõ ràng.

❀ ❀ ❀

[1] Sans-le-sou tiếng Pháp có nghĩa là không có tiền (Caruri).