Romashka! Thằng Romashka đã đến nhà họ! Nó đã hứa chạy tiền dưỡng lão cho ông già. Nó đã ve vãn cô Nyuta có cái mũi to! Cuối cùng nó lấy hết giấy tờ và trốn biệt. Thậm chí ông già cũng không nhớ rõ là những giấy tờ gì. Thoạt đầu tôi nghĩ đó là một Romashka nào khác, một người trùng tên. Không, Chính là nó. Tôi tả lại nó một cách tỉ mỉ, Nyuta nói bằng giọng căm thù.

- Chính nó!

Nó đã ve vãn cô ta, điều đó đã quá rõ. Nhưng sau lại thôi, nếu không cô ta đã chẳng chửi nó cay độc như hiện nay cô đang chửi. Nó đến với ông già để thăm dò về chuyện Nikolai Antonych. Nó thu thập những tài liệu. Để làm gì? Nó lấy những tài liệu giấy tờ của Vyshimirsky đi để làm gì? Qua những tài liệu này, ít nhất cũng rút ra được một kết luận trước cách mạng, Nikolai Antonych không phải là một nhà sư phạm, mà là một tên đầu cơ bẩn thỉu ở Sở Giao dịch.

Tôi ở nhà Vyshimirsky ra về mà đầu thấy choáng váng, ở đây chỉ có thể có hai ý đồ: hoặc là thủ tiêu tất cả những tang chứng của quá khứ, hoặc là nắm Nikolai Antonych.

Nắm lão ta ư? Để làm gì? Romashov chẳng đã là người học trò trung thành nhất, đáng tin cậy nhất của ông ta đó sao! Ngay từ hồi còn học tiểu học nó đã như thế, đi nghe trộm những cuộc nói chuyện của học sinh về Nikolai Antonych, để rồi đi báo cáo lại cho ông ấy. Đó là việc được giao, Nikolai Antonych đã trao cho nó nhiệm vụ tìm hiểu tất cả những gì Vyshimirsky biết về ông ta. Ông ta ngầm cử Romashov đến để lấy đi tất cả những giấy tờ có hại cho một nhà sư phạm Xô Viết như ông ta.

Tôi rẽ vào hiệu cà phê ăn kem. Sau đó uống cái gì đó. Tôi cảm thấy rất nóng, và tôi cứ suy nghĩ miên man. Sau khi tốt nghiệp, tôi và Romashka xa cách nhau đã nhiều năm rồi. Hồi đó nó quả là một con vật đê tiện, lạnh lùng. Nhưng đối với Nikolai Antonych nó lại rất chân thành, hay là tôi chỉ tưởng như thế thôi? Giờ đây tôi không biết nó. Rất có thể nó đã thay đổi rồi? Rất có thể nó giấu Nikolai Antonych, vì nó yêu mến ông ta nên muốn thủ tiêu những giấy tờ xem ra có thể làm tổn hại đến tên tuổi đẹp đẽ của ông thầy và người bạn của nó.

Đó chỉ là điều nhảm nhí, chỉ cần nhớ lại cái mặt trắng bệch và đôi mắt tròn không tự nhiên của thằng Romashka là có thể nhận thức về nó một cách đúng đắn.

Tôi ăn một cây kem nữa. Khi tôi hỏi mua chiếc kem thứ ba thì cô bán hàng cười. Có lẽ cô lấy làm thú vị thấy tôi ăn nhiều kem như thế, cho nên cô đã đến trước gương sửa lại mái tóc.

Không, không bao giờ nó làm một việc gì do sự gắn bó với người này. Ở đây phải có một mục đích bí mật gì, tôi tin chắc như vậy. Tôi chỉ không đoán ra mục đích ấy là gì, bởi vì tôi chỉ có thể phán đoán theo quan hệ cũ giữa Nikolai Antonych và Romashka, còn quan hệ mới của họ tôi biết rất ít.

Đây có thể chỉ là một mục đích rất đơn giản liên quan đến vấn đề đề bạt chức vụ gì đó. Vì Nikolai Antonych là giáo sư, Romashka là trợ lý của ông ta. Cũng có thể là vì tiền, bởi vì ngay từ hồi còn học ở trường, hễ nói đến tiền là nó đỏ tai lên, việc đó cũng không phải là vô cớ. Hay vì vấn đề công xá, chuyện đó có trời biết!

Tôi gọi dây nói cho Valya, tôi muốn bàn với nó một số việc, vì mấy năm gần đây nó có đến nhà Tatarinov mấy lần. Nhưng nó lại đi vắng, Cũng như mọi khi, lúc cần đến nó thì nó lại đi chơi đâu mất.

“Không, không phải vì tiền công, cũng không phải vì địa vị – tôi tiếp tục suy nghĩ. – Muốn đạt được mục đích này, nó hoàn toàn có thể dùng biện pháp khác đơn giản hơn, chỉ cần nhìn vào con người nó là có thể đoán được việc này”.

Đã đến lúc phải về nhà, nhưng hoàng hôn vừa buông xuống, đây là buổi hoàng hôn rất Moskva, nó không giống tí nào với buổi hoàng hôn của tôi ở Zapolyarye. Chính vì thế mà tôi rất muốn đi bộ, mặc dù khách sạn còn cách rất xa.

Tôi lững thững bước đi, đầu tiên tôi đi ra phố Gorky, sau đó rẽ vào ngõ Vorotnikovsky. Những nơi quen thuộc quá! Khách sạn lùi lại một bên, tôi vẫn đi theo ngõ Vorotnikovsky, sau đó rẽ sang phố Sadovo Triumphalnaya, đi qua trường cũ của tôi. Còn từ Sadovo Triumphalnaya đến Tverskaya Yamskaya thứ hai, rõ ràng là rất gần. Tôi đã đi qua phố đó và chỉ vài phút sau tôi đã dừng lại trước cái cổng một ngôi nhà quen thuộc. Tôi nhìn vào trong cổng và thấy cái sân nho nhỏ quen thuộc. Hồi nào tôi đã từng bổ củi giúp bà cụ ở đây. Kia là cầu thang, tôi đã từng trượt từ trên đó xuống, kia là cửa ra vào bọc vải sơn đen và tấm biển con bằng đồng, trên đó viết kiểu chữ hoa tên họ: “NA. Tatarinov”…

- Katya, mình đến tìm cậu, cậu không đuổi mình ra chứ?

Sau này Katya nói rằng, khi cô trông thấy tôi, cô biết ngay tôi “thay đổi rất nhiều so với hôm mồng Ba ở Nhà hát lớn”. Nhưng có một điều cô không thể biết được: tại sao tôi lại đến với cô một cách bất ngờ thế này và “thay đổi rất nhiều” như thế. Cả buổi tối tôi không rời mắt khỏi Nikolai Antonych và Romashka.

Tất nhiên nói thế có phóng đại lên một chút, nhưng quả thật tôi nhìn họ chằm chằm. Tối hôm đó đầu óc tôi căng thẳng, chẳng khác gì hôm vào thi. Người ta vừa bắt đầu nói tôi đã cứ muốn đoán ra và hiểu ngay lập tức.

Tôi quên nói một điều, lúc ngồi ở quán cà phê tôi đã mua một bó hoa tươi. Tôi đi đến nhà Tatarinov với bó hoa trong tay. Tôi rất ngượng. Từ ngày tôi và Petya đi hái trộm hoa lan tím ở vườn Nhà thờ ở Ensk, chờ sau khi tan rạp bán cho những người đi xem hát năm cô-pếch một bó, đến nay chưa bao giờ tôi cầm hoa đi ngoài phố. Giờ đây tôi đến nhà họ và phải trao cho Katya bó hoa tươi này… Nhưng không hiểu sao tôi lại đặt bó hoa lên bàn bên cạnh cái mũ.

Có lẽ tôi đã quá xúc động, cho nên sau khi nói được vài câu, tiếng tôi đã oang oang lên khiến cho Katya phải nhìn thẳng ngay vào mặt tôi.

Chúng tôi đi sang phòng của cô, nhưng lúc đó cụ Nina Kapitonovna từ trong phòng ăn đi ra. Tôi cúi chào. Bà cụ nhìn tôi vẻ kinh ngạc và cũng gật đầu chào lại rất lịch sự.

- Bà ơi, cháu là Sanya Grigoriev đây. Bà không nhận ra cháu à?

- Sanya! Trời ơi! Có thật không?

Cụ giật mình ngắm nhìn tôi. Vì cửa phòng ăn mở nên tôi nhìn thấy Nikolai Antonych đang ngồi trong chiếc ghế bành, tay cầm tờ báo. Ông ta có nhà!

- Chào bà, bà Nina Kapitonovna thân yêu! – Tôi nói. – Bà còn nhớ cháu không? Có lẽ bà quên cháu từ lâu rồi phải không?

- Hừ! Quên rồi! Tôi chẳng quên tí nào cả, – bà cụ trả lời.

Chúng tôi đang hôn nhau thì Nikolai Antonych từ trong phòng ăn đi ra và dừng lại ở cửa.

Đó là phút chúng tôi đánh giá lại nhau. Ông ta có thể không nhìn thấy tôi cũng như ông ta đã không nhìn thấy tôi tại buổi lễ kỷ niệm của thầy Korablyov. Ông ta có thể nhấn mạnh rằng chúng tôi không quen nhau. Và cuối cùng ông ta có thể chỉ ra cửa và đuổi tôi đi, mặc dù làm thế quá mạo hiểm, ông ta chẳng làm cách thứ nhất chẳng làm cách thứ hai, cũng chẳng làm cách thứ ba.

- A, con đại bàng trẻ, – ông ta niềm nở nói. – Cuối cùng cũng bay đến chỗ chúng tôi à? Đáng lẽ phải đến từ lâu rồi đấy.

Ông sảng khoái chìa tay cho tôi.

- Chào ông, Nikolai Antonych!

Katya nhìn chúng tôi ngạc nhiên. Cụ bà thì chớp mắt lia lịa. Còn tôi lại rất phấn khởi, giờ đây tôi có thể nói chuyện thoải mái.

- Phải… Chẳng còn gì đáng nói nữa, thật tuyệt, – Nikolai Antonych nghiêm nghị nhìn tôi. – Trước kia còn là một đứa trẻ con, thế mà bây giờ đã là phi công Bắc cực rồi. Lại chọn cái nghề như thế! Cừ lắm!

- Nghề bình thường thôi ông Nikolai Antonych ạ, – tôi đáp. – Cũng như mọi nghề khác.

- Cũng thế à? Thế còn tinh thần tự chủ? Còn tinh thần dũng cảm khi nguy hiểm. Rồi còn kỷ luật, không phải chỉ trong lúc làm việc mà phải có kỷ luật trong lòng, như người ta thường nói là kỷ luật tự giác!

Nghe những lời nói giả dối rỗng tuếch của ông ta, theo trí nhớ cũ tôi cảm thấy lộn mửa, nhưng tôi vẫn chăm chú nghe, nghe một cách rất lễ phép. Tôi cảm thấy ông ta già đi rất nhiều so với hôm dự lễ kỷ niệm của thầy Korablyov, sắc mặt ông ta cũng đầy vẻ mệt mỏi. Khi chúng tôi đi vào phòng ăn, ông ta ôm vai Katya và cô ấy hơi né tránh.

Trong phòng ăn còn có một bà cô Bubenchikov đang ngồi, nhưng tôi không nhớ rõ đó chính là bà đã cầm cái cán bàn chải ra định đánh tôi hay đó là bà đã mắng con dê. Nhưng dù sao bây giờ bà cụ cũng đón tiếp tôi rất ân cần.

- Đấy, chúng tôi đang chờ anh đấy! – Nikolai Antonych nói khi cụ Nina Kapitonovna săn đón tiếp tôi, rót nước trà cho tôi và đem đến cho tôi tất cả những món ăn có trên bàn. – Chúng tôi đang chờ anh kể chuyện Bắc cực đấy. Hãy kể chuyện lái máy bay mò, chuyện những vùng quanh năm băng tuyết, chuyện rừng tuyết núi băng bồng bềnh trôi!

- Mọi việc đều rất tốt, ông Nikolai Antonych ạ, – tôi rất phấn khởi nói. – Núi băng vẫn là núi băng, rừng tuyết vẫn là rừng tuyết.

Nikolai Antonych cười.

- Có một lần tôi gặp một người bạn cũ, hiện nay ông có công tác trong đoàn đại biểu thương mại của ta ở La Mã, – ông nói. – Tôi hỏi ông ta: “Này, La Mã thế nào?”. Ông ta đáp: “Chẳng sao cả! La Mã vẫn là La Mã”. Câu đó rất giống với câu anh vừa nói, có phải không?

Ông ta nói giọng rất khách sáo. Katya buông mắt nhìn xuống, nghe chúng tôi nói chuyện, cần phải tìm cách duy trì cuộc nói chuyện này, thế là tôi đã kể chuyện người Nenets thật, kể lại phong cảnh Bắc cực, thuận mồm tôi kể cả chuyện tôi và bác sĩ đã bay đến Vanokan như thế nào. Cụ Nina Kapitonovna luôn luôn quan tâm hỏi tôi bay có cao không, việc đó làm cho tôi nhớ đến bức thư của dì Dasha tôi nhận được hồi còn học ở Trường Hàng không Balashov. Trong thư nói: “Nếu số phận đã không cho cháu được đi lại trên mặt đất như người thường thì Sanechka ạ, dì cầu xin cháu hãy bay thâm thấp xuống một chút”.

Tôi kể lại rằng Misha Golomb đã xoáy của tôi bức thư này, thế là từ đó trở đi, hễ tôi cứ đội mũ bay vào là cả sân bay lại vang lên tiếng gọi tôi:

- Sanya, bay thấp xuống một tí nhé!

Cũng chính anh chàng Misha này đã tổ chức ở trong Trường Hàng không tờ tạp chí hài hước lấy tên là “Bay thấp”. Trong tạp chí này có một mục đặc biệt “Kỹ thuật bay trên hình vẽ”, trong đó có bài thơ như sau:

Có độ cao

Mới dễ lao,

Bằng mái nhà

Sẽ lao đao

Sanya hỡi

Chớ có liều,

Dì khuyên cháu

Bay thấp nhiều

Có lẽ tôi kể lại chuyện này rất hay nên mọi người đều cười vang, cười rất to, nhất là Nikolai Antonych. Ông ta cứ cười suốt! Do đó mặt trắng bệch ra, – bao giờ ông ta cười mặt cũng trắng bệch ra.

Katya hầu như không ngồi yên ở bàn, cô cứ đứng dậy luôn và xuống nhà bếp mãi không lên. Tôi cảm thấy cô đi ra chỉ là để cho một mình thì dễ suy nghĩ, bởi vì khi cô quay lại thì nét mặt cô như vậy. Có một lúc cô quay lên, đi đến chỗ tủ buýp-phê để làm gì đó, tay cầm cái đĩa đan bằng mây, nhưng xem chừng cô lại quên không biết đến tủ để làm gì. Tôi nhìn thẳng vào mắt cô, cô cũng nhìn lại tôi bằng con mắt lo lắng, băn khoăn.

Hình như Nikolai Antonych có nhìn thấy chúng tôi trao đổi bằng mắt với nhau. Một bóng đen hiện trên khuôn mặt ông, thế là ông bắt đầu nói chậm rãi hơn, tròn trĩnh hơn.

Về sau Romashka đến. Cụ Nina Kapitonovna ra mở cửa cho nó. Tôi nghe thấy tiếng cụ nói ở phòng ngoài, giọng cay độc:

- Trong nhà tôi có khách đấy!

Nó đi đi lại lại ở phòng ngoài rất lâu, có lẽ để sửa sang lại quần áo, sau đó bước vào phòng, khi nhìn thấy tôi, nó làm ra vẻ chẳng ngạc nhiên tí nào.

- À, thì ra vị khách này! – Nó cười gượng và nói. – Thật vui mừng, thật vui mừng! Hết sức vui mừng! Hết sức vui mừng!

Thoáng nhìn cũng biết ngay là nó có vui mừng thật hay không. Còn tôi thì quả là có vui mừng thật! Ngay từ lúc nó mới bước vào, tôi đã theo dõi mỗi cử chỉ của nó. Mắt tôi không rời khỏi nó. Nó là con người như thế nào? Nó đã trở thành người như thế nào? Quan hệ của nó với Nikolai Antonych, với Katya ra sao? Kìa nó đang đi đến chỗ cô, nói chuyện với cô, mỗi cử chỉ, mỗi lời nói của nó đều là những câu đố nhỏ đối với tôi, nhưng tôi đã đoán ra ngay. Càng ngày tôi càng thấy căng thẳng, tôi chăm chú theo dõi nó và suy nghĩ về nó.

Giờ đây, khi tôi trông thấy họ đứng bên nhau – nó và Katya – tôi cảm thấy rất buồn cười: so với cô, trông nó sao nhỏ nhen, xấu xí và vô nghĩa thế. Nó nói lải nhải với Katya một cách rất tự tin, tôi nghĩ bụng: “Chú này quá tự tin đây”. Nó nói đùa gì đó với cụ Nina Kapitonovna, nhưng chẳng có ai cười, tôi lại nghĩ bụng: “Ngay Nikolai Antonych cũng không cười”.

Nhưng họ đã nói ngay sang chuyện ngành nghề, về vấn đề bảo vệ luận án gì đó mà Nikolai Antonych cho là tồi, nhưng Romashka thì lại bảo là rất hay.

Tất nhiên họ cố ý làm như vậy để nhấn mạnh rằng sự có mặt của tôi, đối với họ chẳng đáng chú ý. Nhưng tôi lại thích thú, bởi vì giờ đây tôi có thể ngồi im, nhìn họ, nghe và suy nghĩ.

“Không, – tôi nghĩ, – đây không phải là thằng Romashka trước kia, thằng Romashka vẫn lấy làm vinh dự được phục tùng tuyệt đối những mệnh lệnh của Nikolai Antonych. Nó nói với ông ta với thái độ coi thường, gần như vô lễ, còn Nikolai Antonych thì lại chau mày, trả lời nó một cách mệt mỏi. Đó là mối quan hệ phức tạp làm cho Nikolai Antonych rất không thích. Tôi đã đúng. Đó không phải là công việc được giao. Nó lấy những giấy tờ của Vyshimirsky không phải để thủ tiêu đi… Nó làm việc này là để bán những giấy tờ ấy cho Nikolai Antonych, đấy cái giống nó là như vậy. Có lẽ nó đã thu được khoản tiền lớn. Cũng có thể vẫn chưa bán mà còn đang mặc cả”.

Katya hỏi tôi câu gì đó, tôi trả lời cô. Romashka vừa nghe Nikolai Antonych vừa nhìn chúng tôi và lo lắng. Bỗng một ý nghĩ từ từ hiện lên giữa những ý nghĩ khác và hình như dừng lại một bên để chờ tôi đi đến gần ý nghĩ ấy. Đó là một ý nghĩ hết sức lạ lùng, nhưng đối với mọi người đã quen biết Romashov từ thuở bé lại là một ý nghĩ rất hiện thực. Nhưng giờ đây tôi không thể dừng lại ở ý nghĩ này, bởi vì nó rất đáng sợ, tốt nhất là giờ đây đừng có nghĩ về việc đó nữa. Hình như tôi chỉ nhìn nó từ xa.

Sau đó Nikolai Antonych và Romashka vào phòng làm việc làm gì đó. Chúng tôi ngồi lại với các bà già. Một bà chẳng nghe thấy gì cả, còn bà nữa thì làm ra vẻ chẳng nghe thấy gì hết.

- Katya, – tôi nói nhỏ. – Thầy Ivan Pavlych mời cậu bảy giờ tối mai đến chỗ thầy ấy. Cậu có đi không?

Cô im lặng gật đầu.

- Mình đến đây không sao chứ? Mình rất muốn gặp cậu.

Cô im lặng gật đầu.

- Mong cậu hãy quên tối ngày mồng Ba đi nhé. Tóm lại tất cả đều không phải như thế và không xảy ra như vậy, thôi cứ coi như chúng ta chưa gặp nhau.

Cô im lặng nhìn tôi và chẳng hiểu gì cả.