Các bạn hãy thử hình dung xem bạn cảm thấy gì khi bạn trở về ngôi nhà thân thuộc của mình mà bạn đã sống ở đó gần nửa đời người, bỗng dưng mọi người lại nhìn nhau với vẻ kinh ngạc, hình như bạn đã vào nhầm nhà. Sau khi tôi từ Ensk trở lại trường học, tôi đã được thể nghiệm cảm giác đó.

Người đầu tiên mà tôi gặp từ ngoài phòng treo áo là Romashka.

Sau khi nhìn thấy tôi, nó vểnh mặt lên rồi cười. Nó reo lên:

- Xin chào bạn đã về! Hắt xì! Chúc bạn sức khỏe!

Cái tên đểu cáng ấy có vẻ đắc chí.

Hôm đó là ngày cuối cùng trước khi khai giảng nên học sinh chẳng có ai ở nhà. Tôi đi xuống nhà bếp để chào bác bếp Petya. Thái độ của bác Petya đối với tôi cũng rất lạ.

- Có gì đâu, chú em ạ, chuyện như thế vẫn thường xảy ra, – bác bếp nói nhỏ.

- Bác Petya, có chuyện gì xảy ra thế?

Hình như không nghe thấy tôi hỏi, bác Petya ném một dúm muối vào nồi rồi đứng im đó. Bác đang ngửi cái hơi từ nồi bốc ra.

Thầy Korablyov thoáng qua ngoài hành lang, tôi chạy theo.

- Chào thầy Ivan Pavlych!

- A, anh đấy à? – Ông trả lời nghiêm nghị. – Anh đến chỗ tôi nhé. Tôi cần nói chuyện với anh.

Trên bàn làm việc của thầy Korablyov có bức chân dung một người phụ nữ trẻ, thoạt đầu tôi không nhận ra đó là Maria Vasilievna – một người tuyệt đẹp! Tôi đến gần và nhìn kỹ; trên cổ bà cũng đeo chuỗi hạt trân châu, đó chính là cái chuỗi hạt mà hôm Katya đến trường tôi tham gia vũ hội đã đeo. Tôi nhìn thấy chuỗi hạt mà phấn khởi, dường như Katya đang chào tôi…

Thầy Korablyov đến và chúng tôi nói chuyện.

- Thầy Ivan Pavlych, có chuyện gì vậy?

- Có chuyện như thế này, – thầy Korablyov chậm rãi trả lời, – người ta định đuổi anh ra khỏi trường.

- Vì sao?

- Anh chưa biết à?

- Thưa thầy chưa ạ.

Thầy Korablyov nghiêm nghị nhìn tôi.

- Tôi không thích như vậy.

- Thưa thầy em nói thực đấy!

- Vì anh đã tự động bỏ trường mười ngày, – thầy Korablyov vừa nói vừa đếm ngón tay. – Vì làm nhục thầy Likho. Vì đánh nhau.

- À, thì ra thế! Tuyệt thật! – Tôi rất bình tĩnh phản đối. – Nhưng trước khi đuổi, xin thầy hãy nghe em giải thích đã.

- Nói đi!

- Thầy Ivan Pavlych, – tôi bắt đầu trang nghiêm. – Thầy có muốn biết tại sao em đá vào mõm Romashka không?

- Không nên nói “mõm”, – thầy Korablyov nói.

- Thế thì không nói “mõm”. Em đá vào cái mặt chó của nó là bởi vì nó đểu. Thứ nhất, nó đã thóc mách chuyện em và Katya với gia đình Tatarinov. Thứ hai, nó đã nghe trộm những chuyện học sinh nói về Nikolai Antonych rồi bí mật báo cáo lại với ông ấy. Thứ ba, nó lục hòm của em mà không được em cho phép. Đó chẳng khác gì là một sự khám xét. Các bạn đã nhìn thấy em bắt được quả tang như vậy. Và đúng là em đã nện nó một trận. Em thừa nhận như thế là không đúng, đặc biệt là dùng chân đá. Nhưng em cũng là người, chứ có phải là đá đâu. Trái tim em không chịu đựng nổi. Bất kỳ người nào cũng đều làm như thế cả.

- Được. Sao chứ?

- Còn về việc thầy Likho thì thầy đã biết đấy. Trước hết xin thầy ấy chứng minh em là kẻ duy tâm. Thầy đã đọc bài luận của em chưa?

- Đọc rồi. Tồi lắm.

- Hừ, ừ thì cho là tồi, nhưng trong đó không ẩn náu cái gì là chủ nghĩa duy tâm cả, về điều này thì em xin bảo đảm.

- Ừ thì cho là như thế. Rồi sao nữa?

- Sau đó còn có gì nữa đâu? Thế là hết.

- Không, chưa hết. Anh có biết chúng tôi phải nhờ cảnh sát tìm hiểu công việc của anh không?

- Thầy Ivan Pavlych! Đó là sự thực. Kể ra em đã nói với bạn Valka. Thôi được, cho đi là việc này không đáng kể đến. Nhưng em rời khỏi trường trong thời kỳ nghỉ, còn đi đâu? Em về quê, nơi đã tám năm nay em chưa về, chẳng lẽ vì một việc như thế mà đuổi em ra khỏi trường?

Ngay từ lúc thầy Korablyov nói đến cảnh sát, tôi đã biết phen này không nổi trận “lôi đình” thì không trôi đâu. Quả nhiên tôi đã không lầm.

Hồi còn học lớp bốn, thầy Korablyov đã có lần quát tôi một trận. Hồi đó là vì Iska Grumant đi tắm vấp phải đá bị toạc chân, tôi liền chữa cho hắn bằng phương pháp tắm nắng, kết quả là hai ngón chân phải cưa đi. Trận “lôi đình” đó thật đáng sợ. Giờ đây ông ấy lại lặp lại. Ông ấy trợn mắt lên gọi tôi, nhưng tôi chỉ dịu dàng nói:

- Thầy Ivan Pavlych!

- Câm mồm đi!

Chính ông cũng lặng đi một lát, nhưng đó chỉ là để lấy hơi.

Như vậy tôi dần dần hiểu ra quả thật tôi có khuyết điểm. Nhưng chẳng lẽ đuổi tôi thật hay sao? Nếu vậy thì xin vĩnh biệt tất cả ở trên đời này. Vĩnh biệt Trường Hàng không! Vĩnh biệt cuộc sống!

Cuối cùng thầy Korablyov im lặng.

- Quả thật là xấu! – Ông nói.

- Thầy Ivan Pavlych, – tôi cảm thấy hơi run, hay nói cho đúng hơn thì giọng nói có run run, – em không muốn bác lại lời thầy, mặc dù về nhiều điểm thầy nói không đúng. Thôi thế nào cũng được. Nhưng thầy cũng không muốn để họ đuổi em ra khỏi trường chứ gì?

Thầy Korablyov im lặng.

- Thì cứ cho là như vậy.

- Nếu thế thì xin thầy cho biết em phải làm gì?

- Anh phải đến xin lỗi thầy Likho.

- Cũng được. Nhưng trước hết…

- Tôi đã nói với thầy ấy rồi! – Thầy Korablyov bực mình nói. – Thầy ấy đã gạch chữ “chủ nghĩa duy tâm” đi rồi. Nhưng còn điểm thì vẫn như cũ.

- Thì cứ cho là điểm số vẫn như cũ. Nhưng nhận xét bài luận của em là “quá kém” thì không đúng. Nói chung không có số điểm như vậy. Đã kém mà lại còn trừ nữa thì gọi là gì?

- Thứ hai, – thầy Korablyov nói tiếp, – anh phải đến xin lỗi Romashka.

- Không bao giờ!

- Nhưng chính anh đã nói: “Tôi thừa nhận như vậy là không đúng” cơ mà.

- Vâng, em có nói. Các thầy có thể đuổi em ra khỏi trường. Em không bao giờ phải xin lỗi nó.

- Hãy nghe tôi nói, anh Sanya, – thầy Korablyov nghiêm nghị nói, – tôi phải vất vả lắm mới xin các thầy đồng ý cho anh đến dự hội nghị Hội đồng nhà trường. Nhưng bây giờ thì tôi lại tiếc rằng tôi đã uổng công vô ích. Nếu anh ra hội nghị mà lại nói “Không bao giờ! Các thầy có thể đuổi tôi đi!” – có lẽ người ta sẽ đuổi anh mất, anh hoàn toàn có thể tin ở điều đó.

Ông nói những lời này với thái độ rất đặc biệt khiến cho tôi hiểu ngay rằng ông muốn ám chỉ ai. Nikolai Antonych, con người lịch thiệp, chín chắn, mặt béo phị bỗng thoáng hiện trong óc tôi. Thì ra chính lão ta đã tìm mọi cách để đuổi tôi ra khỏi trường!

- Tôi nghĩ rằng anh không có quyền vì lòng tự ái nhỏ nhặt mà để cho tương lai của mình bị nguy hại.

- Đây không phải là lòng tự ái nhỏ nhặt mà đây là danh dự, thầy ạ! – Tôi nóng nảy nói tiếp. – Thầy muốn gì? Thầy muốn em xoa dịu câu chuyện với Romashka, bởi vì câu chuyện đó có liên quan đến Nikolai Antonych, liên quan đến con người quyết định việc đuổi em ra khỏi trường hay không chứ gì? Thầy muốn em sẽ làm một việc đê tiện ấy như thế ư? Không bao giờ! Giờ đây em hiểu rằng tại sao ông ta lại kiên quyết đòi đuổi em. Ông ta muốn tống em đi để em đi đến một nơi nào đó và không còn được gặp Katya nữa. Vấn đề chẳng phải như thế đó sao? Em phải nói Romashka là một thằng đểu và chỉ có thằng đểu thì mới đi xin lỗi nó.

Thầy Korablyov tư lự. Ông nói:

- Khoan đã. Anh vừa nói, Romashka nghe trộm những chuyện học sinh nói về Nikolai Antonych, rồi sau đó đi báo cáo bí mật với ông ta. Nhưng em lấy gì chứng minh điều đó?

- Em có nhân chứng – thằng Valka.

- Valka nào?

- Zhukov. Nó nói với em rành rọt rằng “Thằng Romashka ghi vào sổ tay, rồi sau đó mật báo cho Nikolai Antonych biết họ đã nói gì về ông ta. Mình đã bịt tai lại, nhưng nó vẫn cứ kể”. Em xin nói lại với thầy đúng nguyên văn như thế.

- Hừ… Hay đấy, – thầy Korablyov sôi nổi nói. – Nhưng tại sao Valka lại im lặng? Hình như cậu ta là bạn của em?

- Thưa thầy, Romashka dọa nó. Thằng Valka rất sợ nó nhìn vào mặt lúc ban đêm. Về sau nó bắt Valka phải lấy danh dự thề rằng không đi nói chuyện lại với người khác. Tất nhiên Valka là một thằng ngốc nên nó lấy danh dự mà thề thật. Nhưng dù có lấy danh dự mà thề đi nữa nó cũng không thể im lặng mãi được. Có phải thế không ạ?

Thầy Korablyov đứng lên. Thầy đi đi lại lại, rút cái lược con ra chải râu rồi chải lông mày, chải lông mày xong lại chải râu. Thầy đang suy nghĩ. Tim tôi đập thình thịch, nhưng tôi không nói thêm một lời. Cứ để cho ông suy nghĩ! Thậm chí tôi còn phải thở rất khẽ – chỉ sợ thở mạnh sẽ làm trở ngại cho ông.

- Thôi được, hay như thế này vậy Sanya nhé, dù sao thì em cũng không biết lừa dối, – cuối cùng thầy Korablyov nói. – Thế thì ở Hội đồng nhà trường, em hãy nói lại tất cả những điều như em đã nói với tôi hôm nay. Nhưng với một điều kiện là…

- Điều kiện gì, thưa thầy?

- Đừng có xúc động. Ví dụ như em vừa mới nói, Nikolai Antonych muốn đuổi em vì em có quan hệ với Katya. Về chuyện này không nên nói ở Hội đồng.

- Thưa thầy, chả lẽ em lại không hiểu điều đó hay sao?

- Em hiểu, nhưng em rất dễ bị xúc động… Như thế nhé, Sanya. Chúng ta thỏa thuận với nhau như thế này. Nếu tôi đặt tay ở trên bàn như thế này, lòng bàn tay úp xuống thì em cứ yên tâm mà nói nhưng cũng phải luôn luôn nhìn vào tay tôi. Còn nếu tôi khe khẽ gõ tay xuống bàn có nghĩa là em đang xúc động đấy. Còn nếu không thì tức là không.

- Được ạ. Xin cám ơn thầy. Thế khi nào họp?

- Ba giờ chiều nay. Nhưng em sẽ được gọi chậm hơn.

Thầy nhờ tôi gọi Valka đến chỗ thầy. Chúng tôi chia tay.