Đó là một cuộc hội nghị rất bình thường ở trong phòng giáo viên chật hẹp. Trên bàn có trải chiếc khăn nhung xanh đã cũ rách. Tôi cảm thấy mọi người đều nhìn tôi với vẻ bí ẩn, quan trọng thế nào ấy. Hôm nay bà giáo Serafima lại đi giày làm cho tôi mơ hồ tưởng như đây lại là một câu đố. Thầy Korablyov cười khi thấy tôi bước vào, và tôi nghĩ đó là sự “cố ý”.

- Này, Grigoriev, – Nikolai Antonych bắt đầu nói nhẹ nhàng, – tất nhiên là anh đã biết, tại sao chúng tôi gọi anh đến Hội đồng nhà trường này rồi. Anh đã làm cho chúng tôi rất đau lòng. Mà không phải chỉ có chúng tôi, có thể nói là toàn trường đau lòng nữa. Điều anh làm cho chúng tôi đau lòng, đó là hành vi man rợ của anh không xứng đáng với xã hội loài người. Chúng ta sống trong xã hội này thì phải đem hết sức lực và khả năng của mình ra để mà thúc đẩy nó tiến lên.

Tôi nói:

- Có vấn đề gì xin cứ nói thẳng ra.

- Ông Nikolai Antonych, xin cho phép tôi nói trước đôi lời, – thầy Korablyov sôi nổi nói. – Grigoriev, anh hãy nói xem, anh đã ở đâu chín ngày vừa qua kể từ sau ngày anh trốn khỏi trường học.

- Em không trốn mà là về Ensk, – tôi trả lời lạnh lùng. – Ở đó có em gái em mà đã gần mười năm trời em chưa gặp mặt. Điều này ông chánh án Skovorodnikov ở thành phố Ensk có thể xác nhận cho em vì em ở nhà ông, – số nhà 30 phố Gogol, nhà này trước là của Marcuse.

Nếu tôi nói thẳng là chín ngày qua tôi đã sống cùng với Katya Tatarinova, cô ta bị đưa về Ensk vì có người xấu bụng không muốn cho chúng tôi gặp nhau hay ít nhất thì cũng không được gặp nhau trong suốt kỳ nghỉ đông, – lúc đó có lẽ lời của tôi cũng không gây ảnh hưởng lớn đối với Nikolai Antonych đến thế. Ông ta tái mặt đi, mắt chớp liên hồi, ngả đầu về một bên rất dịu dàng.

- Tại sao anh không nói trước với người nào về chuyến đi của mình? – Thầy Korablyov hỏi.

Tôi trả lời rằng tôi thừa nhận mình có phạm sai lầm, vi phạm kỷ luật và hứa từ nay trở đi sẽ không tái phạm nữa.

- Tốt lắm, Grigoriev, – Nikolai Antonych nói. – Đó là câu trả lời rất tốt. Chỉ mong rằng anh sẽ giải thích những hành vi khác của anh sao cho mọi người cũng được thỏa mãn như thế.

Ông nhìn tôi âu yếm. Ông có sức tự chủ đến kinh ngạc.

- Bây giờ anh hãy nói xem giữa anh và giáo sư Ivan Vitalievich Likho đã xảy ra chuyện gì?

Cho đến bây giờ tôi cũng không thể hiểu được tại sao trong khi kể lại câu chuyện về quan hệ giữa tôi với ông Likho, tôi không nói một lời nào về “chủ nghĩa duy tâm” cả. Đại khái tôi cho rằng ông Likho đã rút lời phê bình ấy đi rồi thì chẳng còn gì đáng nói nữa. Đó là một sai lầm rất lớn. Đồng thời cũng không nên nhắc đến chuyện bài luận của tôi không cần sự “phê bình”. Điều đó khiến cho mọi người đều không thích. Thầy Korablyov chau mày và đặt tay lên bàn.

- Như thế có nghĩa là anh không thích phê bình? – Nikolai Antonych hỏi dịu dàng. – Anh đã nói với thầy Ivan Vitalievich những gì? Anh hãy nhắc lại xem.

Nhắc lại những lời tôi đã nói với ông Likho trước mặt Hội đồng nhà trường? Không thể được! Nếu ông Likho không phải là một người ngu thì chính ông ta cũng sẽ lái câu chuyện sang vấn đề khác. Thế mà ông ấy chỉ nhìn tôi với vẻ nghiêm trang.

- Nói tiếp đi! – Nikolai Antonych tuyên bố.

- Ông Nikolai Antonych, xin cho tôi nói một câu, – thầy Korablyov không đồng ý. – Những điều anh ta nói với thầy Ivan Vitalievich chúng ta đều biết cả rồi. Giờ đây chúng ta chỉ muốn biết Grigoriev giải thích như thế nào về hành vi của mình.

- Xin lỗi, xin lỗi, – Likho nói. – Tôi yêu cầu để cho anh ta nhắc lại một lượt. Ngay như ở trường Dostoevsky, bọn học sinh ở đấy chưa được giáo dục đầy đủ tôi cũng không nghe những lời bẩn thỉu như thế bao giờ.

Tôi im lặng. Nếu như tôi đoán được ý nghĩ của người khác thì lúc đó qua đôi mắt của thầy Korablyov tôi có thể đoán ra: “Sanya, anh hãy nói rằng anh rất bất bình về cái chữ “Duy tâm chủ nghĩa””. Nhưng tôi đã không biết.

- Thế nào! – Nikolai Antonych nhắc lại một cách khoan dung.

- Tôi không nhớ, – tôi lắp bắp.

Trả lời như thế thật là ngu xuẩn, bởi vì mọi người đều hiểu ngay rằng tôi nói dối. Likho khịt mũi một cái rồi nói:

- Hôm nay anh ấy có thể làm nhục tôi vì bị điểm kém thì ngày mai anh ấy có thể hại tôi. Thật là hành vi lưu manh.

Cũng như lần trước ở cầu thang, lúc này tôi muốn đá cho ông ta một cái, nhưng lúc này tôi lại kìm mình được. Tôi cắn chặt răng, đứng im và nhìn vào tay thầy Korablyov. Bàn tay nhấc lên, khe khẽ gõ xuống bàn rồi lại lặng lẽ, nhẹ nhàng đặt xuống chỗ cũ.

- Tất nhiên bài luận kém, – tôi nói, cố gắng giữ cho mình khỏi xúc động quá và căm phẫn suy nghĩ xem làm thế nào để có thể dứt ra khỏi cái tình trạng ngu xuẩn này. – Nhưng cũng không đến nỗi “quá kém”, bởi vì về căn bản làm gì có điểm nào như vậy. Nhưng em thừa nhận cái đó không quan trọng. Tóm lại nếu Hội đồng nhà trường quyết định là em phải xin lỗi thì em xin lỗi.

Rõ ràng là câu nói đó cũng ngu xuẩn nốt làm cho cả hội nghị nhốn nháo lên, hình như tôi nói câu gì lạ lùng lắm và thầy Korablyov nhìn tôi bực mình ra mặt.

- Thôi được, anh Grigoriev, – Nikolai Antonych gượng cười nói. – Như vậy là anh định nếu Hội đồng nhà trường căn cứ vào sự kiện này ra quyết nghị thì anh mới xin lỗi thầy giáo Ivan Vitalievich. Nói một cách khác thì anh vẫn không thừa nhận là mình phạm sai lầm. Thế thì có cách gì được! Chúng ta để lại việc này để tham khảo, còn bây giờ chúng ta sang vấn đề khác.

“Vì lòng tự ái nhỏ bé mà làm cho tương lai của mình bị nguy hại”, tôi lại nhớ đến câu nói ấy.

- Xin thầy thứ lỗi cho em, – tôi quay sang Likho và nói một cách ngượng nghịu.

Nhưng Nikolai Antonych đã bắt đầu nói và Likho làm ra vẻ như không nghe thấy gì.

- Hãy kể lại xem, anh Grigoriev, tại sao anh lại đánh Romashov một cách dã man như vậy, dùng chân đá vào mặt anh ấy, làm cho anh ấy bị trọng thương, rõ ràng là ảnh hưởng đến sức khỏe của người bạn Romashov của anh. Anh giải thích như thế nào về một hành vi xưa nay trong trường chúng ta chưa bao giờ thấy?

Tôi cảm thấy lúc đó tôi căm thù lão ta nhất vì lão ta nói quanh co, dài dòng. Nhưng bàn tay thầy Korablyov đã lại nhấc lên khỏi bàn và tôi ngăn được sự xúc động.

- Thứ nhất, tôi cho rằng Romashov không phải là đồng chí của tôi. Đồng chí như vậy, đối với tôi chỉ là một sự sỉ nhục! Thứ hai, tôi chỉ đá hắn có một cái. Và thứ ba, tạm thời không thấy có dấu hiệu gì chứng tỏ sức khỏe của hắn bị tổn hại.

Mọi người căm phẫn huyên náo hẳn lên. Chỉ có thầy Korablyov là hơi gật đầu.

- Hành vi của tôi có thể giải thích như sau, – tôi nói tiếp bình tĩnh hơn. – Tôi cho rằng Romashov là một tên đểu cáng. Bất cứ lúc nào tôi cũng có thể chứng minh được điều này. Đáng lẽ lúc đó không nên đánh hắn mà nên tổ chức tòa án và nên mời toàn trường tham dự.

Nikolai Antonych định ngăn tôi lại, nhưng tôi không để ý đến ông ta.

- Romashov là một tên đầu cơ điển hình. Hắn cứ mở mồm ra là nói đến tiền và trong đầu óc hắn cũng chỉ nghĩ có một việc: làm thế nào để có thể phát tài. Ai lúc nào cũng đi kiếm tiền bằng cách đặt cọc? Romashov. Ai đi mua son, phấn về bán cho con gái? Romashov. Hắn đi mua cả một hộp phấn rồi về bán lại từng lọ con để kiếm tiền. Đó là điển hình xấu xa của xã hội, nó làm ô uế danh dự của toàn trường chúng ta.

Tiếp đó tôi toàn nói cái kiểu như vậy, cứ như tôi chính là công tố viên phát biểu trước tòa án. Thỉnh thoảng lời nói của tôi hơi giống bài nói của Gaer Kuly. Nhưng lúc đó tôi cũng chẳng có thì giờ để nghĩ xem giống nhau ở chỗ nào.

- Nhưng không phải chỉ có thế mà thôi! Tôi khẳng định rằng về mặt tâm lý Romashov đã ảnh hưởng đến một số học sinh yếu đuối, từ đó mà nắm lấy số anh em này. Nếu cần lấy ví dụ thì đây – Valya Zhukov là một trong số đó. Romashov lợi dụng Valya bị suy nhược thần kinh đã nói nhảm nói nhí để dọa anh ta. Hắn đã làm gì với Valya? Trước hết hắn bắt anh ta phải thề rồi sau đó kể cho anh ta nghe những chuyện bí mật bỉ ổi của hắn. Tôi vô cùng kinh ngạc khi được biết việc này. Một đoàn viên thanh niên cộng sản lại đi thề rằng sẽ không kể lại với bất cứ ai. Kể lại chuyện gì? Về chuyện mà chính bản thân anh ta chưa nghe thấy! Cái đó gọi là gì? Nhưng như thế cũng vẫn chưa phải đã hết!

Thầy Korablyov đã gõ tay lên bàn từ lâu. Nhưng tôi không nghĩ đến chuyện mình có xúc động hay không nữa, tôi cảm thấy mình chẳng xúc động tí nào cả.

- Như thế chưa phải là hết! Tôi xin hỏi các đồng chí, – tôi nói to và quay về phía Nikolai Antonych, – nếu Romashov không có chỗ dựa thì liệu cái loại như hắn có thể tồn tại ở trong trường chúng ta được không? Không thể được! Và hắn có chỗ dựa! Chính theo tôi biết thì hắn cũng có một chỗ, đó là ông Nikolai Antonych!

Câu nói đó quả có lợi hại! Chính tôi cũng không ngờ là tôi lại có thể nói dũng cảm đến như vậy! Mọi người lặng thinh, cả Hội đồng nhà trường lặng ngắt và chờ đợi một cái gì đó xảy ra. Nikolai Antonych gượng cười, tái mặt đi. Nói chung mặt ông ta bao giờ cũng tái mỗi khi cười.

- Làm thế nào để chứng minh điều đó. Rất đơn giản. Xưa nay ông Nikolai Antonych vẫn thường “quan tâm” đến những dư luận trong trường ta nói về ông ấy. Tôi không hiểu ông ấy cần cái đó để làm gì! Có điều vì mục đích đó mà ông đã thuê Romashov thì đó là sự thực. Tôi nói: chính là thuê, bởi vì đối với Romashov không có cái gì là không phải trả tiền. Ông ấy đã thuê hắn, và Romashov đã phục tùng. Vì thế mà hắn đi nghe trộm những chuyện ở trong trường người ta nói về ông Nikolai Antonych rồi bí mật báo cáo với ông ấy. Sau này hắn bắt Zhukov phải thề và đã kể lại cho anh ta nghe những chuyện hắn đã bí mật báo cáo. Các vị có thể hỏi tôi: thế tại sao anh cũng câm như hến? Tôi chỉ biết việc này trước hôm tôi ra đi và lúc đó Zhukov đã hứa với tôi là sẽ viết giấy báo cáo cho Chi đoàn thanh niên cộng sản biết về việc này. Nhưng cho mãi đến hôm nay anh ta mới làm việc ấy.

Tôi im bặt. Thầy Korablyov nhấc tay khỏi bàn, quay sang nhìn Nikolai Antonych một cách khoái trá. Có điều là chỉ có mình ông là có vẻ thoải mái như thế mà thôi. Còn các vị giáo sư khác thì có vẻ lúng túng thế nào ấy.

- Anh đã giải thích xong chưa, Grigoriev? – Nikolai Antonych vẫn bình thản nói, cứ như chẳng có chuyện gì xảy ra cả.

- Vâng, hết rồi.

- Có lẽ còn vấn đề gì nữa chăng?

- Ông Nikolai Antonych, – thầy Korablyov nói rất khách sáo, – tôi đề nghị, chúng ta có thể để cho Grigoriev về được rồi đấy. Có lẽ giờ đây chúng ta nên gọi Zhukov hay Romashov đến?

Nikolai Antonych cởi cúc trên cổ áo gi-lê ra và đặt bàn tay lên ngực. Mặt ông ta càng tái hơn, mớ tóc chải hất ngược ra sau gáy bỗng xõa ra và rơi xuống trán. Ông ta ngửa người tựa lưng vào thành ghế và nhắm mắt lại. Mọi người chạy vội đến chỗ ông ta. Cuộc họp kết thúc như vậy.