Tôi không nhớ rõ lắm cảnh tượng của cuộc Cách mạng tháng Hai. Trước khi trở về thành phố tôi cũng không hiểu cả cái từ này. Nhưng tôi còn nhớ lúc đó tôi đã liên hệ sự xao động bí ẩn và các câu chuyện khó hiểu với người khách đến nhà chúng tôi đêm nọ và đã dạy tôi học nói.

Mỗi buổi tối khi tôi xiên khoai tây để nướng là tôi lại nhớ đến ông và đối với tôi càng ngày ông càng trở nên thần bí, càng thêm hấp dẫn. Tại sao ông lại biến mất đột ngột như vậy? Tại sao ông lại không muốn chữa bệnh cho Manka, con gái lão trưởng thôn và thậm chí không sang cả bên bà Petrovna nữa? Giờ đây ông đang ở đâu? Có quay lại nữa không? Đêm đêm mỗi khi tỉnh dậy là tôi lại chăm chú lắng nghe: có tiếng gõ ngoài cửa sổ không? Có phải ông không? Chẳng có ai gõ cửa, chỉ có tuyết nhẹ nhàng êm ả rơi xuống mái nhà, rồi thình lình có tiếng gió rít lên trong ống khói.

Chẳng ai hỏi chúng tôi về ông ấy. Nhưng không biết tại sao tôi lại tin rằng nếu bây giờ ông ấy về đây thì mọi sự sẽ khác hẳn, không giống như lần trước. Có lẽ ông sẽ không phải trốn lên trần nhà nữa! Có lẽ ông ấy sẽ không từ chối việc làm quen với bà Petrovna nữa!

Tôi không để ý thấy mùa xuân đi qua lúc nào, nhưng mùa hè đã bắt đầu bằng một ngày khi mẹ và hai anh em tôi ra bến tàu đợi từ sáng sớm tinh mơ, mãi sau chiếc tàu thủy “Neptune” mới rúc còi oai vệ lùi lại rồi cập bến.

Thằng Minka đội chiếc mũ lưỡi trai có hàng chữ vàng, mặc chiếc áo vét màu xanh đã nhàu nát cũng đứng trên bậc thang như lần trước, khinh khỉnh nhìn hành khách. Người thuyền trưởng kiêm bẻ lái râu quai nón nói khàn khàn trong ống loa: “Thôi! Chạy lên!” và “Thôi, lùi lại!” Boong tàu rung rinh một cách bí ẩn. Chúng tôi trở lại thành phố. Mẹ đón chúng tôi về. Mẹ gầy đi, nom như trẻ ra trong chiếc áo khoác mới và chiếc khăn hoa mới.

Suốt mùa đông vừa qua tôi vẫn thường nghĩ là mẹ sẽ ngạc nhiên thế nào khi nghe thấy tôi nói. Song mẹ chỉ ôm chặt lấy tôi mà cười. Qua một mùa đông, mẹ đã thay đổi khác hẳn. Lúc nào mẹ cũng suy nghĩ điều gì đó – tôi nhận ra ngay qua nét mặt sinh động của mẹ – khi thì mẹ trầm ngâm bực bội, lúc lại tươi cười. Bà Petrovna cho rằng mẹ bị ngớ ngẩn. Có một lần bà hỏi mẹ điều đó. Mẹ cười và nói rằng không phải. Có lần chúng tôi vào rừng tước vỏ cây cho bà Petrovna đan dép đem bán. Tôi còn nhớ mãi hình ảnh của mẹ tôi trong ngày hôm đó: mái tóc đen, thân hình chắc nịch, răng trắng muốt, quàng chiếc khăn hoa tết chữ thập trước ngực. Mẹ cúi xuống chặt những cây con một cách nhanh nhẹn, tước bỏ các cành con, cắn đầu gốc rồi tước phăng vỏ cây. Mẹ muốn dạy cho tôi cách làm như vậy, nhưng chẳng kết quả gì, tôi chỉ biết làm đứt tay chứ chẳng được tích sự gì.

Sau đó tôi nấp vào bụi cây, ngồi tư lự mãi mà nghe lũ chim thi nhau hót và ngắm nhìn mẹ tôi đang bước đi mỗi lúc một xa hơn. Bỗng mẹ tôi cất tiếng hát:

Cổng sau một lũ lái buôn

Cần tiền mua phấn em bán luôn ngựa này,

Mua son – bò bán liền tay

Mua thuốc nhuộm tóc – bán ngay chiếc thùng

Ánh nắng chiếu vào bụi cây, mẹ đứng lên, hai má đỏ ửng, mắt long lanh. Đúng là mẹ có chuyện gì thật!

Trước mặt chúng tôi ít khi mẹ nhắc tới cha. Song mỗi lần mẹ chuyện trò âu yếm với tôi là tôi biết rằng mẹ đang nghĩ đến cha. Bao giờ mẹ cũng rất yêu em gái…

Ngồi trên tàu thủy mẹ toàn nghĩ ngợi điều gì – mẹ nhướng mày lên, lắc đầu – có lẽ trong óc mẹ đang cãi cọ gì với ai. Tôi càng suy nghĩ lan man: tôi tưởng tượng mình đang đi dạo ngoài sân và bỗng nhiên nói bừa ra một câu, làm như xưa nay tôi vẫn biết nói vậy. Tôi mê mải nhìn dòng nước nên chợp ngủ đi và trong lúc mơ màng tôi giật thót mình lên: tôi mơ thấy mình lại bị câm.

- Mẹ ơi! – Tôi khẽ gọi.

Mẹ lặng im.

- Mẹ ơi! – Tôi sợ quá hét lên.

Lúc đó mẹ mới quay lại…

Khi trở về, tôi cảm thấy cái sân chung của xóm sao mà hoang tàn, thê thảm thế! Hàng năm nay chưa ai chịu thông cống cả, dưới thềm nhà nào cũng có nước bẩn đọng lại, rác rưởi nổi lềnh bềnh. Sau một mùa đông, những gian nhà xép chứa đồ càng xiêu vẹo hơn. Dãy hàng rào có những chỗ hổng to đến nỗi có thể ngồi trên xe ngựa mà đi qua được. Đằng sau nhà ông Skovorodnikov có một đống xương xẩu, chân móng, những mảnh da sống thối hoắc.

Ông già đang nấu hồ. Ông vẫn ngồi trên chiếc ghế da thấp như trước, thắt tạp dề, đeo kính. Cái bếp dầu đặt trên bệ lò, trên bếp có cái thùng sắt, từ chiếc thùng tỏa ra cái mùi thật nồng nặc làm tôi cứ buồn nôn suốt lúc ngồi ở đây.

- Mọi người cứ tưởng đây là thứ hồ thông thường, – ông nói sau khi tôi đã ngồi đấy nửa tiếng đồng hồ và tỏ ý muốn ra ngoài cho thoáng, – nhưng đây là một thứ hồ vạn năng. Cái gì nó cũng có thể dán được, cả sắt thép, cả kính, và nếu như có thằng ngu nào đó muốn dán gạch thì cả gạch cũng dán được. Tao đã phát minh ra đấy. Một loại keo da do Skovorodnikov đặc chế. Càng thối thì càng dính.

Ông ngước mắt nghi ngờ nhìn tôi qua phía trên gọng kính.

- Keo da do Skovorodnikov đặc chế, – ông nhắc lại lần nữa rồi thở dài. – Giá vay ai được bảy rúp để quảng cáo, thì sẽ có khối khách mua. Nông dân mua hồ dán gỗ ở ngoài chợ bốn mươi cô-pếch một phun[1]. Thế là thế nào? Là ăn cướp. Nào, mày nói chuyện gì đi!

Tôi nói. Ông gật đầu tán thưởng.

- Chà! Thật thương cho ông Ivan quá! – Ông nói.

Dì Dasha đi vắng, độ hai tuần sau dì mới về. Tôi đã làm cho dì vừa mừng vừa phát hoảng. Tối hôm ấy tôi và dì ngồi trong bếp. Dì hỏi tôi luôn mồm: nào là chúng tôi sống ở làng ra sao, – dì cứ hỏi rồi lại tự trả lời.

- Các cháu sống thế nào, tội nghiệp. Quanh ra quanh vào vẫn chỉ có hai đứa. Chắc buồn lắm đấy nhỉ. Ai nấu cơm cho các cháu ăn? Bà Petrovna hả? Đúng là bà Petrovna.

- Không, không phải bà Petrovna đâu, – tôi đột nhiên nói, – chúng cháu nấu lấy.

Không bao giờ tôi quên được nét mặt dì Dasha khi tôi nói những lời này. Dì há hốc mồm, lắc đầu lia lịa và nấc lên.

- Cũng chẳng buồn đâu, – tôi cười hô hô nói tiếp. – Chỉ có nhớ dì thôi, dì Dasha ạ. Thế sao dì không về thăm chúng cháu?

Dì ôm tôi vào lòng.

- Cháu yêu quý của dì, thế này là thế nào? Nói được rồi ư? Cháu yêu quý, cháu biết nói rồi! Thế mà cứ im mãi để giả vờ nữa chứ, hừ, cái thằng này! Nào, nói đi!

Thế là tôi kể cho dì nghe về người thầy thuốc bị rét cóng đến gõ cửa nhà tôi, chuyện chúng tôi đã giấu ông ấy ba ngày ba đêm trên trần nhà như thế nào, chuyện ông ấy dạy tôi phát âm mấy tiếng “e”, “u”, “ư” và bắt tôi phải nói chữ “cái tai” như thế nào.

- Sanya, cháu phải cầu nguyện cho ông ấy, – dì Dasha trịnh trọng nói. – Ông ấy tên là gì?

- Ivan Ivanych.

- Phải cầu nguyện cho ông ấy. Tối nào cũng phải cầu nguyện cho ông ấy.

❀ ❀ ❀

[1] Đơn vị đo lường cũ của Nga bằng 409 gram – N.D.