Mùa hè năm 1928. Tay cầm cái bọc nhỏ, tôi xuất hiện trên đường phố Leningrad. Trong bọc có những “khoản trợ cấp ra trường”. Học sinh ở trại trẻ sau khi tốt nghiệp đều được lĩnh “khoản trợ cấp ra trường” gồm có: một cái thìa, một cái ca, hai bộ quần áo lót và “những đồ dùng cần thiết cho nơi ngủ đầu tiên”. Tôi và Petya sống ở nhà Sema Ginzburg, một học sinh cũ của trường tôi, hiện đang làm thợ nguội ở nhà máy điện. Bà mẹ Sema rất sợ tay quản lý nhà cửa, do đó mỗi buổi sáng tôi lại xách “tất cả đồ dùng cần thiết cho nơi ngủ đầu tiên” đi, đến tối lại đem về, làm ra vẻ như vừa mới đến. Chúng tôi ăn cơm ở nhà tập thể. Cứ vào ngày chẵn, chúng tôi mua món ăn thứ nhất hết mười lăm cô-pếch, vào ngày lẻ, mua món ăn thứ hai hết hai mươi cô-pếch. Chúng tôi thường đi dạo dọc theo bờ sông Neva mênh mông trong cái thành phố rộng lớn bao la. Petya cảm thấy ở Leningrad như ở nhà, nó kể cho tôi nghe truyện “Người kỵ sĩ bằng đồng”. Nhưng tâm tư tôi lại nghĩ đến vấn đề: “Không biết có thi được vào hay không?”

Phải qua ba ban kiểm tra: ban kiểm tra về thể lực, ban kiểm tra về tư cách, ban kiểm tra về học lực. Tim, phổi, tai, rồi lại tim! Tên tôi là gì? Đẻ ở đâu? Học ở đâu? Tại sao lại muốn trở thành phi công?

Có thật tôi đã mười chín tuổi không? Tôi có khai man, tăng tuổi không, nhìn bề ngoài hình như còn hơi trẻ! Tại sao người ký tên trong giấy giới thiệu của ủy ban quận cũng là Grigoriev, người đó là ai, là anh hay là người trùng họ?

Cuối cùng, ngày quyết định cũng đã đến! Tôi đứng trước Viện bảo tàng Hàng không; chúng tôi sẽ vào thi ở đây. Đó là một tòa nhà lớn trên đại lộ Roshalya, trước mặt có những con sư tử bằng đá. Petya nói rằng trong cuốn “Người kỵ sĩ bằng đồng” có viết về những con sư tử này và hình như Evgeny đã cưỡi con sư tử này mà thoát nạn thủy tai, nhưng cho đến giờ tôi cũng chẳng biết chuyện này có thực hay không. Giờ đây tôi cũng chẳng nghĩ đến Pushkin nữa. Những con sư tử nhìn tôi với điệu bộ như giờ đây chúng cũng đang hỏi: tên tôi là gì, tôi sinh ra ở đâu và tôi có đúng mười chín tuổi không?

Nhưng giờ phút đáng sợ thật sự là lúc tôi bước lên tầng hai, đi tìm trong cái bảng có khung kính lờ mờ danh sách những người được tuyển vào trường Hàng không.

Tôi đọc: “Vlasov, Voronov, Golomb, Gribkov, Denisyak…” Mắt tôi tối sầm lại: không có tên tôi. Tôi đọc lại một lượt nữa: “Vlasov, Voronov, Golomb, Gribkov, Denisyak”. Không có tôi! Tôi lấy sức thở một hơi thật dài để có thể bình tĩnh mà đọc cho hết bản danh sách: “Vlasov, Voronov, Golomb, Gribkov, Denisyak”. Tôi nhìn bản danh sách, trong đó hình như có tất cả mọi tên trên thế giới, chỉ trừ có tên tôi. Bất giác tôi cảm thấy đau khổ như khi người ta không muốn sống nữa.

Tôi trở về nhà dưới trời mưa như trút nước. “Vlasov, Voronov, Golomb…” sướng thật!

Khi tôi nhẩm những tên này thì trước mắt tôi hiện lên một ông Vasco Núñez de Balboa nào đó, người to lớn, vai rộng, mặt thô. Tất nhiên thôi! Tôi vào làm sao được! Cái chiều cao chết tiệt ấy!

Petya ra mở cửa cho tôi. Thấy tôi người ướt đẫm, mặt trắng bệch, nó giật mình:

- Cậu làm sao thế?

- Petya, mình không có tên trong danh sách.

- Nói láo!

Mẹ Sema chạy như bay xuống bếp và hỏi tôi có gặp ông quản lý không. Tôi im lặng. Tôi ngồi trên chiếc ghế ở trong bếp, còn Petya thì cúi đầu, buồn rầu đứng trước mặt tôi.

Sáng sớm hôm sau, hai chúng tôi lại đến Viện bảo tàng Hàng không và đã tìm thấy tên tôi trong danh sách. Thì ra nó ở cột khác, ở cột này cũng còn có mấy tên vần “G” nữa, và ngay họ Grigoriev cũng có hai người, một người là Ivan, một người là Aleksandr. Petya cho rằng hôm qua tôi không tìm ra vì hồi hộp quá.

Thời gian trôi như nước chảy và thế là tôi lại xuất hiện trong phòng đọc cũng của cái Viện bảo tàng Hàng không ấy mà tôi đã vào thi. Mười ba người đã qua các ban kiểm tra tư cách và thể lực được chọn ra đứng xếp thành hàng. Vị hiệu trưởng, người cao lớn, tóc nâu, tính tình vui vẻ đi đến và nói:

- Chú ý, các đồng chí học viên phi công!

Các đồng chí học viên phi công. Tôi là học viên phi công! Lưng tôi buồn buồn như có kiến bò, cứ như người bỏ tôi vào nước nóng rồi sau đó lại nhúng tôi vào nước lạnh. Tôi là học viên phi công! Tôi sẽ bay! Tôi không nghe rõ hiệu trưởng nói những gì nữa…

Thì giờ trôi như bay. Chúng tôi từ nhà máy đến thẳng giảng đường. Sema Ginzburg bố trí cho tôi làm phụ thợ nguội ở nhà máy điện.

Hàng ngày chúng tôi nghe giảng về cấu tạo về nguyên lý hàng không, về động cơ. Sau tám giờ làm việc ở nhà máy rất buồn ngủ, chúng tôi phải nghe về cấu tạo, về nguyên lý hàng không rồi sau đó về động cơ, chỉ có chốc chốc Misha Golomb, người cũng bé nhỏ như tôi, ngồi dựa vào lưng tôi ngủ ngáy khò khò. Càng về sau nó ngáy càng to, thế là tôi phải khẽ ấn đầu nó xuống mặt bàn…

Tuy nói là chúng tôi học ở Trường Hàng không, nhưng Trường Hàng không hồi đó so làm sao được với Trường Hàng không bây giờ! Chúng tôi vừa không có máy nổ, cũng chẳng có máy bay, không có thiết bị, cũng chẳng có tiền. Kể ra ở trong Viện bảo tàng Hàng không cũng có để vài cái máy bay cổ lỗ sĩ, mất mát đủ thứ. Nếu bạn thích thì cứ tưởng tượng mình như một phi công lái chiếc máy bay trinh sát “Havilland”, hay phi công của máy bay tiêm kích “Nieuport” đã bay lần cuối cùng trên các mặt trận trong nội chiến cũng được. Nhưng không thể nào học bay trên các “quan tài” rực chiến công này.

Chúng tôi đi nhặt nhạnh những máy phát động. Căn cứ vào một tờ ủy nhiệm đường hoàng của Hội viện trợ xây dựng Ngành Hóa học Hàng không quốc phòng, chúng tôi có toàn quyền lấy đi bất cứ bộ phận nào của máy bay ở trên tường bất kỳ nhà ai. Chúng tôi đi đến tất cả các “góc đỏ” ở trong thành phố Leningrad. Cũng có khi những bộ phận máy bay đó lại không treo ở trên tường của góc đỏ mà lại ở một chỗ nào khác trên mặt bàn của viên kế toán, một người yêu Ngành Hàng không ở trong Uỷ ban quản lý nhà đất. Chúng tôi đi thu nhặt những thứ đó rồi chuyển về sân bay. Đôi khi việc này rất thuận lợi, đôi khi cũng gây tai tiếng. Tôi và đồng chí kỹ thuật phải đến câu lạc bộ công nhân ngành may ba lần, phải giải thích rất lâu cho ông chủ nhiệm câu lạc bộ biết là cái máy phát động cũ để ở ngoài hành lang của họ chẳng có ý nghĩa tuyên truyền gì.

Khi những bộ phận cũ, nát, han gỉ ấy về đến tay chúng tôi, chúng tôi phải bỏ ra rất nhiều công sức. Chúng tôi lau đi chùi lại, đánh đi đánh lại. Nửa năm đầu, công tác của chúng tôi hình như chỉ có đánh, chùi và đi thu nhặt máy phát động. Bọn chúng tôi hầu hết làm công nhân nguội và lái xe, cho nên công việc này đối với tôi có khó khăn hơn những người khác. Nhưng tôi cố ý chọn lấy việc khó khăn nhất. Suốt đời tôi sẽ không bao giờ quên cái cánh trái của chiếc máy bay U-1 chúng tôi dùng để học bay. Đó là chỗ bẩn nhất trong máy bay. Dầu từ động cơ chảy ra cánh trái và tôi đã đánh cuộc với mọi người là tôi sẽ lau chỗ ấy hàng ngày cho đến khi nào tốt nghiệp mới thôi. Tôi nằm ngửa, thoạt đầu lấy mảnh gỗ quét sạch chỗ dầu bẩn, sau đó lấy bàn chải chải, sau nữa lấy giẻ lau, nước bẩn chảy xuống đầy người, mùi dầu hôi thật là khó chịu…

Rõ ràng là trông chúng tôi chẳng ra vẻ những người phi công tương lai chút nào cả, nhất là ban đêm khi chúng tôi từ sân bay về nhà, mọi người trên xe điện nhớn nhác tìm xem mùi đó ở đâu và nhìn chúng tôi với vẻ căm phẫn. Nhưng chúng tôi không vì thế mà bực mình. Misha nói:

- Không biết mùi gì ở đâu khó chịu quá? Phù!

Và nó cố ý bịt mũi.

Ngày làm việc của chúng tôi bắt đầu từ lúc chúng tôi thay phiên nhau cắt nghĩa cho Vanya Gribkov nghe thế nào là chân trời. Ở chỗ chúng tôi có Vanya Gribkov mà cả trường ai cũng phải giải thích cho nó thế nào là đường chân trời. Sau đó các huấn luyện viên đến và chúng tôi bắt đầu bay.

Người hướng dẫn tôi là hiệu trưởng của trường kiêm chủ nhiệm cơ vụ và chủ nhiệm sự vụ, cựu phi công trong thời kỳ nội chiến. Ông là một người rất to lớn, tính tình vui vẻ, biết nhiều chuyện kỳ lạ có thể kể hàng giờ không hết, hay nổi khùng nhưng lại rất vô tâm, rất dũng cảm nhưng lại mê tín. Ông hiểu nhiệm vụ hướng dẫn của mình rất giản đơn: tức là mắng tôi và càng lên cao ông càng mắng tợn. Cuối cùng ông không mắng nữa, đó là lần đầu tiên trong nửa năm qua! Đó là điều tuyệt diệu! Tôi bay được khoảng mười phút với tâm trạng tuyệt vời. Hôm nay ông không mắng tôi, vì sao, có lẽ vì tôi lái tuyệt quá! Mặc dầu tiếng động cơ máy bay ầm ầm, nhưng tôi lại cảm thấy hình như tôi đang bay trong yên tĩnh, đó là trạng thái không bình thường!

Nhưng bỗng tôi hiểu tại sao: thì ra dây điện thoại đứt, ống nghe treo lủng lẳng bên ngoài khoang máy bay. Tôi bắt lấy ống nghe và lập tức nghe thấy câu mắng cuối cùng:

- Đồ ăn hại! Tốt nhất anh đừng bay nữa mà nên đi làm trên xe vệ sinh thì hơn!

Khi mắng người thậm tệ nhất, ông thầy của tôi vẫn xưng hô rất lịch sự, một điều “anh” hai điều “anh”.

Khi tôi hồi tưởng lại năm đầu tiên sống ở Leningrad, thì một hình tượng khác lại xuất hiện trước mắt tôi, đó là đồng chí Ch., ngày nào cũng đến sân bay Korpusnyi. Ở đây ông có một việc hơi giản đơn tức là lái chiếc máy bay cũ kỹ, đã bị rơi nhiều lần, đưa hành khách đi chơi. Chúng tôi đều hiểu ông là một người như thế nào. Chúng tôi biết và yêu mến ông trước khi cả nước biết và yêu mến ông nhiều. Chúng tôi đều biết, khi tập bay ở Viện bảo tàng Hàng không, các phi công thường bàn tán về ai. Viện bảo tàng Hàng không hồi đó cũng na ná như câu lạc bộ của chúng ta ngày nay. Chúng tôi biết thầy hiệu trưởng đã bắt chước ai, khi ông nói hơi lắp, giọng trầm bình tĩnh:

- Thế nào, công việc ra sao? Bay được những đường lượn gấp chứ? Nhưng tuyệt đối không được nói dối! Hử!

Khi ông ta bay những hình kỳ diệu xong trở về sân bay, chúng tôi chạy ùa cả về phía ông. Chúng tôi, những học viên phi hành non trẻ như những cây cỏ vừa nhú khỏi mặt đất, thích những động tác bay điêu luyện đều phục ông sát đất. Còn ông không đeo kính chắn gió, ngồi trong buồng lái nhìn chúng tôi – ông quả là một phi công tuyệt vời, một con đại bàng.

Bất kỳ đi đâu tôi cũng mang theo cái ống nghe của bác sĩ Ivan Ivanych đã kỷ niệm cho tôi và tấm ảnh của vị phi công này. Ông tặng tôi tấm ảnh này không phải trong thời gian tôi học bay ở Leningrad mà là sau đó nhiều năm ở Moskva. Ông đã tự tay viết vào tấm ảnh những chữ “Nếu có thể – hãy làm người giỏi nhất”. Đó là lời thề của ông…

Thế là một năm đã trôi qua – một năm gian khổ nhưng tuyệt vời ở Leningrad. Năm đó thật là gian khổ, bởi vì công việc của chúng tôi vượt quá sức lực của chúng tôi. Mỗi tháng chúng tôi được lĩnh bốn mươi sáu rúp tiền học bổng. Đến bữa thì gặp đâu ăn đấy, có khi chẳng được ăn tí gì. Đáng lẽ học bay thì ba phần tư thời gian chúng tôi phải làm việc lau chùi và nhặt nhạnh những động cơ cũ. Nhưng đó cũng là một năm rất đẹp, bởi vì đó là năm chúng tôi có nhiều ước mơ, hình như đó là những đường nét vẽ lên cuộc đời tương lai của tôi. Đó là một năm tôi cảm thấy mình đã đem hết sức ra để làm những điều mà tôi mong muốn.

Mặc dù tôi chẳng còn lấy một phút rỗi rãi, nhưng tôi vẫn giữ một quyển đại loại như nhật ký – ghi lại những ý nghĩ và những ấn tượng. Rất đáng tiếc là tôi không giữ được tập ghi ấy. Nhưng tôi còn nhớ trên trang đầu tiên của quyển sổ, tôi đã chép lại đoạn trích của Clausewitz[1] như sau: “Nhảy một bước ngắn dễ hơn nhảy bước dài nhiều. Song muốn nhảy qua một con hào rộng, chúng ta không thể bắt đầu nhảy nửa bước xuống lòng hào”.

Đó là tư tưởng chủ đạo của tôi trong thời gian ở Leningrad – vĩnh viễn tiến lên, không nhảy nửa bước.

Thời gian trôi như nước chảy, chỉ mãi đến ngày cuối tháng Tám năm 1930 nó mới ngừng lại. Ngày hôm đó tôi ngồi bên một cái bàn rất lớn, rất đồ sộ. Đó là một cái bàn lớn ghép từ hàng chục cái bàn đủ các hình dáng cao thấp lại. Những cái cửa sổ rất to. Mái nhà bằng thủy tinh. Đó là phòng chụp ảnh của nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh Berenstein. Sanya, cô em gái của tôi đã thuê của ông ta một buồng.

❀ ❀ ❀

[1] Clausewitz (1780 – 1831) một vị tướng người Phổ, nhà lý luận quân sự của giai cấp tư sản. – N.D.