Người trực ban của trại trẻ tên là Yafet chân bị thọt đã đến hai lần để kiểm tra xem chúng tôi đang ngủ say hay là đang cãi nhau, xem mọi người đã đi nằm cả chưa.

Ngoài hành lang có thắp một ngọn đèn đêm. Lúc ngủ, mi mắt của Valya Zhukov cứ rung rung như mắt chó, không biết có phải nó nằm mơ thấy những con chó của nó không? Romashka ngáy khò khò. Chỉ có tôi là chưa ngủ, nằm nghĩ ngợi miên man.

Những ý nghĩ cứ nối tiếp nhau, ý nghĩ sau càng mạnh dạn hơn ý nghĩ trước. Tôi thấy như mình đang phát biểu trong một cuộc họp toàn thể của trường, tôi phản đối Nikolai Antonych và vạch trần trước toàn thể hội nghị cái kế hoạch đê tiện của họ định đuổi thầy Korablyov ra khỏi trường. Lúc lại thấy tôi đang viết thư cho thầy Korablyov… Tôi bắt đầu thảo bức thư và ngủ đi mất…

Rất kỳ lạ là tôi vừa mới tỉnh dậy (sớm hơn mọi người) đã lại tiếp tục thảo tiếp bức thư từ chỗ mà tối qua tôi đã bỏ dở. Lúc này mà có cuốn “Sách dạy viết thư” của thằng Petya thì rất được việc. Tôi bèn nhớ lại những mẫu thư mà chúng tôi đã đọc. “Thư trả lời cự tuyệt”: “Sự biểu lộ tình cảm của ngài làm tôi vô cùng cảm kích…” Không thích hợp! “Thư cảm ơn thịnh tình tiếp đãi” và “Thư đòi nợ” cũng không thích hợp. “Thư của người góa vợ gửi một thiếu nữ” tôi lại quên mất, vả lại bức thư này cũng không thích hợp vì tôi không phải là người góa vợ mà thầy Korablyov cũng chẳng phải là thiếu nữ.

Cuối cùng tôi cũng quyết định được.

Hãy còn sớm lắm, mới hơn bảy giờ, ngoài trời tối om như ban đêm. Tất nhiên là điều đó cũng chẳng cản trở được tôi. Anh thọt Yafet muốn giữ tôi lại, song tôi ngoắt ra được và chuồn bằng cửa sau.

Thầy Korablyov sống trong một căn nhà một tầng làm bằng gỗ có cửa sổ và hàng hiên ở ngõ Vorotnikovsky, giống như một cái đa-sa[1]. Không hiểu sao lúc ấy tôi lại chắc rằng ông ta không ngủ. Tất nhiên là một người vừa mới nhận “Sự trả lời cự tuyệt” của bà Maria Vasilievna hôm qua thì làm sao mà ngủ được. Quả nhiên là ông không ngủ thật. Trong phòng vẫn còn sáng ánh đèn, ông đứng ở cửa sổ chăm chú nhìn ra sân như thể ngoài sân đang xảy ra những chuyện gì phi thường. Ông mải nhìn đến nỗi tôi đứng ngay dưới cửa sổ giơ tay ra hiệu mãi ông cũng vẫn không biết.

- Thưa thầy Ivan Pavlych!

Nhưng thầy Ivan Pavlych lại nheo đôi mắt, lắc đầu và đi vào.

- Thầy Ivan Pavlych, thầy mở cửa ra, em đây!

Sau mấy phút ông quay lại, mình khoác chiếc áo bành-tô và đi ra hiên.

- Em đây mà, Grigoriev đây, – tôi sợ ông quên tôi nên nhắc lại. Ông nhìn tôi có vẻ lạ lùng. – Em đến tìm thầy để nói thầy nghe một câu chuyện. Người ta định giải tán đội kịch, còn thầy thì… – Hình như tôi chưa nói chữ “đuổi ra”. Mà cũng có thể tôi đã nói ra rồi, bởi vì lúc đó thấy ông bỗng tỉnh hẳn người ra.

- Vào đây! – Ông nói cụt ngủn.

Trong nhà ông lúc nào cũng sạch sẽ, sách vở xếp gọn gàng trên giá sách, khăn rải giường trắng tinh, gối có khăn phủ. Mọi thứ đều ngăn nắp. Hôm nay có lẽ chỉ riêng bản thân ông chủ của những vật này là không được ổn định lắm thôi. Lúc thì ông nheo mắt lại, lúc thì ông mở to mắt ra như mọi vật ở trước mắt ông đang trôi đi các phía. Không còn nghi ngờ gì nữa, đêm qua ông không ngủ. Trước đây chưa bao giờ tôi thấy ông mệt mỏi như vậy.

- A, Sanya, – ông ngờ ngợ nói. – Có việc gì đấy?

- Thưa thầy Ivan Pavlych! Em đã định viết thư cho thầy, – tôi sôi nổi đáp. – Tóm lại vấn đề là ở chỗ cái đội kịch nhà trường. Người ta nói rằng thầy đã có vợ và cô ấy đã bị thầy giày vò cho đến chết.

- Thong thả, – ông cười. – Ai nói rằng tôi đã hành hạ vợ tôi?

- Tất cả mọi người đều nói thế! “Nguyên nhân cái chết của vợ ông ta chẳng quan hệ gì đến chúng ta cả. Điều làm cho chúng ta công phẫn là “sự tha hóa về tư tưởng”…”

- Tôi chẳng hiểu gì cả, – thầy Korablyov nói nghiêm túc.

- Đúng, tha hóa, – tôi khẳng định lại một lần nữa.

Ngay từ hôm qua tôi đã nhẩm đi nhẩm lại mãi mấy chữ “tha hóa”, “gây thanh thế” và “bổn phận bình thường” nữa.

- Trong các hội nghị ông ta đã nhỏ những giọt “nước mắt cá sấu”, – tôi vội vàng nói tiếp. – “Ông ta đưa ra những cái trò nguy hại ấy, chẳng qua chỉ là để “gây thanh thế”. Đúng, “gây thanh thế”. “Ông ta bợ đỡ chính quyền Xô Viết”, chúng ta phải làm tròn “bổn phận bình thường” của chúng ta”.

Có thể là tôi đã lẫn lộn một số từ. Nhưng đối với tôi thì cứ nhắc lại những câu tôi đã thuộc lòng sau khi nghe được ngày hôm qua còn dễ hơn là kể lại bằng lời lẽ của mình. Dù sao thì thầy Korablyov cũng hiểu được những ý tôi muốn nói. Ông hiểu rất rõ. Con mắt ông bỗng vụt tắt ngay những nét mờ ảo vừa rồi, hai má bỗng đỏ lên, ông đi đi lại lại rất nhanh trong phòng.

- Vui nhỉ, – ông khẽ lẩm bẩm, mặc dù trông ông chẳng có vẻ gì là vui cả. – Nghĩa là các em không muốn giải tán đội kịch có phải không?

- Rất rõ ràng là mọi người đều không muốn.

- Và em đến đây cũng là vì đội kịch chứ gì?

Tôi im lặng một lát. Cũng có thể là vì đội kịch. Cũng có thể là vì nếu không có thầy Korablyov ở trường thì trường sẽ tẻ ngắt. Cũng có thể là vì tôi không thích việc họ đã cấu kết một cách đê tiện như vậy để đuổi ông này ra khỏi trường…

- Ồ, thật là những kẻ ngu ngốc chán nhất thế giới! – Thầy Korablyov nói một câu bất ngờ.

Ông bắt tay tôi thật chặt, sau đó lại trầm ngâm đi đi lại lại trong phòng. Ông cứ đi lại mãi rồi bước luôn ra ngoài, có lẽ là vào bếp xách ấm nước sôi ra pha trà rồi lấy ở tủ bên trong tường ra bộ cốc.

- Tôi đã định đi khỏi trường, nhưng giờ thì tôi quyết định ở lại, – ông tuyên bố. – Chúng ta sẽ đấu tranh. Đúng không, Sanya? Còn bây giờ thì uống cốc nước trà đã.

* *    *

Tôi không biết cuối cùng hội đồng nhà trường có họp không, cuộc họp mà thầy Korablyov sẽ bị nghiêm khắc phê phán vì đã “tha hóa các tư tưởng giáo dục lao động”. Xem ra thì không có cuộc họp này vì ông ấy vẫn không sao cả. Mỗi buổi sáng ông “Ria” vẫn đứng trước gương chải chuốt bộ ria rồi đi lên lớp như thường…

Mấy ngày sau đội kịch tuyên bố diễn một vở kịch mới: “Nhà thông thái nào cũng thừa đất dụng võ”. Grishka Faber lại đóng vai nhà thông thái. Theo vai thì người đó hai mươi lăm tuổi, nhưng nó lại thích đóng thành một người đứng tuổi hói trán, có răng vàng. Lúc nào nó cũng gõ gõ ngón tay lên mặt bàn y như Nikolai Antonych, nói chung nếu nó đừng gào thét to quá thì có thể nói rằng vai nó đóng rất đạt.

Có hai anh tóc quăn và đen ở Khu Đoàn thanh niên cộng sản đến đề nghị tổ chức một Chi đoàn thanh niên cộng sản ở trường chúng tôi. Valya liền đứng tại chỗ hỏi ngay là các học sinh ở trại trẻ có thể xin gia nhập được không. Họ trả lời là được, nhưng phải từ mười bốn tuổi trở lên. Chính tôi cũng không biết là tôi bao nhiêu tuổi. Theo tôi tính thì gần tròn mười ba tuổi rồi. Nhưng dù sao tôi cũng cứ nói là tôi mười bốn tuổi. Song chẳng có ai tin tôi cả. Có lẽ lúc đó người tôi nhỏ bé quá.

Trong các giáo viên chỉ có thầy Korablyov và Nikolai Antonych tham gia cuộc họp này. Thầy Korablyov phát biểu khá trịnh trọng, thoạt đầu thầy nói qua mấy lời chúc mừng chi đoàn chúng tôi thành lập, sau đó thầy lên lớp chúng tôi một hồi về tội chúng tôi không chăm chỉ học hành và có nhiều hiện tượng học lưu manh. Nikolai Antonych cũng phát biểu ý kiến. Ông nói rất hay. Thoạt đầu ông hoan nghênh các đại biểu của Khu Đoàn thanh niên cộng sản, một lớp người trẻ tuổi, cuối cùng ông ngâm một bài thơ của Nekrasov, bài “Rừng xanh xào xạc”. Chỉ có một điều rất lạ là lúc nói chuyện bỗng dưng ông bẻ tay kêu răng rắc, cứ như là định vặn gãy những ngón tay ấy đi. Lúc đó nét mặt ông trông rất vui, thậm chí ông còn mỉm cười.

Cuộc họp tan, tôi gặp ông ngoài hành lang, tôi nói: “Chào thầy Nikolai Antonych!”. Nhưng không hiểu sao ông ấy không trả lời tôi.

Tóm lại là mọi việc đều tốt đẹp cả. Tôi không biết tại sao tôi đã chuẩn bị đến nhà Tatarinov rồi bỗng nhiên lại quyết định thôi không đi nữa. Tốt nhất là chờ đến mai gặp Katya ở ngoài phố và sẽ đưa cho Katya chiếc roi ngựa và ít đất sét là những thứ cô hỏi xin tôi. Nhưng chưa đầy nửa giờ sau thì tôi đã thay đổi ý định.

Bà cụ ra mở cửa cho tôi. Tôi vừa định bước vào nhà thì không hiểu tại sao bà cụ lại giữ dây xích khóa cửa, hình như bà cụ còn suy nghĩ xem có nên cho tôi vào không. Sau đó bà cụ buông cánh cửa ra rồi thì thào rất nhanh: “Đi vào bếp nhé”, đoạn bà khẽ đẩy vào lưng tôi.

Tôi do dự một lát vì ngạc nhiên. Vừa đúng lúc đó thì Nikolai Antonych đi ra phòng treo áo và nhìn thấy tôi. Ông ta bật đèn.

- A – a! – Ông nói giọng mũi. – Đã đến đấy à?

Ông nắm chặt vai tôi làm tôi đau điếng.

- Đồ vô ơn hớt lẻo, đồ khốn nạn, đồ mật thám! Từ nay về sau đừng có bén mảng đến đây nữa! Có nghe thấy không?

Ông ta căm tức nhệch cái môi ra, tôi nhìn thấy chiếc răng vàng lấp lánh trong mồm ông ta. Đó là vật cuối cùng tôi nom thấy ở gia đình Tatarinov. Nikolai Antonych một tay mở cửa, một tay ném tôi ra ngoài cầu thang như quăng con mèo con vậy.

❀ ❀ ❀

[1] Thường là những căn nhà ở ngoại thành chỉ để ở tạm vào những ngày nghỉ. – N.D.