Sáng sớm ngày 10 tháng Năm năm 1936 tôi đáp tàu hỏa đến Leningrad. Chỉ ngày mai thôi là tôi đã được gặp mặt Sanya ở đây rồi! Đầu óc tôi suy nghĩ miên man, tôi hình dung ra hết việc này đến việc khác. Hình như tôi ngồi trên một toa xe đã cũ, suốt dọc đường nó rung lên dữ dội. Nhưng cả đêm hôm ấy tôi ngủ rất ngon, rất say. Và khi thức giấc trở dậy, tôi lại bắt đầu mơ tưởng miên man. Tôi cảm thấy rất rõ rệt vị ngọt ngào đặc biệt của những dòng suy nghĩ ấy. Tiếng bánh xe đều đều đơn điệu cùng tiếng ngáy của người bạn đường nằm bên cạnh như vẳng lại từ nơi xa nghìn dặm. Tôi tỉ mẩn sắp xếp lại tất cả mọi việc trong cuộc sống của mình, bất kể là việc có khả năng làm được hay không, thành một chuỗi dài lý tưởng. Tôi cảm thấy như tất cả mọi việc lạ đời, kể cả việc nếu bố tôi còn sống, chúng tôi nhất định sẽ tìm ra và đưa được ông về nhà! Tất nhiên đó là những ý nghĩ mông muội, không thể nào có được. Song lúc này lòng tôi vô cùng thanh thản, dễ chịu nên tôi cũng tự cho mình được phép tưởng tượng mênh mang như thế. Hình như tôi đã tự ra lệnh cho mình là phải tìm cho ra ông. Ông tuồng như đang đứng kia, mái tóc bạc phơ, thân thể gầy yếu, bây giờ hãy để cho ông được ngủ, được thực sự yên tĩnh, nếu không ông rất có thể sẽ phát điên lên vì bị kích động quá mạnh trong niềm vui sướng…

Toa xe lắc lư, vang lên những âm thanh đều đều như một khúc nhạc tiết tấu đều đặn, thanh âm vang lừng, song kéo dài không bao giờ dứt. Tôi lắng tai nghe, cố ý chờ đợi, xem đoạn sau sẽ có những gì, nhưng khúc nhạc đó lại trở lại đoạn đầu như những lần trước. Bây giờ suy nghĩ gì nữa đây, tự ra lệnh cho mình làm cái gì nữa đây? Tôi tưởng tượng đến quang cảnh khi chúng tôi thành công trở về, mọi người chào đón chúng tôi như đã từng chào đón các phi công anh hùng hồi năm 1934. Những người anh hùng được dân chúng hâm mộ yêu thích ấy ngồi ô-tô phủ đầy hoa tươi tiến vào thành phố, cả Moskva như biến thành màu trắng với những hoa, những truyền đơn và màu áo tinh khiết của phụ nữ đi đón chào anh hùng. Những ý nghĩ trên đây của tôi thực ra không phải vì bản thân mà là vì Sanya và bố tôi. Chỉ có lúc này, những phút sống giữa mộng tưởng trong toa tàu hẹp, với khúc nhạc quen thuộc, đơn điệu từ bánh sắt phát ra, tôi mới có thể tự thả mình trong hoang tưởng xa xôi và không thể nào thực hiện được.

Đoàn “tàu nhanh đặc biệt” đến Leningrad lúc mười giờ hai mươi phút. Các bạn đường của tôi đều đã ra đầu toa hút thuốc lá và có lẽ họ đang chờ tôi mặc quần áo ra cùng. Nhưng tôi vẫn nằm im không động đậy. Tôi như đang sợ phải xa rời và không biết đến bao giờ mới có thể trở lại những phút giây suy tưởng đầy say mê ấm áp thơ ngây này.

Chúng tôi hẹn trước với nhau là em gái của Sanya (để phân biệt với tên của Sanya, trong các thư tôi đều gọi cô em là Sasha)[1] sẽ ra ga đón tôi. “Nếu hôm ấy em bị mệt, – cô ta viết trong thư gửi cho tôi, – thì Petya sẽ ra đón chị”. Nhiều lần viết thư cho tôi cô đều nhắc đến chuyện yếu mệt, nhưng trong bức thư nào cô cũng viết với một giọng hết sức vui vẻ, lại còn kèm theo một số tranh ảnh, nên tôi không để ý mấy đến tình hình sức khỏe của cô ta. Song từ trong thâm tâm, tôi cũng có đôi chút nghi ngờ về việc này. Trong một bức thư nọ, có một tấm tranh vẽ Petya một tay cầm quyển sách, còn tay kia thì ôm một đứa bé, có điều lạ là Petya và đứa bé hết sức giống nhau.

Mọi người đều đã mặc xong áo ngoài, đội mũ và đứng lên khỏi ghế. Người khách ngồi bên cạnh giúp tôi lấy chiếc va-li từ trên giá xuống. Chiếc va-li khá nặng vì tôi mang theo đủ thứ, cả đến những tảng đá mẫu rất thú vị. Hình như tôi cũng cảm thấy rằng còn lâu nữa tôi mới có dịp trở về lại Moskva. Lòng tôi hết sức xúc động. Leningrad kia rồi! Tôi bắt đầu đưa mắt tìm kiếm người nhà Skovorodnikov. Nhưng mãi khi các bậc tam cấp của sân ga đã lùi lại phía sau, tôi vẫn không tìm thấy ai cả. Tôi ân hận là trong điện báo quên không nói cho họ biết số toa tàu của tôi.

Người công nhân khuân vác đã xách va-li của tôi ra khỏi tàu. Tôi đứng bên cạnh anh ta, chờ mãi đến lúc trên sân ga đã vắng bóng người mà vẫn không thấy bóng dáng người nhà Skovorodnikov đâu cả.

- Hay là anh ấy đang chờ ở cửa ra vào, – người công nhân khuân vác nói.

Chúng tôi cùng đi đến chỗ cửa ra vào và lại chờ trọn nửa tiếng đồng hồ nữa. Cuối cùng tôi khẳng định rằng họ đã thất hứa. Sao lại có thể như thế này được nhỉ? Mời bạn đến mà rồi chẳng đi đón. Hơn nữa họ cũng biết rằng tôi đến Leningrad lần này là lần đầu.

Tôi lưỡng lự một lúc, suy tính xem có nên đến nghỉ ở khách sạn không. Song trong lòng vẫn không yên. Việc đã xảy ra như thế này thì tôi phải đến tận nhà Skovorodnikov xem sao đã chứ.

Thực ra thì tôi cũng chưa quen thuộc nhà ấy lắm. Trước đây đã lâu tôi quen Sasha ở Ensk, sau đó hình như chỉ gặp mặt nhau được ba bốn lần thôi. Nhưng chúng tôi viết thư cho nhau rất đều, nhất là những ngày sau khi mẹ tôi chết. Sống những ngày đau buồn cô đơn ở Moskva, tôi đã viết khá nhiều cho Sasha và cũng nhận được không ít thư của cô. Cô ta viết cho tôi rất tỉ mỉ tình hình của Sanya và luôn luôn có ý vun vào. Ngay cả thời gian ở Balashov và sau đó trong thời gian ở Zapolyarye, Sanya đã từng lãng quên tôi, cô ta vẫn một mực cam đoan với tôi rằng anh ấy vẫn yêu tôi như cũ.

Sasha là bạn cũ của tôi, tôi cầm chắc là cuộc gặp gỡ sắp xảy ra sẽ rất thắm thiết. Thắm thiết là bởi vì không những cô là bạn của tôi mà còn là vì cô là em gái của Sanya.

Tôi cũng ít khi gặp mặt Petya. Trong thời gian ở Ensk, anh ta còn là một cậu thiếu niên kỳ dị, đầu tóc lúc nào cũng rối bù, người cao lêu nghêu. Anh ta thường đến nhà người khác một cách đột ngột, không hẹn trước. Và sau đó ra đi cũng đột ngột như thế. Anh ta theo một đoàn kịch nói Leningrad đến Moskva mấy lần, lần nào cũng tìm đến thăm tôi. Anh ta tuy có to lớn hơn chút ít, song tựu trung vẫn là một con người lúc nào cũng hấp tấp, đầu tóc vẫn rối bù và luôn luôn làm những việc bất ngờ.

Trong một bức thư trước đây, Sasha có kể tỉ mỉ đoạn đường đi từ ga tàu hỏa về nhà cô ấy ở phố Karl Liebknecht, thậm chí còn kèm theo một bản sơ đồ hướng dẫn đường đi. Song tôi đã quên biến tất cả. Tôi đến đại lộ Nevsky, hỏi thăm một người Leningrad chính cống, đeo kính kẹp mũi và có vẻ rất lịch sự:

- Ông làm ơn cho biết đến đại lộ Nevsky đi đường nào ạ?

Đây là một việc rất đáng xấu hổ, tôi giấu kín chẳng cho ai biết cả.

Sau đó tôi nhảy lên tàu điện và điều duy nhất có thể nhận ra lúc này là đường phố ở đây vắng vẻ hơn nhiều so với Moskva. Tôi xuống tàu điện, xách va-li đi từng bước một trên một dãy phố cũng hết sức vắng vẻ. À, đây chẳng phải là nhà số 79, nhà của nghệ sĩ nhiếp ảnh Berenstein đó sao?

Đúng là ở đây rồi.

Tôi đứng trên bậc tam cấp của tầng thứ ba, nắn bóp những ngón tay bị chiếc va-li nặng trịch kia làm cho tê dại. Bỗng lúc ấy cánh cửa ở phía dưới kêu lên một tiếng rồi mở ra, tiếp đó một người đàn ông cao gầy, mặc áo mưa, tay cầm mũ lướt qua người tôi, nhảy phóng lên thang gác.

- Có phải anh Petya đó không?

Có lẽ lúc ấy anh ta không ngờ có tôi ở đây nên chỉ dừng lại một chút, nhìn lướt qua người tôi nhưng không nhận ra là ai nên lại định lao tiếp lên cầu thang. Nhưng một ký ức mơ hồ cuối cùng đã đủ sức giữ chân anh ta lại.

- Không nhận ra à?

- Ô kìa, tôi nhận ra rồi! Katya, tôi vừa từ bệnh viện chạy về đây, – anh ta nói giọng đầy lo âu. – Sasha phải vào bệnh viện từ tối hôm qua rồi.

- Anh nói cái gì thế?

- Đúng thế, cô ấy đã vào viện rồi. Bây giờ chị hãy đến nhà chúng tôi đi. Vì việc ấy mà chúng tôi không ra ga đón chị được.

- Sasha bị bệnh gì thế?

- Chẳng lẽ cô ấy không viết thư nói rõ với chị ư?

- Không.

- Thôi, ta đi đi. Tôi sẽ kể hết cho chị nghe…

* *    *

Rõ ràng là người trong gia đình nghệ sĩ nhiếp ảnh Berenstein rất quan tâm đến chuyện của Sasha và Petya, nên khi gặp Petya ở trước cửa nhà, mọi người đều châu lại lo lắng hỏi:

- Thế nào rồi?

Petya đáp rằng anh ta chẳng biết tí gì cả và người ta không cho anh ta vào. Vừa đúng lúc ấy thì lại có một người đàn bà thon nhỏ, ăn mặc rất sang trọng từ ngoài chạy vào, người này cũng hỏi bằng một giọng đầy lo lắng:

- Thế nào rồi?

Petya lại lặp lại một lần nữa rằng anh ta chẳng biết tí gì hết và người ta không cho anh ta vào.

Sasha dở dạ đẻ. Đó là lý do cô ta vào bệnh viện.

- Petya, việc gì mà anh cuống lên thế? Tôi tin là mọi việc sẽ đâu vào đấy cả.

Trong căn phòng của anh ta, lúc này chỉ có hai chúng tôi: Anh ngồi trên chiếc ghế bành ngay trước mặt tôi, cổ dài ra, đôi vai gầy rũ xuống, mặt ngó ra đầy vẻ lo lắng. Khi nghe tôi nói mọi việc rồi đâu vào đấy cả, anh ta cắn chặt môi, vẻ đầy đau khổ.

- Chị chưa biết… Cô ấy bị ốm liểng xiểng, bị cảm cúm nặng, lại thêm chứng ho. Cô ấy cũng nói là mọi việc rồi sẽ đâu vào đấy cả.

Bỗng anh ta đứng phắt dậy.

- Tôi cần phải đến nhà Gabrichevsky đây. Tôi có gọi điện cho ông ấy, nhưng ông ấy trả lời rằng ông ấy đến không tiện lắm vì Sasha nằm ở bệnh viện khác mà ông ấy làm việc ở một bệnh viện khác. Hiện nay Sasha nằm ở bệnh viện Shreder.

Bây giờ tôi mới biết rằng thường ngày Gabrichevsky là bác sĩ theo dõi chữa bệnh cho Sasha.

- Không, hãy đến thăm Sasha trước đã. Anh cứ nghĩ xem, bệnh cảm cúm thì rồi sẽ qua đi thôi mà!

Anh ta nhìn tôi phân vân.

- Thế nào, cần phải bình tĩnh, anh Petya ạ! – Tôi nói vẻ hờn giận.

Suốt dọc đường đi, tôi không ngớt lời khuyên giải, cuối cùng anh ta cũng nghe ra. Khi tôi cố ý vẽ ra một cảnh tượng vui vẻ – Sasha sinh nở mẹ tròn con vuông, bế đứa con gái hoặc con trai trở về nhà… Petya bất ngờ cười lên khanh khách.

- Chắc là anh mong được chú con trai chứ gì?

- Chỉ cần đẻ nhanh nhanh ra thôi, còn nó ra cái gì cũng được!

Tôi không biết bệnh viện này ra sao. Petya nói là rất tốt. Nhưng tôi cảm thấy rất lạ là tại sao một cái bệnh viện mà ngay đến phòng tiếp đón cũng không có. Mọi người đều đứng dồn cục trước cửa cầu thang đã bị chắn lại bởi một cây gỗ dài. Có một vài người bố trẻ tuổi cũng đang băn khoăn lo lắng như Petya ngồi thành hàng dài trên ghế băng, hoặc sốt ruột đi đi lại lại không ngớt chạm vào nhau… Petya cũng định ngồi xuống ghế, nhưng liền bị tôi cầm tay kéo lên gác. Một cô y tá rất dễ thương bày cho chúng tôi rằng chờ khi nào giáo sư bác sĩ khám xong buồng thứ nhất, đang trên đường sang buồng thứ hai thì hãy đến gặp hỏi thăm ông ấy.

Rốt cuộc chúng tôi đã “chộp” được vị giáo sư bác sĩ ấy. Khi Petya luống cuống chạy đâm sầm đến trước mặt, ông ta chỉ nheo mắt cười dễ dãi.

Ông đưa chúng tôi vào phòng làm việc của ông. Nói của đáng tội, chúng tôi hỏi chuyện dây dưa ông mất đến nửa tiếng đồng hồ, và qua cuộc nói chuyện tôi cảm thấy rất mến ông ta. Ông có đôi mắt hiền lành, xanh thẳm như màu da trời. Ông nắm chặt tay Petya, giải thích cặn kẽ cho anh ta hiểu trong trường hợp nào đáng lo lắng và trong trường hợp nào không nên hốt hoảng. Ông có vẻ rất dễ gây cảm tình với người khác. Tất cả những lời ông nói tuy không hoàn toàn làm cho người ta yên tâm, song chẳng hiểu vì sao những lời nói ấy làm chúng tôi rất thỏa mãn. Nói chung lại, bác sĩ tin tưởng rằng mọi việc sẽ trôi qua êm thấm. Khi nhắc đến Sasha, ông nói rằng cô ấy là một cô gái dũng cảm mà ông rất ít được gặp.

Chúng tôi trở về nhà, trong lòng rất lấy làm khoan khoái. Lúc này Petya mới nhớ ra là tôi vừa xuống tàu hỏa, chưa kịp uống một ngụm nước chè. Tiếng cửa kẹt mở, tôi nghe có tiếng người nói ngoài hành lang:

- Thôi anh Petya, nước trong ấm còn nóng đấy.

Nhưng anh ta không cầm ấm nước nóng về. Anh kéo ngăn kéo bàn ra, lấy tiền rồi chạy phóng ra ngoài, mặc dù tôi đã nhắc đi nhắc lại rằng tôi ăn ở trên tàu rồi, bây giờ không còn thiết ăn gì nữa.

Đây đúng là căn phòng của các nhà nghệ sĩ. Ấn tượng đầu tiên của người mới đến là như vậy. Thậm chí còn có thể đoán biết rằng ở đây có hai nghệ sĩ, họ ở khá chật, mỗi người một góc.

Chiếc bàn đặt bên cửa sổ là chiếc bàn vẽ được chữa lại, tuy đơn giản, nhưng sạch sẽ dễ coi, và rõ ràng đó là bàn của Sasha. Một chiếc bàn khác rất bẩn và bừa bộn, trên đó có bày một chiếc mô hình, vứt la liệt những bút chì bút mực, giấy má. Không nghi ngờ gì nữa, đó là bàn của Petya.

Từ nhiều mặt có thể thấy rằng cuộc sống của họ hoàn toàn khác xa cuộc sống của tôi. Đột nhiên tôi cảm thấy cuộc sống vừa qua của tôi ở Moskva, nhất là những ngày sau này quá ư đơn điệu tẻ nhạt. Nhưng họ là nghệ sĩ, là những người có tài năng. Còn tôi là kẻ chẳng có tài cán gì. Tất nhiên là những ý nghĩ này của tôi chỉ tổ đem lại phiền muộn và chỉ mất thì giờ một cách vô ích. Bỗng Petya trở về.

Anh ta tỏ ý xin lỗi là căn phòng quá bừa bộn, không ngờ Sasha phải đi nằm viện đột ngột như thế. Tôi đâm ngượng, tự nghĩ vừa rồi không tranh thủ dọn dẹp qua hộ anh ta.

- Tôi đói lắm rồi, đói không thể tả được! – Petya nói.

Thế là chúng tôi ngồi xuống, vừa ăn điểm tâm, uống nước chè, vừa nói chuyện về Sasha.

Tôi quên chưa kể rằng trước khi ra khỏi bệnh viện, chúng tôi có nhờ một cô hộ lý cứ cách một tiếng đồng hồ gọi điện thoại đến cho chúng tôi một lần, nói rõ tình hình sức khỏe của Sasha. Để trả ơn, Petya đã đưa cho cô ta tất cả số tiền anh có trong người, làm cho cô ta phát hoảng lên và gạt trả lại. Bây giờ là hai giờ chiều, cô ta gọi điện thoại đến, báo rằng mọi việc đều yên ổn cả.

- Yên ổn ư? – Petya gào lên hỏi.

- Vâng, yên ổn cả.

- Cô ấy cảm thấy thế nào?

- Bình thường.

Một tiếng đồng hồ sau, cô hộ lý lại gọi điện thoại đến và lại cho biết là mọi việc vẫn yên ổn.

- Có rên khẽ đôi tiếng, – cô ta ngừng lại suy nghĩ giây lát rồi nói thêm.

Tôi nghe thấy tiếng giận dữ của người vừa rồi bảo Petya dùng ấm nước chè nóng:

- Anh Petya, anh đừng có loạn trí. Rên là thế nào anh có biết không? Anh hãy thử nghĩ xem. Chẳng lẽ bản thân anh chưa từng rên lần nào hay sao!

Cả ngày hôm ấy trôi qua bằng những chuyện vặt vãnh như vậy. Đến tối, tôi rụt rè tỏ ý nếu được đi ra ngoài xem thành phố Leningrad thì hay quá. Nhưng khi trông thấy bộ mặt nhăn nhó thiểu não của Petya, tôi đành phải thôi không đi nữa.

- Chúng ta nói chuyện cho đỡ buồn đi.

Thế là anh ta mang tác phẩm gần đây nhất – phác thảo bức tượng Pushkin nhân dịp kỷ niệm một trăm năm ngày sinh nhà đại thi hào đưa cho tôi xem. Trên bản phác thảo, Pushkin đương dấn bước trên bờ sông Neva, gió cuộn vạt áo khoác lên cao, nét mặt ông đầy vẻ kiên nghị và hào hứng. Tâm tư ông như đang chìm đắm trong những suy tưởng miên man ngọt ngào, để lộ ra một tia sung sướng hiếm có.

- Chị có thích không?

- Rất thích. Tôi chưa hiểu vì sao anh chọn nghề điêu khắc.

Anh bắt đầu giải thích cho tôi nghe lý do anh chọn nghề điêu khắc. Sau đó đột nhiên anh ta chuyển đề tài câu chuyện, nói cả đến cuộc thi cờ vua có Lasker và Capablanca[2] tham gia ở Moskva. Cuối cùng anh đề cập tới tình hình thời sự quốc tế. Miệng nói nhưng tai anh ta vẫn dỏng lên để nghe xem có tiếng chuông điện thoại reo không. Bất cứ nói chuyện gì, cả khi nói về cuộc chiến tranh giữa Ý và Abyssinia, anh ta cũng không ngớt nhắc đến cái tên Sasha, Sasha…

Vào lúc tám giờ, không hiểu vì sao cô hộ lý không gọi điện thoại đến, vì thế chúng tôi phải vội vã chạy đến bệnh viện. Gặp người y tá trước đây đã bày cho chúng tôi đón gặp giáo sư bác sĩ điều trị, chị ta cho biết mọi việc đều rất tốt đẹp. Còn việc tại sao cô hộ lý không gọi điện đến thì chị ta giải thích rằng cô ấy sợ quấy rầy chúng tôi nhiều quá trong lúc không có tình hình gì đặc biệt.

Sau khi trở về nhà, Petya giới thiệu tôi với gia đình nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh. Tôi nói chuyện với bà vợ thấp lùn, hòa nhã, tóc pha bạc của nhà nghệ sĩ cùng bà em vợ cũng bé lùn, hòa nhã và có mái tóc pha bạc của ông ta. Vì một lý do nào đó, ông chủ thường sống riêng ở Moskva, nhưng hai bà đã đem ảnh chụp của ông ra cho tôi xem. Ông ta là một người đàn ông chắc khỏe và nghiêm nghị. Ông ta mặc chiếc áo khoác ngắn màu thanh thiên, nếu gọi ông ta là nhà nghệ thuật có lẽ còn đúng hơn gọi là nhà nhiếp ảnh.

Đến hơn một giờ khuya, mọi người bảo tôi lên giường của Sasha ngủ. Petya nói rằng anh ta chưa buồn ngủ và cầm một quyển sách đến ngồi bên máy điện thoại. Từ chập tối đến giờ, cô hộ lý gọi điện đến rất đúng giờ. Có điều là lần nào trước khi nói cô ta cũng xin lỗi là đã vô phép quấy rầy. Tôi nằm nghe Petya nói chuyện với cô ta một lần rồi ngủ thiếp đi. Tôi ngủ hình như được một lúc thì đột nhiên có tiếng gõ cửa buồng rất vội vã. Tôi hốt hoảng vùng dậy, không biết mình đang ở đâu và có việc gì xảy ra. Trên hành lang có ánh sáng và từ một góc nào đó có tiếng nói phát ra. Hình như có mấy người đang tranh nhau nói. Lúc này tôi mới hoàn toàn tỉnh ngủ và nhìn thấy Petya chạy phóng vào buồng như một bóng ma, anh ta vừa chạy vừa huơ tay như múa…

Sau đó Petya tựa bụng vào bàn, cố vươn người qua phía bên kia để lấy một cái gì đó đang treo trên tường.

- Petya, anh định đi đâu bây giờ? Có việc gì xảy ra thế?

- Con trai! – Anh ta hầu như hét lên. – Con trai!

Té ra anh ta cố lấy tấm ảnh lồng trong chiếc khung nặng nề đang treo trên tường.

- Còn Sasha? Sasha ra sao? Anh loạn trí à? Anh lấy tấm ảnh ấy xuống để làm gì?

- Tôi đã hứa với bà Rozaliya Naumovna là nếu mọi việc đều bình yên vô sự thì tôi sẽ tặng bà ấy tấm ảnh này.

Anh ta rời khỏi bàn, đến hôn khẽ tôi, xúc động đến trào cả nước mắt.

❀ ❀ ❀

[1] Ở Liên Xô, tùy theo quan hệ và tình cảm của người nói chuyện, tên người có nhiều cách gọi khác nhau. Ví dụ: Aleksandr (Nam) còn gọi là Sasha, Sanya, Shura, Sashenka, Shurochka, Shurik, Aleksasha, và Aleksandra (Nữ) còn gọi là Sasha, Sanya, Shura, Sashenka, Shurochka. Ở đây Sanya và cô em gái trùng tên. – N.D.

[2] Hai kỳ thủ cờ vua hàng đầu thế giới thời điểm đó, đều từng là vô địch thế giới (Caruri).