Tất nhiên việc chúng tôi bỏ chạy trong khi chẳng có tội tình gì thì thật là ngu xuẩn. Bản thân chúng tôi chẳng đầu cơ trục lợi mà chỉ làm cho bọn đầu cơ thôi. Người ta sẽ chẳng làm gì chúng tôi cả, mà chỉ hỏi mấy câu rồi sẽ thả ra. Song giờ đây hối hận thì đã muộn. Người mặc áo bành-tô da nắm chặt tay tôi đưa đi, chắc là vào nhà giam. Tôi bị tóm, còn Petya đã chuồn được. Giờ đây tôi trơ trọi một mình. Trời đã về chiều, mặt trời xế bóng, đàn quạ đang đủng đỉnh bay trên những hàng cây dọc theo đại lộ Strastnoy. Tuy tôi không khóc nhưng nét mặt chắc là thảm bại lắm nên cái người mặc áo bành-tô da ngắm tôi một hồi rồi nới tay tôi ra: ông ta biết rằng tôi sẽ không chạy trốn được.

Ông ta dẫn tôi đến một gian nhà rộng rãi, sáng sủa trên tầng thứ sáu của một tòa nhà đồ sộ ở cổng Nikitsky. Đây là phòng thu nhận của Bộ Giáo dục nhân dân. Tôi đã ở đây ba ngày đáng ghi nhớ… Tim tôi se lại khi nhìn thấy ở trong gian phòng này những cái mặt đỏ quạch. Một bọn đang ngồi xổm sát phạt nhau trong ván bài quanh cái bếp lò bằng đất, bọn khác đang rút gỗ riềm trên những cái cửa sổ rất cao, rút được thanh nào là ném ngay vào lò thanh ấy, một số nữa nằm ngủ còn nhóm thứ tư thì đang lấy những cái khung cũ và những tấm tranh xếp bừa lại làm “nhà” ở một góc. Ban đêm trong phòng thu nhận này lạnh hơn ở ngoài đường, bọn chủ những ngôi “nhà” này liền đốt một cái bếp đèn dầu hỏa rồi thu nhận những kẻ muốn vào ngủ trong “nhà” – đứa thì trả vài điếu thuốc lá, đứa thì trả một mẩu bánh mì… Và giữa cái cảnh điêu tàn hoang dại này có những pho tượng thần Hy Lạp bằng thạch cao như Apollon, Diana, Hercules đặt trên các bệ cao lãnh đạm nhìn xuống bằng những con mắt trắng dại.

Chỉ có những khuôn mặt của những vị thần này là còn có vẻ mặt người. Lúc tang tảng sáng, tôi tỉnh dậy vì trời lạnh quá, hai hàm răng đánh nhau cầm cập, tôi rụt rè nhìn lén những vị thần. Có lẽ các vị ấy đang nghĩ: “Đồ ngu, mày là thằng ngu! Sao mày lại bỏ nhà mà đi? Mày cứ tưởng phải đến trại mồ côi là ghê lắm à? Đến mùa xuân thì có thể trở về, có thể giúp đỡ hai ông bà già và sẽ tìm được công việc! Còn bây giờ mày chỉ có một mình, mày có chết cũng chẳng ai nhớ đến. Chỉ có thằng Petya chạy khắp thành phố Moskva đi tìm mày và có dì Dasha thở dài não nuột mà thôi! Cậu em ạ, hay là xin lấy một bộ quần áo rồi chuồn mau về nhà!” Lúc đó ở trong Bộ Giáo dục nhân dân đang đổi quần áo, họ đốt hết quần áo cũ và phát quần dài, áo sơ-mi. Có rất nhiều đứa lêu lổng cố tình cho người ta bắt vào để nhân cơ hội này đổi bộ quần áo rách bươm của chúng lấy quần áo mới.

Suốt ba ngày trời tôi không nói một câu. Việc này đối với một đứa trẻ vừa mới học nói chưa được bao lâu thì chẳng có gì là khó cả. Vả lại nói với ai mới được chứ? Cứ mỗi lần người ta đưa thêm bọn trẻ lêu lổng vào trại là tôi lại bất giác nhìn xem trong đó có thằng Petya của tôi không. Không có. Không có càng tốt! Tôi cứ ngồi một bên và chẳng nói câu nào.

Vì đói, rét và buồn quá, tôi bèn nặn chơi. Trong cái xưởng hội họa và điêu khắc cũ này có rất nhiều đất sét để nặn tượng. Có lần tôi vào véo một cục đất sét dúng vào nước sôi rồi lấy tay nặn nghịch, tự nhiên lại thành một con cóc. Tôi khoét cho nó hai cái lỗ mũi to tướng và hai con mắt lồi ra. Sau đó tôi nặn thử một con thỏ. Tất nhiên là còn rất xấu. Nhưng đã có một cái gì thức tỉnh trong tâm hồn tôi khi tôi bất chợt nhìn thấy dáng cái đầu tách đôi trong một cục đất sét chẳng ra hình thù gì. Tôi cứ nhớ mãi cái giây phút ấy: lúc đó chẳng có ai nhìn thấy tôi nặn đất, một tên bợm già không biết run rủi làm sao lại rơi vào cái phòng thu nhận trẻ lêu lổng này đang kể chuyện bọn chúng đã “hoạt động từng cặp” ở ngoài ga thế nào. Tôi đứng riêng ra một chỗ bên cạnh cửa sổ và nín thở nhìn cục đất sét nhỏ có hai cái tai thỏ nhô lên. Không hiểu tại sao tôi lại xúc động đến thế…

Sau đó tôi nặn một con ngựa có bờm to chải mượt. “Những con giống!” Con ngựa của ông già Skovorodnikov cũng giống hệt như thế này! Đây cũng là những con giống, có điều là không phải đẽo bằng gỗ mà nặn bằng đất sét.

Tôi không biết tại sao, nhưng sự khám phá này làm tôi mừng rỡ. Tôi vui sướng ngủ thiếp đi. Tựa như tôi đang hy vọng rằng những “con giống” ấy sẽ cứu tôi. Chúng sẽ giúp tôi rời khỏi nơi này, giúp tôi tìm thấy Petya, giúp tôi về được đến nhà, còn Petya thì đến được Turkestan. Chúng sẽ giúp em gái tôi đang ở trại mồ côi, giúp đỡ ông chú của Petya ở ngoài mặt trận, giúp đỡ tất cả những kẻ lang thang ban đêm trên những con đường trong thành phố Moskva đói và lạnh này. Tôi đã cầu nguyện như vậy, nhưng không phải là cầu Chúa! Tôi cầu xin con cóc, con ngựa và con thỏ đang phơi ở trên cửa sổ che bằng một mảnh giấy báo.

Nếu là một đứa trẻ con khác, không phải là kẻ vô thần như tôi, có lẽ nó sẽ trở thành người sùng bái thần tượng và mãi mãi tin vào con cóc, con ngựa và con thỏ. Bởi vì chúng đã giúp đỡ tôi thật!

Ngày hôm sau có một tổ công tác của Bộ Giáo dục nhân dân đến phòng thu nhận, thế là từ đó trở đi cái phòng thu nhận này giải tán vĩnh viễn.

Những tên ăn cắp được đưa vào nhà giam, bọn lêu lổng được đưa vào các trại, còn những kẻ đi ăn xin thì đuổi về nhà. Trong gian phòng điêu khắc hội họa rộng thênh thang này chỉ còn lại những tượng thần Hy Lạp Apollon, Hercules và Diana.

- Còn cái gì đây? – Một ủy viên trong tổ công tác hỏi. Đó là một thanh niên đầu óc bù xù, râu không cạo. Mọi người chỉ gọi anh là Shura. – Bác Ivan Andreevich xem này, nặn tuyệt chưa!

Ivan Andreevich cũng đầu bù, râu không cạo, nhưng già rồi. Ông đeo cái kính kẹp mũi lên và bắt đầu nghiên cứu những con giống.

- Những thứ đồ chơi Nga điển hình của thị trấn Sergievsky, – ông nói. – Thú vị thật. Ai làm đấy? Chú này à?

- Tôi đấy!

- Tên là gì?

- Grigoriev Aleksandr.

- Có muốn học không?

Tôi nhìn ông và im lặng. Cuộc sống đói rét đầu đường xó chợ mấy tháng qua đã giày vò tôi cho nên lúc này mặt tôi bỗng mếu xệch đi, nước mắt nước mũi chảy ra giàn giụa.

- Nó muốn đấy, – vị ủy viên tên là Shura nói. – Chúng ta gửi nó đi đâu bây giờ, bác Ivan Andreevich?

- Theo tôi thì nên gửi nó cho Nikolai Antonych, – người kia trả lời và thận trọng đặt con thỏ của tôi lên bệ cửa sổ.

- Đúng đấy! Nikolai Antonych vốn có khuynh hướng nghệ thuật. Thế nào, Grigoriev Aleksandr, có muốn đến với bác Nikolai Antonych không?

- Cậu Shura, nó có biết ông ấy là ai đâu. Tốt nhất là hãy ghi lại, Grigoriev Aleksandr… Em bao nhiêu tuổi?

- Mười một.

Tôi tăng lên nửa năm.

- Mười một tuổi. Viết xong chưa? Gửi đến Tatarinov, cho vào Trường Công xã số Bốn.