Ivan Pavlych đã thận trọng bước ra khỏi toa tàu mà Valya vẫn còn nán lại nhờ Sanya chuyển lời hỏi thăm bác Pavel Petrovich nào đó ở nông trường chăn nuôi quốc doanh: “Chà, khỉ thật! Và cả bác sĩ nữa! Tí nữa thì quên mất” – mãi cho tới khi Kira quay lại khoác tay cậu ta lôi đi mới thôi. Chúng tôi còn lại hai người. Ôi, tôi thật chẳng muốn để Sanya ra đi chút nào!

Nom Sanya lúc này đẹp vô cùng. Tôi muốn khắc sâu vào lòng chẳng những đôi mắt tôi đang nhìn, mà còn tất cả: anh đứng đó đầu không đội mũ, trông như trẻ hẳn ra, ngay đến tôi cũng phải nghĩ, lúc này mà anh cưới vợ thì hãy còn sớm quá. Khi anh mặc lễ phục, người có vẻ cao lên, nhưng dù sao anh vẫn thuộc cỡ người nhỏ bé. Có lẽ chính vì thế mà đôi khi anh cứ vô tình kiễng chân lên. Lúc này đây, khi tôi quay lại nhìn cũng thấy anh đang kiễng chân lên như thế. Lúc nào anh cũng gọn gàng, chu đáo. Nhưng cái mớ tóc cứ dựng ngược lên ở trên chỏm, nom anh rất kỳ, đặc biệt là lúc anh cười. Sau một hồi thắm thiết ôm nhau, lúc tôi quay lại nhìn anh lần cuối cùng ở bậc lên xuống, anh cười giống hệt chàng Sanya đáng yêu, cương nghị và đen thui hồi tôi mới bắt đầu yêu anh.

Người trên sân ga rất đông, song hầu như tôi chẳng nhìn thấy ai cả và suýt nữa thì bị ngã khi tôi từ trên bậc toa tàu bước xuống. Ôi, tôi thật chẳng muốn để anh ra đi chút nào!

Tàu bắt đầu chuyển bánh, anh cầm mũ vẫy rối rít. Tôi vừa chạy theo toa tàu, vừa luôn miệng đáp lời anh: “Vâng, vâng”.

- Viết thư cho anh nhé?

- Vâng, vâng!

- Ngày nào cũng viết nhé?

- Vâng!

- Lên thăm anh nhé?

- Vâng, vâng!

- Em yêu anh nhé?

Anh hỏi câu này rất khẽ, nhưng từ đôi môi của anh, tôi đã đoán ra.

- Vâng, vâng!

Tiễn anh đi rồi, chúng tôi bước ra khỏi ga đưa chân bác Ivan Pavlych. Trên đường về bác chỉ nói đến mỗi Sanya.

- Cái chủ yếu là đừng có hiểu cậu ta là người quá phức tạp, – bác nói. – Cô lại là người hay tự ái, cho nên trong thời kỳ đầu, hai cô cậu rất dễ va chạm nhau. Katya này, nói chung hầu như cô chưa hiểu cậu ta lắm đâu.

- Sao bác lại nói thế ạ?

- Cô có biết đặc điểm chính của cậu ta là cái gì không? Cậu ta sẽ mãi mãi là một người trẻ trung, bởi vì đây là một con người sôi nổi, nhiệt tình, một con người có lý tưởng.

Bác nghiêm nghị nhìn tôi và nhắc lại:

- Một con người có lý tưởng… Còn cô thì kiêu căng… Nhưng thôi, cô chớ nên bận tâm đến điều đó làm gì.

Tôi cười.

- Có gì mà đáng cười. Tất nhiên là kiêu từ bé, nhưng hồi đó hoàn toàn khác. Sanya là người nóng tính. Nói tóm lại, Katya ạ, cô hãy suy nghĩ về cậu ta đi.

Tôi đáp lại bác là tôi đã nghĩ về Sanya quá nhiều rồi, vả lại anh ta cũng chẳng phải là nhân vật gì vĩ đại đến nỗi khiến người ta phải suốt ngày nghĩ đến.

Nhưng ngay tối hôm đó tôi đã làm như thế: vừa ngồi xuống ghế là đã nghĩ về Sanya. Mọi người đều đi vắng hết. Valya và Kira rủ nhau đi xem phim. Bà Aleksandra Dmitrievna đi đến câu lạc bộ gì đó để kể chuyện “Yêu say đắm cái mồm loe” phỏng theo Gorky. Chuyện này do bà tự soạn nên bà rất lấy làm tự hào. Còn tôi, tôi cứ ngồi mãi, vẽ tiếp tấm bản đồ của mình, nhưng rồi cũng quẳng đấy mà suy nghĩ miên man.

Phải, bác Ivan Pavlych đã nói đúng, quả là tôi chưa hiểu hết Sanya. Lúc nào tôi cũng cứ hình dung anh là một cậu bé mặc áo cánh. Cậu bé đã từng đợi tôi trong vườn hoa giữa phố Triumphalnaya, luôn chân đi đi lại lại với vẻ rất sốt ruột, cho mãi tới khi đèn phố bật sáng và tôi đột ngột quyết định băng qua quảng trường để đi lại phía cậu. Cậu bé mà tôi đã ôm hôn, mặc dù ở đó các bạn học sinh cùng trường tôi, cũng như học sinh của hai trường trung học số 143 và số 28 có thể nhìn thấy chúng tôi hôn nhau như thế nào! Cậu bé ấy ngày nay chỉ còn sống trong trí tưởng tượng của tôi, nó hoàn toàn không giống Sanya ngày nay, cũng tựa như cái hôn đầu tiên của chúng tôi khác xa với những cái hôn bây giờ vậy.

Song tôi không hề nhìn anh bằng con mắt quá phức tạp! Chẳng qua tôi nhìn thấy ở anh ngoài thế giới hoàn chỉnh và khác lạ mà tôi chưa hề hiểu biết tí gì. Đó là thế giới nằm trong phạm vi nghề nghiệp của anh. Thế giới của những tuyến đường đơn điệu và đầy hiểm nguy trên Bắc cực, thế giới của những cuộc gặp gỡ bất ngờ với những phi công quen thuộc ở trong Câu lạc bộ phi công, thế giới của những tình cảm sôi động khi nhìn thấy một loại máy bay mới được ra đời. Không có cái thế giới ấy, chừng như anh không thể sống nổi lấy một tuần lễ! Nhưng với tôi, trong thế giới ấy, hiện nay tôi tạm thời chưa tìm thấy cho mình một chỗ đứng nào. Có lần anh kể cho tôi nghe về một chuyến bay nguy hiểm, tôi thấy mình có một cảm giác lạ lùng – cứ như tôi đang nghe anh kể về một người nào ấy. Tôi không thể nào hình dung nổi cảnh anh bị bão tuyết tấn công, khi hạ cánh phải kỳ diệu lắm mới có thể thoát chết, và sau đó anh lại ngồi trong máy bay suốt ba ngày ba đêm liền, cố gắng không ngủ và dần dần bị lạnh cóng. Đây là một câu nói khá ngớ ngẩn, song tôi đã lỡ mồm nói ra:

- Thế anh không có cách nào để những trường hợp như thế không xảy ra nữa được ư?

Trên nét mặt anh chợt lộ vẻ bối rối, anh nói giọng nửa đùa nửa thật:

- Được, từ nay về sau anh sẽ không để những chuyện như thế xảy ra nữa!

… Cố nhiên là anh hoàn toàn có thể trực tiếp kể cho tôi nghe nội dung câu chuyện trao đổi giữa anh với Vyshimirsky. Thế nhưng anh lại nhờ bác Ivan Pavlych nói lại với tôi. Anh cảm thấy rằng vấn đề không phải ở cá nhân anh đúng hay sai. Đây không phải là vấn đề chân lý của cá nhân, mà là một vấn đề khác hẳn. Tôi sẽ nghe bác Ivan Pavlych nói về cái chân lý ấy, vì bác là người đã từng yêu mẹ tôi và mãi tới bây giờ bác vẫn sống một cuộc sống độc thân đầy bất hạnh. Tôi biết tối hôm đó Sanya sẽ chờ tôi trên phố, vì vậy khi trông thấy anh đứng trước cửa công viên cạnh góc đường Vorotnikovsky và Sadovaya, tôi không ngạc nhiên chút nào. Nhưng anh cũng không ra đón tôi, mặc dù tôi biết anh đi theo sau tôi cho đến tận nhà. Anh hiểu rằng lúc này tôi cần được yên tĩnh một mình. Trong giây phút ấy tôi ở ngay bên cạnh anh, nhưng lại xa nhau một cách kinh khủng, bởi vì hình như anh đã đúng, còn tôi thì sai và tôi đã bực mình là tôi lại biết việc đó qua bác Korablyov…

Trong thời gian Sanya ở Moskva, chúng tôi chỉ ở gần nhau có một buổi tối. Khi đến chỗ tôi, anh có vẻ rất mệt mỏi. Lúc ấy bà Aleksandra Dmitrievna đang định kể cho chúng tôi nghe những khó khăn trước lúc ra biểu diễn trước công chúng và những yêu cầu về mặt thể hiện tình cảm để đạt tới hiệu quả diễn xuất cao; song vừa trông thấy Sanya đến, bà liền đi luôn.

Mặt trời đã ngả về tây, ánh nắng tràn ngập cái ngõ Sivtsev Vrazhek chật hẹp, tuồng như ông mặt trời cố thu hết ánh nắng ở các nơi về và quyết định lưu lại vĩnh viễn trên dãy phố quanh co này. Tôi rót chè cho Sanya uống – anh thích uống nước chè đặc – mắt nhìn anh không rời xem anh ăn và uống, cuối cùng anh một mực bắt tôi ngồi xuống bên cạnh, cùng uống trà với anh.

Chợt anh nhớ tới một chuyến đi trượt băng trước kia của hai chúng tôi và bịa chuyện rằng có một lần trên sân băng anh đã hôn lên má tôi. Anh còn nói lần ấy “mặt em cứng như đanh, lông tua tủa và lạnh như tiền”. Trong lúc anh nói những điều ấy thì tôi lại mải nghĩ đến cảnh anh luận tội Evgeny Onegin. Khi nói anh vẫn âm thầm nhìn tôi, và sau đó trong lời kết luận anh gọi Grishka Faber là thằng “tốt mã”.

- Em còn nhớ câu “Grigoriev là một nhân tài kiệt xuất, đến nỗi ngay cả tác phẩm của Dickens cũng chưa đọc” không?

- Sao lại không, thế về sau anh đã đọc chưa?

- Chưa. – Sanya nói giọng buồn buồn. – Bận quá không sao tranh thủ được. Anh vừa đọc xong quyển “Trinh nữ Orléans” của Voltaire. Không hiểu vì lẽ gì thư viện ở Zapolyarye lại có rất nhiều tác phẩm của Voltaire.

Trong ánh hoàng hôn đôi mắt anh càng đen lay láy. Trong giây lát tôi có cảm giác như tất cả đều chìm lặn, chỉ còn lại đôi mắt ấy. Tôi định nói rằng ở Zapolyarye mà lại có nhiều Voltaire thì cũng thật là lạ, nhưng chưa kịp nói ra thì hai đứa đã ôm nhau hôn liên hồi kỳ trận rồi. Giữa lúc đó, chuông điện thoại réo ầm lên. Tôi chạy ra cầm lấy ống nghe, nói chuyện với cô giáo cũ có đến nửa tiếng đồng hồ. Bà vẫn gọi tôi là “Cô bé” và muốn biết tất cả mọi việc về tôi, ngay cả đến việc buổi trưa tôi ăn cơm ở đâu, tôi đã mua được chiếc chụp đèn xinh xắn của công ty “Miur” chưa, vân vân. Khi tôi quay lại thì Sanya đã ngủ say. Tôi cất tiếng gọi anh, nhưng sau đó liền thôi ngay vì không nỡ làm mất giấc ngủ của anh. Tôi ngồi xuống cạnh anh và ngắm nhìn anh rất gần, rất kỹ.

Tối hôm ấy Sanya trao cho tôi quyển nhật ký của người hoa tiêu và tất cả những giấy tờ và ảnh. Quyển nhật ký đặt trong một chiếc cặp đặc biệt có khóa cẩn thận. Sau khi Sanya đi rồi, tôi đem mớ giấy tờ nhàu nát ra ngắm nghía nhìn một lúc rất lâu, tờ nào cũng thấy dày đặc những dòng chữ ngoằn ngoèo. Có lúc, những dòng chữ ấy như bị đuối sức, bàn tay của người viết như không còn tự chủ được nữa, tuy vẫn viết đấy nhưng tâm trí đã đi đằng nào mất rồi. Phải kiên trì biết bao, phải có nghị lực biết nhường nào mới có thể đọc được hết quyển nhật ký này!

Chiếc câu liêm cũ bằng đồng thau có khắc chữ “tàu St. Maria” đang để ở thành phố Zapolyarye, nhưng Sanya đã mang tấm ảnh của nó về đây. Có lẽ không có chiếc câu liêm nào trên thế giới được chụp rõ như thế này!

Tất cả những thứ này tựa như muôn vàn mảnh vụn của một bộ sử lớn, nó phân tán rải rác khắp nơi trên thế giới, và giờ đây Sanya nhặt nhạnh chúng lại để viết nên hoặc là còn đang viết tiếp bộ sử ấy. Còn tôi thì sao? Tôi chẳng làm nên trò trống gì cả. Nếu không có Sanya, tôi cũng chẳng biết gì về cha mình nữa. Tôi chỉ còn nhớ cái cảnh chia tay ở ga tàu hỏa Ensk thôi. Lúc ấy ông bế tôi trong tay và tung lên cao lần cuối cùng rồi đỡ bằng đôi tay khổng lồ nhân đức của mình. Ngoài ra tôi không còn nhớ gì nữa.

Tôi đã hứa ngày nào cũng viết thư cho Sanya. Nhưng thực ra nếu ngày nào cũng viết thì chẳng có gì để viết cả. Tôi vẫn ở nhờ nhà Kira. Lúc này học tập và công tác đều rất bận, mà ở đấy thì lại chẳng thuận tiện chút nào, bởi vì những hòm xiểng đựng những mẫu quặng đều phải để ở phòng ngoài. Khi vẽ bản đồ thì chỉ có cách là trải giấy lên trên mặt chiếc đàn dương cầm mà vẽ…

Mùa hè năm ấy, lần đầu tiên tôi không đi chơi xa, vì cần phải chỉnh lý gấp tài liệu nên Cục địa chất Bashkir, nơi tôi đang làm việc, cho phép tôi nghỉ hè ngay tại Moskva.

Ngày nào bà tôi cũng đến thăm tôi. Tóm lại mọi việc đều rất tốt đẹp… Dạo này Valya và Kira đột nhiên có vẻ lạnh lùng, nghiêm nghị khác thường, lúc nào cũng ngồi ở “nhà bếp” rì rầm trò chuyện. Ngoài chỗ đó ra không còn chỗ nào yên tĩnh để họ có thể nói chuyện riêng với nhau được. Ngôi nhà này vốn là một nhà bếp cũ rộng lớn được chia thành hai buồng: buồng “bếp chung” và buồng “bếp riêng”. Valya cùng Kira ngồi ở bên kia bức phên tức là buồng “bếp riêng”, vì thế bà Aleksandra Dmitrievna đành phải làm cơm tối ở buồng “bếp chung”.

Về sau không thấy Valya đem tặng hoa nữa. Có lẽ cậu ta không còn tiền. Nhưng bỗng một hôm, cậu ta mang đến một con chuột cống lông trắng tinh. Kira thấy chuột hãi quá, nhảy vội lên bàn kêu thất thanh, khiến Valya rất lấy làm khoái trá. Cậu ta cố gắng giải thích cho Kira hiểu rằng đó là loại chuột cống bị bệnh bạch hóa rất khó tìm thấy trong bộ sưu tập. Song Kira vẫn không hết sợ, miệng vẫn kêu thất thanh và không dám nhảy xuống. Cuối cùng Valya đành phải lấy khăn tay ra gói con chuột lại rồi đem để trên chiếc bàn đặt ở phòng ngoài. Nửa đêm bà Aleksandra Dmitrievna từ nhà hát trở về, thấy con chuột trên bàn cũng kêu toáng lên. Thế là Valya đành phải mang món quà đặc biệt ấy ra khỏi nhà.

Đêm đến, sau những câu chuyện tâm sự kéo dài, tôi và Kira cứ phải thay nhau nhắc “Thôi, ngủ đi” và thế là Kira ngủ ngay. Trong giấc mơ đẹp đẽ, nét mặt cô nàng lộ rõ vẻ hứng thú đầy hạnh phúc. Lúc này chỉ còn lại một mình, tôi suy nghĩ miên man. Tôi nghĩ đến mối tình thơ đẹp, trọn vẹn của hai người. Đó là thời kỳ tốt đẹp nhất trong đời. Cuộc sống của họ khác xa chúng tôi! Họ lúc nào cũng sống bên nhau, ngày nào cũng trông thấy nhau. Còn chúng tôi thì cách biệt nhau hàng vạn dặm!

Tôi ngỡ như mình đang từ trong toa tàu hỏa nhìn qua cửa sổ ra ngoài, những cánh đồng và rừng thẳm, rồi lại những cánh đồng, sau đó đến những cánh rừng nguyên thủy và những dải sông miền bắc lạnh lẽo, những bình nguyên rồi lại bình nguyên phủ tuyết dày đặc, thật là cả một không gian vô tận nằm giữa, ngăn cách chúng tôi.

“Tất nhiên, rồi thế nào chúng tôi cũng sẽ được gặp nhau, – tôi tự tin như vậy. – Tôi sẽ lên với anh ấy, và tất cả sẽ lại tốt đẹp. Hai năm nay tôi chưa nghỉ phép. Tôi sẽ xin nghỉ phép để lên với anh ấy. Hoặc là anh ấy sẽ lại về. Rất có thể trong tháng Bảy anh ấy đã về…”

Nhưng đầu óc tôi vẫn nặng trĩu những ý nghĩ rối bời…

Tấm bản đồ này làm tôi vất vả, vì trên những bản đồ tương tự vẽ trước đây có nhiều chỗ sai. Bây giờ đành phải vẽ lại từ đầu. Trong những ngày đầu sau khi Sanya ra đi, công việc càng bề bộn, tôi càng phải gắng sức cáng đáng cho xong. Cho dù trong những đêm này có bị dằn vặt, khổ tâm đến thế nào chăng nữa, tôi vẫn cảm thấy một cách mơ hồ rằng, tất cả mọi nỗi đau khổ, cô đơn và bất hạnh đều sẽ lùi vào dĩ vãng. Trước mắt giờ đây chỉ có những điều mới lạ đầy lý thú. Nghĩ thế, lòng tôi rộn lên, cảm thấy trong người nhẹ nhõm khoan khoái vô cùng, và hình như trong đó cũng có pha chút ít sợ hãi.