Tôi dò cuốn nhật ký này suốt cả mùa đông, nhưng cuộc sống của tôi ở Zapolyarye vẫn đâu vào đấy. Tôi chở dụng cụ đến Krasnoyarsk cho xưởng gỗ đúng thời hạn và cuối cùng tôi đã rút ngắn được thời gian bay trên tuyến đường này xuống còn tám giờ rưỡi. Tôi chở đội khảo sát đến Norilsk, chở các giáo viên, bác sĩ, các cán bộ công tác của Đảng đến những khu dân tộc Nenets hẻo lánh. Tôi đã cùng với đồng chí phi công M. – một đồng chí phi công nổi tiếng – bay đến Dikson. Tôi đã từng bay dọc theo con sông Yenisey – Kureyka và sông Tunguska hạ.

Nhưng hễ cứ về đến Zapolyarye là tôi lại đến ngay nhà bác sĩ, tất nhiên là sau khi cắt tóc, tắm rửa xong rồi mới đến.

Tôi rất quyến luyến bác sĩ và gia đình bác sĩ và hình như họ cũng mến tôi. Nói ra thật nực cười, thái độ của bác sĩ đối với tôi y như đối với một tác phẩm của ông, thậm chí có khi ông nheo một mắt lại, hình như ông hoàn toàn không tin rằng tôi lại chính là cái thằng bé tóc đen gầy còm ốm yếu, mặc chiếc quần rộng thùng thình, hồi nào chỉ lắp bắp được mấy tiếng: “gà, yên ngựa, hòm”. Tất nhiên giờ đây tôi không còn cảm thấy ông có vẻ thần bí như hồi tôi còn bé ở làng quê nữa. Nhưng ngay cả lúc này cũng không ai có thể nói được rằng phút sau ông sẽ làm gì. Ví dụ, ông có thể đang ngồi nói chuyện với anh, bỗng tự nhiên ông ném cái ghế của ông sang cho anh và nhất định anh phải bắt lấy ghế và ném trả lại ông. Sau mấy phút chơi thể thao như thế, bác sĩ làm như chẳng có gì xảy ra, lại ngồi xuống chiếc ghế ấy và câu chuyện lại tiếp tục. Ông có rất nhiều bạn người dân tộc Nenets. Ông thích đọc những tác phẩm của Kozma Prutkov.

Họ thường đến nhà ông chơi, da ngăm ngăm, tóc đen, khuôn mặt to, mặc áo bành-tô da lông hươu có đính hạt cườm. Họ ngồi xuống và nói chuyện miên man, còn những con hươu xám buộc ở xe trượt tuyết rất cao trợn tròn đôi mắt buồn rầu, đứng chờ rất lâu ở ngưỡng cửa.

Bác sĩ nói bằng tiếng Nenets, còn người Nenets thường đến tìm ông để bàn công việc – đôi khi là những công việc rất quan trọng. Họ sống trong chế độ xã hội chủ nghĩa mới toanh nên không phải tất cả mọi việc họ đều hiểu rõ. Họ chưa tin tưởng lắm vào cái ông chủ tịch Vaska nào đó. Ông này được ủy ban Xô Viết công nhận là chuyên gia chính về các vấn đề nông trang tập thể. Ví dụ, có một lần họ đến để hỏi xem ý kiến bác sĩ thì nên xử một tên ăn cướp như thế nào: để họ tự giết chết tên này hay giải lên giao cho chính phủ? Một lần khác họ đến để tìm hiểu xem ý kiến của bác sĩ đối với loại bếp đèn cồn hơi đốt như thế nào, dùng loại bếp này trong gia đình có thích hợp hay không?

Bác sĩ đã phải giải thích rất lâu là tên ăn cướp thì phải giải lên giao cho chính phủ, bếp đèn cồn dùng trong gia đình rất thích hợp, còn những người Nenets thì im lặng ngồi nghe ông nói với thái độ nghiêm túc ngây thơ. Sau đó ít lâu tôi có dịp nói rất dài với người Nenets về chiếc đèn cồn, nhưng chuyện này xin kể sau.

Dù sao thì đây cũng là một tình bạn bền vững. Bác sĩ có kể cho tôi nghe rằng mối tình bạn này được bắt đầu từ sau ngày thành lập “trạm tẩy giun sán” ở thôn Khabarovo. Đây là một thành công thực sự trong ngành y học. Bác sĩ được mọi người gọi là “ông thầy tẩy giun”, do đó tên tuổi ông lan truyền khắp vùng đồng rêu…

Trong nhà ông có rất nhiều động vật: mèo Filka, rùa, nhím, cú mèo. Con cú mèo sống dưới gầm bàn ăn, khi nào mọi người ngồi vào ăn trưa là cú mèo kêu “ai, ai, ai”. Cậu Volodya cai quản tất cả bọn này và cả hai con chó tên là Buska và Toga nữa. Volodya dạy hai con chó kéo xe. Người Nenets tặng cậu một chiếc xe rất đẹp trang hoàng bằng da voi Bắc cực. Tôi rất mến Volodya vì cậu ta không khoe khoang những bài thơ của mình. Đó là bí mật của cậu. Suốt cả mùa đông, chỉ có một lần tôi nghe thấy cậu ngâm thơ. Thoạt đầu cậu ta lẩm bẩm đọc rất lâu, cậu không biết rằng tôi đang ở buồng bên cạnh và đã nghe được tất cả. Sau đó cậu đọc to, có điệu bộ:

Cholkar tan học về nhà

Trăng cười trong mắt anh ta hiền lành.

Xuống xe, anh vẫy tay nhanh

Vui tươi, rộn rịp theo anh vào lều.

Sau đó cậu lại bắt đầu lẩm bẩm.

Tôi kể cho cậu nghe chuyện thuyền trưởng Tatarinov và giải thích cho cậu hiểu cuốn nhật ký của Klimov đã chết là quan trọng như thế nào đối với việc này. Và thế là cứ mỗi lần tôi đến nhà bác sĩ tôi lại mang theo những trang nhật ký mới dò ra được và Volodya lại ngồi nghe chúng tôi nói chuyện. Nét mặt cậu xúc động đến nỗi bác sĩ phải ra hiệu bằng mắt cho tôi, âu yếm ôm vai cậu. Rõ ràng không phải cậu ta chỉ làm một bài thơ về câu chuyện này và cuộc đời của thuyền trưởng Tatarinov không phải chỉ được kể lại bằng văn xuôi.

Bác sĩ rất thích những đoạn người hoa tiêu viết về bệnh tật, thoạt đầu thì chân bị tê dại, sau đó nói không ra tiếng rồi chết một cách đột ngột vô cớ. Thế là Volodya liên tưởng đến Evans, người bạn đường của thuyền trưởng Scott cũng chết về bệnh này.

- Scott viết rằng, những người khỏe mạnh nhất cũng chết về bệnh này, – cậu ta nói, đỏ mặt lên. – Ông ta tưởng đây là một loại bệnh thần kinh gì đó.

Nhưng điều làm cho cậu hết sức kinh ngạc là giả thuyết của tôi: chiếc tàu buồm mang theo đoàn thủy thủ đã chết này có thể còn đậu trong băng tuyết ở gần một hòn đảo hoang vu nào đó. Cậu vừa định hỏi câu gì nhưng lại thôi mà cứ há mồm ra như trẻ con, xúc động đến nỗi mặt, má, thậm chí đến cả cổ cũng nổi da gà lên…

Tất nhiên bà Anna Stepanovna là nhân vật chủ chốt trong nhà này. Tất cả mọi người đều phải nghe bà. Thậm chí đến con cú mèo chẳng chịu nghe lời ai cả, hễ cứ thấy bác sĩ là tỏ thái độ trách móc kêu “ai, ai, ai” cũng phải nghe lời bà. Chả trách những người Nenets nói với bác sĩ rằng “Có được bà vợ cao lớn thế kia tốt biết chừng nào!”. Bà biết làm cho mọi người phải tôn kính. Không phải chỉ trong gia đình, mà trong toàn thành phố ai cũng đều nghe lời bà.

Bà sinh ra trong một gia đình hàng hải nổi tiếng, cha, chú và mấy người anh em đều làm thuyền trưởng các tàu trên sông hoặc trên biển. Thỉnh thoảng vào mùa Kara – ở Zapolyarye người ta gọi tháng Tám và tháng Chín là thế, khi tàu phá băng của chúng ta dẫn những tàu thủy của Liên Xô và của nước ngoài qua biển Kara, anh em và chú của bà rẽ vào chơi. Trông họ rất giống bà, cũng cao lớn, chắc nịch, mặt to, mũi to và người nào cũng râu xồm.

Đối với câu chuyện thuyền trưởng Tatarinov, bà Anna Stepanovna lại nhìn ở một góc độ thật không ngờ.

- Đàn bà thật là bất hạnh! – Bà nói, mặc dù trong câu chuyện chẳng có lời nào nói đến phụ nữ. – Chờ hết năm này đến năm khác, nhưng có lẽ ông ấy đã chết từ lâu rồi, đến vết tích cũng chẳng còn lại gì nữa, thế mà họ vẫn cứ chờ. Mọi người đều hy vọng rằng: có thể ông sẽ trở về! Và những đêm không ngủ! Còn con trẻ! Nói gì với trẻ con bây giờ? Và những tình cảm này là vô hy vọng đến nỗi thà chính mình chết đi còn hơn! Thôi, các ông đừng nói với tôi nữa, – bà Anna Stepanovna ra sức nói, – những việc đó chính mắt tôi đã nhìn thấy rồi. Còn nếu một người như thế mà trở về được thì thật là một anh hùng, còn gì nữa. Nhưng còn bà ta – tất nhiên bà ta cũng là nữ anh hùng!