Nói thì rất dễ: tôi đi tìm ông ấy và đề nghị ông ấy cho xem những bức thư này. Nghĩ đến chuyện này mà tôi đau lòng. Trong thực tế ông ấy có thể sẽ nói chuyện với tôi! Ông ấy cũng có thể sẽ đuổi tôi ngay từ cầu thang và thế là hết. Tôi không thể đánh nhau với ông ấy được. Dù sao ông ấy cũng là một người ốm, một người đã có tuổi.

Thực ra tôi không muốn đi. Nhưng có ý nghĩ cứ đeo đuổi tôi. Tôi rất đau lòng khi nhớ đến bộ mặt lạnh lùng hôm đưa đám, cô ấy nghiêm khắc quay đi không thèm nhìn tôi. Giờ đây tôi mới rõ tại sao cô ấy lại làm như vậy: Nikolai Antonych đã làm cho cô ấy tin rằng tất cả mọi lỗi lầm đều là tại tôi.

Tôi hình dung cái cảnh ông ta nói chuyện với cô và tim cứ đập thình thình. Nhất định ông ấy sẽ nói như thế này: “A, trí nhớ của anh bạn của cô thật là tuyệt vời. Tại sao trước khi về Ensk hắn chẳng có lần nào nhớ ra những bức thư này?”

Kỳ thực, làm sao tôi có thể quên được những bức thư ấy? Tôi quên được những bức thư ngay từ hồi còn nhỏ đã làm cho tôi vô cùng xúc động sao? Tôi quên được những bức thư mà tôi đã đọc thuộc lòng trên những chuyến tàu giữa Ensk và Moskva? Quên được những bức thư hình như từ trên những ngôi sao xa tít rơi xuống thành phố nhỏ bé của chúng tôi?

Tôi chỉ có một cách giải thích – xin các bạn tự xét đoán xem điều giải thích đó có đúng hay không?

Khi Katya kể cho tôi nghe về cha mình, khi tôi ngắm ông cụ trong những tấm ảnh cũ: mặc áo vét cổ đứng có cầu vai đội mũ hải quân, phía trên đằng sau có cái chụp mũ trắng, khi tôi đọc những sách của ông cụ, tôi đều cảm thấy đây là những việc xảy ra cách đây đã lâu lắm rồi, ít nhất cũng xảy ra trước khi tôi đi khỏi Ensk nhiều năm. Nhưng những bức thư này lại là những việc xảy đến trong thời kỳ thơ ấu của tôi, như vậy có nghĩa là vào một thời kỳ khác. Chẳng hẳn qua tôi không nghĩ được rằng hai thời kỳ khác hẳn nhau này lại có thể nối tiếp nhau chặt chẽ như vậy. Ở đây không phải lỗi của trí nhớ mà là một loại lỗi lầm khác.

Tôi suy nghĩ về lão “von” có tới hàng nghìn lần. Thế thì thuyền trưởng Tatarinov viết câu “Tất cả đội thám hiểm đều chửi rủa hắn” là chỉ lão ta? Thế thì câu “Tất cả những thất bại của bọn anh đều do hắn” cũng là nói về lão ta? Nhưng ông Korablyov lại nói không nên kết tội một người về những thất bại của công việc to lớn như vậy. Ta thấy thuyền trưởng không hề nghĩ như vậy.

Thế thì câu “Đấy, sự giúp đỡ thân tình của hắn phải trả giá đắt như thế đấy” cũng là nói về lão ta ư? Nhưng thực thà mà nói, cái lão “von” nào đó vì cớ gì lại giúp đỡ thuyền trưởng Tatarinov như vậy? Chỉ có người anh em họ giàu có mới có thể giúp ông ấy như thế được. Không phải vô cớ mà tôi đã nghe Nikolai nói khá nhiều về sự giúp đỡ này.

Tóm lại khi tôi mặc cái áo chẽn sang trọng màu xanh đến nhà Tatarinov vào buổi tối và nói với một cô gái lạ ra mở cửa cho tôi là tôi cần gặp ông Nikolai Antonych thì tôi chưa có kế hoạch hành động gì cả.

Qua cánh cửa mở có thể nhìn thấy người ta đang uống trà ở trong phòng ăn. Cụ Nina Kapitonovna đang nói nhỏ câu gì đó, tôi thấy cụ quàng cái khăn san có kẻ sọc ngồi bên ấm trà…

Tôi không biết Nikolai Antonych đi ra cửa nhìn thấy tôi thì nghĩ gì. Nhưng ông ta rùng mình một cái và hơi lùi lại phía sau.

- Anh cần gì?

- Tôi cần nói chuyện với thầy.

Ông ta suy nghĩ một lát.

- Vào đi!

Tôi định vào phòng làm việc của ông, nhưng ông nói:

- Không, vào đây cơ.

Về sau tôi mới đoán ra đó là một sự cố ý: ông ta gọi tôi vào nhà ăn là để chỉnh tôi trước mặt mọi người.

Khi tôi theo ông ta bước vào phòng ăn, mọi người đều hơi sợ hãi. Tôi thật hoàn toàn không ngờ là lại gặp ba bà cụ nhà Bubenchikov ở đây, cả ba người cùng nhổm lên một lúc. Bà cụ đã từng đuổi tôi hồi ở Ensk đánh rơi cả thìa cà-phê xuống bàn. Katya vừa ở phòng bên bước vào phòng ăn và cũng đứng lặng đi ở ngưỡng cửa.

Tôi lắp bắp:

- Có lẽ ở đây không tiện?

- Không, ở đây rất tiện.

Đáng lẽ vừa vào đến cửa tôi đã phải chào hỏi mọi người, còn bây giờ thì đã không cần nữa. Nhưng dù sao tôi vẫn cứ cúi đầu chào. Chẳng ai đáp lại tôi, chỉ có cụ Nina Kapitonovna hơi khẽ gật đầu.

- Sao?

- Thầy nói với thầy Ivan Pavlych rằng thuyền trưởng Tatarinov có viết cho thầy về một ông “von Vyshimirsky” nào đó. Tôi cần phải biết vấn đề này, bởi vì nếu thế thì hóa ra tôi cố tình thuyết phục bà Maria Vasilievna tin tôi chỉ là để làm hại thầy. Ví dụ như thầy Korablyov đã nghĩ như vậy. Và còn những người khác nữa. Nói tóm lại, tôi đề nghị thầy cho tôi xem những bức thư mà thầy đã dùng để chứng minh rằng đội thám hiểm đã chết là do lỗi của ông von Vyshimirsky nào đó, còn cái chết của (tôi nuốt chữ này)… và tất cả những việc khác là lỗi của tôi.

Đó là một đoạn rất dài, nhưng vì tôi đã chuẩn bị trước nên nói rất lưu loát. Tôi chỉ nghẹn lời khi nói đến cái chết của bà Maria Vasilievna và sau đó đến chữ “và những người khác”, bởi vì tôi nghĩ đến Katya. Cô vẫn đứng ở ngoài bậc cửa, dướn người lên, nín thở.

Bây giờ, khi nói những câu này tôi mới nhận thấy Nikolai Antonych già sọm đi như thế nào. Ông giống như một con chim già có mỏ khoằm, hai má sâu hoắm, thậm chí đến cả chiếc răng vàng trước kia đã từng làm rạng rỡ cả khuôn mặt, nay cũng mờ đi.

Ông nghe tôi nói và thở rất to. Hình như ông ta không biết phải trả lời tôi như thế nào. Nhưng đúng vào lúc đó thì bà cụ Bubenchikova thứ hai hỏi ông ta với vẻ ngạc nhiên:

- Ai đấy?

Ông ta thở tiếp một hơi rồi mới nói.

- Ai đấy à? – Ông ta nhắc lại câu hỏi ấy qua kẽ răng. – Nó là thằng đểu, thằng vu khống mà tôi vẫn hằng ngày hằng giờ nói với các bà đấy.

- Thưa thầy Nikolai Antonych, nếu thầy muốn mắng…

- Nó chính là cái thằng đã giết chết bà ấy, – Nikolai Antonych nhắc lại một lần nữa. Mặt ông ta run lên và ông ta bắt đầu bẻ ngón tay. – Nó là thằng đã dùng lối vu khống kinh khủng nhất mà người ta có thể tưởng tượng để phỉ báng tôi. Nhưng tôi vẫn sống!

Chẳng ai nghĩ rằng ông ta đã chết. Tôi đang định nói với ông ta câu ấy thì ông ta lại gầm lên:

- Tôi hãy còn sống!

Cụ Nina Kapitonovna nắm tay ông ta. Ông hất tay ra.

- Lẽ ra tôi có thể tố cáo nó trước pháp luật để tòa xử nó về tất cả những điều… Về tất cả những điều nó đã làm để hãm hại đời tôi. Nhưng còn có một luật pháp khác, một tòa án khác và theo pháp luật này nhất định sẽ có một ngày nó sẽ hiểu những việc nó làm. Nó đã giết chết bà ấy, – Nikolai Antonych nói đến đây thì nước mắt đầm đìa. – Bà ấy chết vì nó. Hãy để cho nó sống, nếu nó có thể…

Cụ Nina Kapitonovna đẩy cái ghế ra và nắm lấy tay ông ta, hình như chỉ sợ ông ta ngã xuống ngay lập tức. Ông ta mơ hồ nhìn bà cụ. Trong giây phút ấy tôi đã nghi ngờ sự đúng đắn của mình. Nhưng chỉ có một phút ấy thôi.

- Vì ai cơ? Trời ơi, vì ai? – Nikolai Antonych nói tiếp. – Vì cái thằng ranh con này, nó vô liêm sỉ đến nỗi còn dám vác mặt đến cái nhà, ở đây bà ấy đã chết. Vì cái thằng ranh con có dòng máu nhơ bẩn này.

Tôi không biết ông ta nói những câu ấy là có ý gì? Tại sao dòng máu của ông ta lại sạch hơn của tôi? Nhưng cái đó cũng chẳng sao. Tôi im lặng nghe ông ta nói. Katya đứng bên cạnh tường vươn thẳng người.

- … Nó còn vác mặt đến cái nhà mà tôi đã ném nó ra như quẳng con rắn độc. Số phận tôi là thế đấy, trời ơi! Tôi đã hiến dâng cho bà ấy tất cả đời mình, tôi đã làm cho bà ấy tất cả những gì mà sức con người có thể làm được cho người mình yêu. Nhưng bà ấy đã chết vì cái con rắn đê tiện nhục nhã này, vì nó đã nói với bà ấy rằng tôi đã lừa dối bà ấy, rằng tôi đã giết chồng bà ấy, giết người em trai mình. Nhưng thực ra không phải là tôi.

Tôi hết sức ngạc nhiên vì ông ta đã nói được say sưa như vậy, nói đến quên hết cả mình. Tôi cảm thấy mặt tôi tái đi. Nhưng chẳng sao! Tôi biết cách trả lời ông ta.

- Thưa thầy, – tôi nói, cố gắng không xúc động nhưng cũng nhận thấy cái lưỡi không chịu nghe lời tôi. – Tôi sẽ không trả lời thầy những tính từ của thầy, bởi vì tôi biết tâm trạng thầy lúc này như thế nào. Đúng là thầy đã đuổi tôi ra, nhưng tôi lại đến và sẽ còn đến, chừng nào tôi còn chưa chứng minh được rằng chuyện bà Maria Vasilievna uống thuốc độc hoàn toàn không phải do lỗi của tôi. Nếu có người nào đó có lỗi thì dù sao cũng không phải là tôi mà là một người khác. Sự thực là thầy có giữ một số thư của cố thuyền trưởng Tatarinov, thầy dùng những bức thư này để làm cho thầy Korablyov tin, và nói chung làm cho mọi người tin là tôi đã vu khống thầy. Tôi đề nghị thầy cho tôi xem những bức thư đó, để cho mọi người có thể tin rằng tôi đúng là con rắn đê tiện như thầy vừa nói.

Những câu nói này gây nên tiếng ồn ào rất lớn. Ba bà cụ nhà Bubenchikov vẫn không rõ xảy ra chuyện gì, tranh nhau hét lên:

- Nó là ai?

Nhưng chẳng có ai giải thích cho các cụ ấy nghe tôi là ai nên các cụ càng quát to hơn. Cụ Nina Kapitonovna cũng quát tôi để tôi đi ra. Chỉ có Katya là không nói một lời. Cô đứng ở cạnh tường, lúc thì nhìn Nikolai Antonych, lúc thì nhìn tôi.

Bỗng tự nhiên mọi người đều im bặt… Nikolai Antonych đẩy bà cụ ra và đi về phòng mình. Sau một phút ông ta quay lại, trong tay cầm một đống thư. Không phải hai ba cái mà là cả một đống, bốn mươi cái. Tôi không cho rằng tất cả đây đều là thư của thuyền trưởng Tatarinov. Nói cho đúng thì đây là những bức thư khác nhau của những người khác nhau – những thư từ hoặc tài liệu có liên quan đến đội thám hiểm. Ông ta ném những bức thư ấy vào mặt tôi rồi nhổ vào mặt tôi một cái và ngã xuống chiếc ghế bành. Các cụ bà lao về phía ông ta.

Giả sử bãi nước bọt đó mà vào mặt tôi thật thì rất có thể tôi đã đánh ông ta, thậm chí có thể đánh chết ông ta – xưa nay chưa ai dám nhổ vào mặt tôi, tôi có thể bất chấp những quy tắc rèn luyện ý chí của mình. Nhưng ông ta không nhổ trúng, và thư cũng không ném tới.

Dĩ nhiên tôi không bao giờ lại đi nhặt những bức thư ấy, mặc dù có một tích tắc tôi đã toan nhặt một bức thư có gắn xi rất dày và đề chữ “St. Maria”. Nhưng tôi đã không nhặt chúng. Đây là lần cuối cùng tôi đến nhà này. Katya nghiến răng, tay ôm ngực đứng giữa chúng tôi, cạnh chiếc ghế bành ông ta đang nằm. Tôi nhìn cô, – nhìn thẳng vào mắt cô, bởi vì đây là lần cuối cùng tôi nhìn cô.

- Thôi được, – tôi nói. – Tôi sẽ không đọc những bức thư này nữa, những bức thư mà ông đã ném vào mặt tôi. Tôi sẽ làm cách khác. Tôi sẽ đi tìm đội thám hiểm, tôi không tin rằng đội thám hiểm mất tích không còn dấu vết gì, đến lúc đó chúng ta sẽ xem hai chúng ta ai là người đúng.

Tôi còn định chào từ biệt Katya và nói cho cô ta biết rằng tôi không bao giờ quên việc cô đã quay mặt đi không thèm nhìn tôi hôm đưa đám mẹ cô. Nhưng lúc đó Nikolai Antonych bỗng đứng lên khỏi ghế bành, thế là lại gây nên một cảnh ầm ĩ đáng sợ. Các bà cụ nhà Bubenchikov nhảy bổ vào tôi và cầm cái gì đó đánh vào lưng tôi rất đau. Tôi xua tay và đi ra.