Nếu Katya không hứa cho tôi xem sách và bản đồ của người thuyền trưởng thì có lẽ tôi cũng không đến nhà Tatarinov. Tôi đã xem tuyến hành trình, thì ra đây chính là “luồng đông bắc” nổi tiếng mà người ta đã mò mẫm hơn ba trăm năm. Cuối cùng vào năm 1878 đội thám hiểm Nordenskiöld[1] của Thụy Điển đã vượt qua luồng này. Đương nhiên cuộc hành trình đó không đơn giản bởi vì mãi hai mươi lăm năm sau mới có một nhà thám hiểm khác tên là Vilkitsky đi lại luồng này, có điều khác nhau là ông ta đi ngược chiều lại. Tóm lại tất cả những điều này thật vô cùng thú vị, nên tôi cũng quyết định sẽ đi…

Trong nhà Tatarinov không còn có gì thay đổi, chỉ có đồ đạc giảm đi khá nhiều.

Bức tranh nổi tiếng của Levitan mà tôi đã có lúc thấy thích, vẽ con đường rộng thẳng tắp trong vườn và những cây thông sáng nắng nay không còn nữa. Tôi hỏi Katya bức tranh đó đâu rồi.

- Đem tặng rồi, – Katya trả lời gọn lỏn.

Tôi im lặng.

- Tặng Nikolai Antonych đấy! – Bỗng Katya nói thêm, giọng cay độc. – Ông ấy sùng bái Levitan mà.

Chắc là Nikolai Antonych không phải chỉ được tặng bức tranh của Levitan không thôi, bởi vì trong phòng ăn thấy trống trải thế nào ấy. Riêng cái địa bàn hàng hải thì vẫn đặt nguyên chỗ cũ và mũi kim vẫn chỉ về phương Bắc như xưa.

Trong nhà không có ai, cả bà Maria Vasilievna và cụ Nina Kapitonovna đều không có nhà.

Sau đó cụ về. Tôi nghe thấy cụ cởi áo ở phòng treo áo và phàn nàn với Katya rằng cái gì cũng lại đắt quá: bắp cải – mười sáu cô-pếch, thịt bò non – ba mươi cô-pếch, góp lễ – bốn mươi cô-pếch, trứng gà – một rúp hai mươi cô-pếch.

Tôi cười và đi ra phòng ngoài.

- Bà Nina Kapitonovna, thế còn chanh?

Cụ ngỡ ngàng quay lại.

- Bọn nhóc con không ăn cắp mất chanh à?

- Sanya! – Cụ Nina Kapitonovna nói và đập hai bàn tay vào nhau rồi xòe ra.

Cụ kéo tôi lại cửa sổ, ngắm nghía khắp phía và tỏ vẻ không hài lòng.

- Thấp quá, – cụ buồn rầu nói. – Không lớn lên được.

Cụ chạy vào bếp, đặt bình sữa lên bếp đèn cồn và sau mấy phút thì quay ra.

- Cháu vẫn nhớ đến chuyện mất chanh à, – cụ nói rồi cười. – Mà sao? Vẫn bị mất cắp đấy!

Bà cụ già quá rồi, lưng còng hơn và người càng gầy đi. Cái áo trấn thủ bằng nhung xanh mà tôi hằng quen thuộc thõng trên người cụ, đôi vai gầy gò nhô lên. Trông cụ vẫn có vẻ hoạt bát và luôn lo nghĩ đến mọi sự như trước, nay lại còn vui vẻ hơn nữa. Cụ thấy tôi thì mừng rỡ hơn là tôi tưởng nhiều.

- Người ta nói rằng nên ăn lúa mạch đen sống, – cụ nói chắc như vậy, – thì sẽ lớn nhanh. Ngày trước ở Ensk có một cha cố chỉ cao có thế này cũng ăn lúa mạch đen sống đấy.

- Thế có cao lên không? – Katya hỏi nghiêm túc.

- Không cao lên, nhưng giọng nói quyện hơn. Trước đó lão nói cứ the thé.

Cụ cười to và sực nhớ đến sữa.

- Thôi chết, sữa trào ra rồi!

Và chính cụ chạy ra bếp.

Tôi và Katya xem sách và bản đồ của người thuyền trưởng rất lâu. Ở đây có cuốn sách của Nansen “Trên đất nước băng tuyết và đêm tối”, cuốn “Hải đồ biển Kara” và những quyển khác. Tóm lại tuy sách không nhiều nhưng quyển nào cũng rất hay. Tôi rất muốn hỏi mượn về đọc, nhưng tôi hiểu rất rõ là không tiện. Chính vì vậy mà tôi rất ngạc nhiên khi Katya bỗng nói:

- Cậu có muốn lấy mấy cuốn mà đọc không?

- Cầm về được à?

- Được, – Katya trả lời, mắt không nhìn tôi.

Tôi chẳng mất thì giờ suy nghĩ xem tại sao chỉ có mình là được tín nhiệm như vậy, liền lập tức chọn sách. Tôi rất muốn cầm tất cả, nhưng làm thế sao được, nên tôi chỉ chọn độ năm quyển. Trong đó cũng có một cuốn sách nhỏ do chính thuyền trưởng viết: “Nguyên nhân thất bại của đội thám hiểm Greely”.

Tôi cố tình tránh mặt Nikolai Antonych, vì thế hôm nay tôi đến nhà Tatarinov vào lúc ông ta đang họp hội đồng sư phạm thường kỳ ở trường. Nhưng có lẽ cuộc họp lần này bị hoãn nên ông ấy lại về. Tôi và Katya mải chuyện trò nên không nghe thấy tiếng chuông, chợt có tiếng chân người và tiếng đằng hắng ở phòng bên. Katya chau mày đóng sập cửa lại.

Hầu như ngay phút đó cánh cửa lại mở ra. Nikolai Antonych xuất hiện trong khung cửa.

- Katyusha, bác đã nói hàng nghìn lần là không được sập cửa ầm lên thế, – ông ta nói. – Đã đến lúc phải bỏ các thói quen ấy đi rồi đấy.

Tất nhiên là ông ấy trông thấy tôi ngay lập tức. Song ông ấy không nói năng gì, chỉ hơi nheo mắt và gật đầu. Tôi cũng gật đầu.

- Chúng ta sống trong xã hội loài người, – Nikolai Antonych tiếp tục nói dịu giọng. – Và một trong những cái động lực thúc đẩy cái xã hội này tiến lên đó là tinh thần tôn trọng lẫn nhau. Chính cháu cũng biết đấy Katyusha ạ, bác không thể chịu được tiếng sập cửa mạnh. Bác chỉ có thể cho rằng cháu đã cố tình làm như vậy. Có điều bác không muốn nghĩ như thế. Thật vậy, bác không muốn… vân vân và vân vân…

Tôi hiểu ngay rằng ông ta đọc một bài tràng giang đại hải như thế chỉ cốt để chọc tức Katya. Nhưng tôi còn nhớ là trước đây ông ta không dám nói với cô như vậy.

Cuối cùng ông ta đi ra, nhưng chúng tôi cũng không còn hứng thú gì để xem sách của thuyền trưởng nữa. Vả lại lúc Nikolai Antonych nói, Katya vẫn đứng quay lưng vào bàn có những quyển sách ở trên. Ông ta không nhìn thấy gì cả. Tuy vậy tôi cũng hiểu rằng việc đó là thế nào: không nên để ông ta biết là cô đã đồng ý cho tôi mượn những quyển sách này.

Tóm lại tâm trạng vui vẻ của chúng tôi đã bị phá vỡ nên tôi bèn chuẩn bị ra về. Đáng tiếc là tôi lại không về ngay. Tôi đã chậm chân khi chia tay với Katya và Nikolai Antonych lại quay sang.

- Katyusha, có thể là cháu giận, – ông ta lại lên tiếng. – Như vậy là vô lý! Không còn nghi ngờ gì cả, cháu biết rõ là dù ở cương vị một người bình thường hoặc ở cương vị một nhà giáo dục bác đều mong muốn cho cháu điều tốt.

Ông ta liếc tôi một cái, cau mặt lại rồi nhăn mũi hít vào đến là khó chịu.

- Giả sử quan hệ giữa bác và cháu hoàn toàn chỉ là người dưng nước lã thì lại là chuyện khác. Nhưng cháu là con gái của người em thân mến đã quá cố của bác. Cháu là con gái của người mà bác đã hy sinh tất cả cho người ấy, không phải chỉ là hy sinh toàn bộ gia tài, mà có thể nói là bác đã hy sinh cả đời mình cho người ấy.

Tôi nghĩ, Nikolai Antonych cứ mỗi năm lại hy sinh của cải cho người em họ đã quá cố ngày càng nhiều hơn. Trước kia ông ta chỉ nói đã giúp đỡ về “tinh thần và vật chất”, thế mà giờ đây hóa ra là ông ta đã hy sinh cả cuộc đời mình cho người em.

- Cho nên, – Nikolai Antonych nói tiếp, – Katyusha, bác sẵn sàng nhắc lại với cháu hàng nghìn lần một điều. Sau một ngày lao động mệt nhọc, đáng lẽ bác có quyền được nghỉ ngơi, nhưng cháu thấy không, giờ đây vẫn phải nói chuyện với cháu, cố gắng nhắc cho cháu hiểu điều mà đứng về lứa tuổi cũng như trình độ phát triển thì cháu đã phải tự hiểu lấy từ lâu.

Katya lặng thinh.

Tôi thấy cô khó chịu lắm rồi. Song cô vốn có ý chí vững.

Ông ta chưa nói xong thì tôi chưa thể đi ra được. Hơn nữa đi như vậy thì đành bỏ sách lại. Cho nên tôi ngồi xuống. Tôi hoàn toàn không nghĩ đến chuyện chọc tức ông ta mà chỉ vì tôi đứng lâu đã mỏi. Nhưng ông ta lại nổi khùng lên.

- Katyusha, bác nhắc lại cho cháu nghe, – ông ta lại tiếp tục nói giọng đều đều và nhẹ nhàng, – một câu tục ngữ La Mã nhiều người biết “Hãy nói cho tôi biết, bạn của bạn là ai, tôi sẽ nói bạn là người thế nào”. Nếu cháu cho rằng có thể kết bạn với loại người mà trong óc không bao giờ nghĩ ra rằng khi mình muốn ngồi thì phải mời thầy giáo của mình ngồi trước đã, thế thì…

Nikolai Antonych xòe hai tay ra vẻ bất lực.

Tôi hơi bối rối, chính vì tôi đã làm như vậy nhưng hoàn toàn không nghĩ rằng làm thế để chọc tức ông ta. Nhưng lúc này thì Katya không nhịn được nữa.

- Tôi thích chơi với ai, đó là việc của tôi! – Katya trả lời nhanh và đỏ mặt lên.

Hẳn là cụ Nina Kapitonovna đã ở đâu gần đấy, rất có thể là cụ đã đứng ngay sau cánh cửa. Bởi vì Katya vừa nói xong câu này cụ liền vào ngay và tất tưởi nói chuyện nọ kia: sữa sôi rồi, Nikolai Antonych có muốn dùng cà-phê chăng, chứ không thì cụ vừa mới đi chợ về, còn lâu mới đến giờ ăn trưa. Xem ra đây không phải là lần đầu tiên cụ phải vào để chấm dứt những cuộc tranh cãi như thế này. Katya lầm lì cúi đầu xuống nghe. Nikolai Antonych thì nghe cụ ra vẻ lịch thiệp nhưng cũng có vẻ hạ cố…

Tôi chờ bà cụ cùng ông ta đi ra và chia tay với Katya. Tôi ra về lòng nặng trĩu. Tôi rất thương họ, cả bà Maria Vasilievna, cả bà cụ và Katya. Những sự thay đổi trong nhà Tatarinov làm tôi rất băn khoăn.

❀ ❀ ❀

[1] Nordenskiöld (1832-1901) người Thụy Điển, nhà thám hiểm Bắc cực, là người đầu tiên đi từ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương qua luồng đông bắc vào năm 1878. – N.D.