Đó là cuộc thám hiểm thế nào? Bố của Katya là người thế nào? Tôi chỉ biết có một điều, ông ấy là một nhà hàng hải và đã hy sinh. Ông có chết thật không? Từ trước đến giờ chưa khi nào Katya nói ba cô “đã mất”. Nói tóm lại, trừ Nikolai Antonych rất thích dùng cái từ này ra, những người trong gia đình Tatarinov thường rất ít khi nhắc đến ông. Gian phòng nào cũng treo ảnh ông, nhưng mọi người lại không hay nói về ông ấy.

Cuối cùng tôi phán đoán mãi cũng phát chán, hơn nữa có thể hỏi thẳng ngay Katya xem cha cô ở đâu, còn sống hay đã chết. Thế là tôi hỏi.

Và đây là những điều cô đã kể cho tôi nghe.

Hồi đó cô mới lên ba tuổi, nhưng cô nhớ rất rõ ngày hôm ba cô ra đi. Ba người rất cao lớn, mặc chiếc áo cổ đứng màu xanh lam, hai bàn tay rất to. Sáng sớm khi cô còn đang mơ màng trong giấc mộng, ba đi vào phòng, đến cạnh giường cô rồi cúi xuống, khẽ vuốt tóc cô, nói mấy câu gì đó, hình như là “Masha này, con xanh quá. Em hãy hứa là sẽ cho con ra ngoài trời chơi nhiều hơn, em nhé!” Katya hơi hé mắt ra và nhìn thấy mẹ đang khóc. Nhưng cô không đánh tiếng cho biết là mình đã dậy, cô thấy giả vờ ngủ rất thích. Sau đó cả nhà ngồi sau chiếc bàn dài ở trong gian phòng lớn sáng sủa, trên mặt bàn có những trái núi con con trắng toát. Đó là những cái khăn ăn xếp lại thế cho đẹp. Katya mải nhìn những cái khăn ăn nên không để ý là mẹ đã bỏ đi chỗ khác, còn bây giờ bà đang ngồi vào chỗ của mẹ. Bà cứ thở dài luôn mồm, thỉnh thoảng lại nói “Lạy Chúa”. Mẹ mặc chiếc váy dài có hai quả bông ở vai rất lạ, chưa hề thấy mẹ mặc bao giờ, mẹ đang ngồi bên cạnh ba và nháy mắt từ xa với Katya.

Chung quanh bàn ăn thật vui vẻ. Rất đông người. Ai nấy nói cười rất to. Nhưng kìa ba đứng lên với cốc rượu vang trong tay, tức thì mọi người đều im lặng. Katya không hiểu ba nói những gì, nhưng cô nhớ là sau khi ba nói xong, mọi người đều vỗ tay hét vang “u-ra!”, riêng bà lại lẩm bẩm “Lạy Chúa” và thở dài. Mọi người từ biệt ba và những thủy thủ khác. Lúc chia tay, ba bế Katya tung bổng lên cao rồi đỡ cô bằng đôi bàn tay to mộc mạc.

- Thôi nhé Mashenka[1], – ba nói với mẹ. Đoạn hai người hôn chặt môi nhau…

Đó là bữa cơm từ biệt và buổi tiễn đưa thuyền trưởng Tatarinov ở nhà ga xe lửa Ensk. Tháng Năm năm 1912 ba về Ensk từ biệt gia đình. Đến trung tuần tháng Sáu năm đó, ba từ Peterburg[2] khởi hành đi Vladivostok trên chiếc tàu buồm “St. Maria”.

Thời gian đầu mọi việc đều như cũ. Chỉ có trong cuộc sống xuất hiện một sự kiện hết sức mới mẻ. Đó là thư của ba gửi về. “Sắp có thư của ba đấy”. Quả nhiên thư đến thật. Có khi một hai tuần lễ không có thư, song rốt cuộc rồi cũng có. Lá thư cuối cùng gửi từ Yugorsky Shar đến. Đúng đó là bức thư cuối cùng, nhưng mẹ vẫn không tỏ ra lo lắng, mẹ còn nói rằng như thế cũng phải thôi, bởi vì chiếc tàu “St. Maria” sẽ đi qua những nơi không có bưu cục, thậm chí ngoài băng và tuyết ra sẽ chẳng còn gì nữa cả.

Như thế cũng phải thôi. Chính ba cũng viết rằng sẽ không có thư nữa. Nhưng dù sao thì đó cũng là chuyện rất buồn, và mẹ càng ngày càng trở nên lặng lẽ và buồn rầu.

“Thư của ba” – đó là một thứ hay tuyệt. Ví dụ như cứ hôm nào có thư của ba là bà lại nướng bánh. Còn bây giờ thay thế cho cái thứ tuyệt diệu vẫn mang niềm vui đến cho cả nhà, xuất hiện những lời dài và chán ngắt: “như thế cũng phải thôi” hoặc giả “cũng chưa thể có chuyện gì được”.

Những câu nói đó được lặp đi lặp lại hàng ngày, nhất là vào những buổi tối. Khi Katya đã đi nằm, mẹ và bà cứ nói chuyện mãi. Katya nằm nghe. Cô định nói ngay từ lâu rằng: “Chắc là chó sói ăn thịt ba rồi”. Song cô biết rằng nói thế mẹ sẽ phát cáu lên, nên cô không nói nữa.

Ba đang “trú đông”. Ở Ensk đã sang hè từ lâu rồi, thế mà ba vẫn còn “trú đông”. Lạ lùng quá. Nhưng Katya cũng chẳng nói gì cả. Có lần cô nghe thấy bà nói chuyện với người hàng xóm: “Cứ nói là đang trú đông, nhưng liệu còn sống không thì có trời biết được”.

Về sau mẹ viết vội một “lá đơn xin Hoàng thượng”. Lúc đó Katya đã lớn cho nên cô nhớ rất rõ nội dung lá đơn.

Vợ của thuyền trưởng Tatarinov thỉnh cầu trang bị một đội cứu sinh để đi cứu viện người chồng bất hạnh của bà. Bà nêu ra rằng “động cơ chủ yếu của việc thám hiểm thì không còn nghi ngờ gì nữa, chỉ vì niềm kiêu hãnh của toàn dân và vinh quang của Tổ quốc”. Bà hy vọng rằng “bệ hạ tối nhân từ” sẽ không để cho một nhà thám hiểm can trường luôn sẵn sàng xả thân vì “vinh quang dân tộc”… phải lâm vào cảnh tuyệt vọng, cô lập không được viện trợ…

Lúc đó Katya cứ tưởng “bệ hạ” là một cái gì giống như một đám rước thánh giá rất đông người, đi trước là giáo chủ đội mũ màu hồng tím. Hóa ra đó là Sa hoàng. Sa hoàng mãi vẫn không trả lời nên tối nào bà cũng rủa cho. Cuối cùng văn phòng nhà vua gửi đến một bức thư. Với lời lẽ lịch thiệp, văn phòng nhà vua khuyên mẹ nên xin Bộ trưởng Hàng hải. Nhưng cũng chẳng cần cầu xin Bộ trưởng Hàng hải nữa. Ông ta đã được báo cáo về việc này rồi và nói: “Đáng tiếc là thuyền trưởng Tatarinov không trở về. Nếu về thì ta sẽ đưa ra tòa ngay lập tức về tội đã coi thường tài sản quốc gia”.

Sau đó Nikolai Antonych đến Ensk và trong nhà xuất hiện câu nói mới “không còn hy vọng gì nữa”. Ông ta nói thầm câu này với bà. Nhưng không hiểu sao mọi người đều biết. Cả gia đình Bubenchikov có họ với bà, cả các bạn gái của Katya đều biết. Nghĩa là trừ mẹ ra còn mọi người đều biết hết.

Chẳng còn hy vọng gì nữa. Ba sẽ không bao giờ trở về, cũng không bao giờ còn nói những câu vui đùa, không bao giờ còn tranh cãi với bà rằng “trước khi ăn cơm uống một cốc vốt-ca rất có ích, mà dù không có ích thì cũng vô hại, nếu đã vô hại thì uống là thích”. Bà sẽ không bao giờ còn cười mẹ vì mẹ sửa soạn ăn mặc quá lâu khi cùng đi xem hát được nữa. Sáng ra sẽ không còn ai được nghe tiếng hát “Đời là gì? Chỉ là một trò chơi!” của ba khi ba mặc quần áo nữa.

Chẳng còn hy vọng gì! Ba đã ở lại một nơi xa tít tận miền Bắc cực, giữa băng tuyết, chẳng có một ai trong đội trở về.

Nikolai Antonych nói rằng đó là sai lầm của ba. Bởi vì đội thám hiểm được trang bị rất đầy đủ. Riêng cái khoản bột mì thôi cũng đã đem đi năm tấn, thịt hộp nước Áo có một nghìn sáu trăm tám mươi tám ki-lô-gam, giăm-bông hai mươi chiếc, viên canh Skorikov[3] bảy mươi ki-lô-gam. Lại còn bao nhiêu bánh khô, mì ống, cà phê! Cả một khoang lớn được ngăn đôi đổ đầy bánh khô nửa khoang. Thậm chí còn mang cả bốn mươi ki-lô-gam măng tây. Mứt, lạc. Tất cả những thứ đó đều mua bằng tiền của Nikolai Antonych. Ngoài ra còn chọn được sáu mươi con chó tinh khôn để phòng khi gặp nguy hiểm, chúng nó sẽ kéo xe tuyết trở về.

Tóm lại nếu ba có hy sinh thì không nghi ngờ gì nữa, chính là do sai lầm của ba thôi. Rất dễ dàng hình dung ra được cảnh như thế này, ví dụ như ở chỗ đáng lẽ phải chờ đợi thì ba lại hấp tấp ra đi. Theo ý kiến của Nikolai Antonych thì lúc nào ba cũng hấp tấp. Nhưng dẫu sao thì ba cũng đã ở lại Bắc cực, chẳng ai biết được ba có còn sống hay đã chết. Bởi vì trong số ba mươi người của đội thám hiểm chẳng có một người nào trở về. Nhưng ở trong gia đình này ba vẫn cứ được coi như người còn sống. Chưa biết chừng bất thình lình cánh cửa sẽ mở ra và ba đi vào nhà cũng nên. Trông ba vẫn giống như hôm cuối cùng ở ga xe lửa ở Ensk: mặc chiếc áo màu xanh lam có cái cổ cồn trắng toát không đóng cúc, kiểu cổ áo ấy giờ đây không ai dùng nữa. Ba vẫn vui tươi, hai bàn tay vẫn to rộng như trước.

Trong nhà có rất nhiều thứ gắn bó với ba. Mẹ hút thuốc, mọi người đều biết rằng chỉ sau khi không có tin tức gì của ba nữa, mẹ mới bắt đầu hút thuốc. Bà đuổi Katya ra phố chơi cũng chính vì lời dặn của ba là phải cho Katya chơi nhiều ở ngoài trời. Trong chiếc tủ kính hẹp có rất nhiều sách mang những cái tên kỳ dị mà không ai được đụng đến cũng là của ba.

Về sau họ chuyển lên Moskva ở nhà Nikolai Antonych thì mọi cái đều thay đổi hết. Giờ đây không còn ai hy vọng rằng cánh cửa bỗng xịch mở và ba bước vào một cách bất ngờ. Bởi vì đây là nhà của người khác mà chưa bao giờ ba đến đây.

❀ ❀ ❀

[1] Masha, Mashenka, Manya, Marysia, Maryshenka, Manechka, cũng là Maria. – N.D.

[2] Ngày nay là thành phố Leningrad. – N.D. Đây là chú thích tại thời điểm dịch tác phẩm này. Từ năm 1991 thì thành phố lấy lại tên cũ là Sankt-Peterburg (Caruri).

[3] Skorikov là tên một ông vua bếp ở nước Nga. – N.D.