Gia đình Tatarinov không thuê người giúp việc nên bà cụ Nina Kapitonovna rất vất vả, nhất là ở tuổi của bà. Tôi thường giúp bà nhóm lò, chẻ củi và rửa bát đĩa. Mối là kẻ thù đáng ghê sợ của bà. Nhiều khi tự dưng bà mang tất cả đồ đạc ra sân phơi, mà công việc đó không có tôi không xong. Tôi tha một ít gạch ở bãi đất trống gần nhà về chữa cái lò bị hở khói trong buồng ăn. Nói tóm lại thì tôi đã chẳng ăn không mấy bữa cá và kê mà bà cụ thết tôi. Thực ra tôi cũng chẳng cần đến những bữa ăn ấy. Tôi đến đây chơi rất thích. Tôi cảm thấy ngôi nhà này giống như cái hang thần của Ali Baba có nhiều châu báu, nhiều nguy hiểm và đầy bí ẩn. Đối với tôi thì bà cụ là của báu, bà Maria Vasilievna là điều bí ẩn và thầy Nikolai Antonych là những nguy hiểm và phiền phức.

Bà Maria Vasilievna là một quả phụ. Cũng có thể lại không phải là quả phụ, vì có một lần tôi nghe thấy bà cụ Nina Kapitonovna nói về bà một cách ngao ngán: “Chẳng ra góa chồng mà cũng chẳng ra có chồng”. Lạ lùng hơn nữa là bà rất đau khổ nhớ chồng. Lúc nào bà cũng mặc chiếc áo váy dài đen như một nữ tu sĩ. Bà học ở Trường đại học Y khoa. Lúc đó tôi cảm thấy việc này cũng lạ, bởi vì theo sự hiểu biết của tôi thì đàn bà đã có con không ai đi học nữa. Có khi bỗng dưng bà không nói năng gì với ai nữa, không đi đâu cả, chẳng đi học mà cũng chẳng đi làm – bà cũng đang đi làm – chỉ co chân lên ngồi trên chiếc ghế xô-pha mà hút thuốc. Những lúc ấy Katya bảo: “Mẹ đang buồn”, thế là mọi người trong nhà lại gắt gỏng lẫn nhau, mặt ai cũng rầu rĩ.

Chẳng bao lâu tôi được biết thầy Nikolai Antonych không phải là chồng bà, mà ông ấy cũng chưa có vợ, mặc dầu đã bốn mươi lăm tuổi.

Có lần tôi hỏi Katya:

- Ông ấy với cậu là thế nào?

- Chẳng thế nào cả.

Tất nhiên là cô ta nói dối bởi vì cô ta, mẹ cô ta và thầy Nikolai Antonych cùng có họ giống nhau. Ông ấy là bác Katya, có điều không phải bác ruột mà chỉ là bác họ.

Dầu sao thì cũng là bác họ, thế mà mọi người đối xử với ông không được tốt lắm. Càng ngạc nhiên hơn nữa vì trái lại ông đối xử với tất cả mọi người rất chu đáo, có phần hơi quá đáng nữa.

Bà cụ rất thích xem chiếu bóng, chưa bao giờ bà bỏ sót một phim nào. Thầy Nikolai Antonych thường dẫn cụ đi, thậm chí còn mua vé trước. Lúc ăn cơm chiều bà cụ say sưa kể lại nội dung cuốn phim (những lúc này bà giống hệt Katya). Còn Nikolai Antonych tuy cũng vừa đi xem phim với bà cụ về nhưng vẫn kiên nhẫn ngồi nghe.

Tuy vậy xem ra bà cụ cũng thương hại ông ta. Có lần tôi thấy ông bói bài xong cúi gục đầu xuống, ngón tay gõ xuống bàn tư lự suy nghĩ. Bà cụ nhìn ông thương hại.

Người đối xử với ông ta lạnh nhạt nhất là bà Maria Vasilievna. Nikolai Antonych chăm sóc bà đủ thứ. Ông thường đưa vé cho bà đi xem hát, còn mình ở lại nhà. Ông cũng mua hoa tặng bà luôn. Tôi đã được nghe ông tha thiết đề nghị bà giữ gìn thân thể, và thôi đừng đi làm nữa. Ông cũng quan tâm đến khách khứa của bà hết sức chu đáo. Hễ cứ có ai đến thăm bà Maria Vasilievna là ông ra tiếp ngay lập tức. Ông có thể ngồi nói chuyện với khách hàng tiếng đồng hồ rất vui vẻ, thoải mái, còn bà Maria Vasilievna thì ủ rũ chau mày ngồi trên ghế xô-pha hút thuốc.

Mỗi khi thầy Korablyov đến, ông lại càng tỏ ra đặc biệt ân cần. Không nghi ngờ gì nữa, ông cho rằng “bộ ria” chính là khách của ông, vì thế ông kéo ngay ông ta vào buồng mình hoặc đi sang phòng ăn và không cho nói đến công tác. Tóm lại khi nào thầy Korablyov đến là cả nhà liền vui vẻ lên ngay, đặc biệt bà Maria Vasilievna. Bà mặc chiếc áo váy mới, cổ trắng, tự tay bày bàn ăn, cứ tíu tít lên và trông bà càng đẹp ra. Thậm chí có lúc bà còn vui cười khi thấy ông Korablyov soi gương chải ria xong vào pha trò với bà cụ. Nikolai Antonych cũng cười nhưng sắc mặt trắng bệch ra. Ông ta có đặc điểm lạ lùng là hễ cứ cười thì mặt trắng bệch ra.

Ông ta không thích tôi, thế mà mãi tôi không đoán ra điều này. Lúc đầu ông chỉ tỏ ra ngạc nhiên khi gặp tôi ở nhà, sau đó ông cau mặt và cứ khịt mũi một cách khó chịu rồi bắt đầu lên lớp cho tôi:

- Vừa rồi em nói câu “Cám ơn” thế nào? – Có một lần ông nghe thấy tôi cám ơn bà cụ về một việc gì đó. – Em có biết thế nào gọi là “Cám ơn” không? Em phải nhớ rằng tùy theo việc, em có biết điều đó hay không, có hiểu rõ điều đó hay không để mà toàn bộ cuộc đời em sẽ đi theo hướng này hay hướng khác. Chúng ta sống trong xã hội loài người, một trong những động lực thúc đẩy xã hội này tiến lên là lòng biết ơn. Chắc em biết rằng trước đây tôi cũng có một người anh em. Trong suốt cuộc đời của nó, tôi đã giúp đỡ nhiều lần cả về mặt tinh thần lẫn vật chất, thế mà nó là kẻ vong ơn bội nghĩa. Kết quả thế nào? Số phận nó đã gặp phải tai họa thảm khốc.

Nghe ông ta nói những điều này, tôi bắt đầu cảm thấy rõ ràng những miếng vá trên đầu gối chiếc quần đang mặc. Đúng, chân tôi đang đi một đôi giày rất tồi, người tôi vừa nhỏ vừa bẩn thỉu, mặt lại tái xanh. Tôi là loại khác. Còn gia đình Tatarinov là loại khác. Họ giàu có. Còn tôi thì nghèo khổ. Họ là những người thông minh, có học thức… Còn tôi là một thằng ngốc.

Lại có những điều để suy nghĩ.

Nhân tiện xin nói thêm là không phải Nikolai Antonych chỉ nói chuyện với tôi về người anh em họ mà thôi. Đó là chuyện mà ông ta rất thích nói: ông nhấn mạnh rằng ông đã quan tâm đến người em từ khi người đó còn nhỏ sống ở bên bờ biển Azov ở Genichesk. Người em họ là con một gia đình dân chài nghèo. Nếu không có Nikolai Antonych thì anh ta vẫn chỉ là một anh dân chài nghèo xác xơ như bố, như ông, như cụ, như ông tổ tám đời nhà anh ta thôi. Nikolai Antonych “phát hiện thấy anh ta là một đứa trẻ thông minh và ham học” nên mang anh ta từ Genichesk đến Rostov trên sông Đông. Và đã chạy chọt để anh ta được nhận vào học nghề hàng hải. Mùa đông ông gửi cho anh ta “tiền trợ cấp”. Còn mùa hè thì ông giới thiệu cho anh ta làm thủy thủ trên các tàu chạy giữa Batum và Novorossiysk. Nhờ có ông can thiệp nên người em được vào hải quân và thi được chức cai. Sau đó Nikolai Antonych lại tốn khá nhiều công sức giúp anh ta được học trường hải quân. Khi người em tốt nghiệp trường hải quân cần đặt may bộ quân phục mới, ông cũng lại cho tiền. Tóm lại là ông đã giúp đỡ người em họ rất nhiều nên ông thích kể lại những chuyện này, đó cũng là điều dễ hiểu. Ông nói rất thong thả, rất cặn kẽ, hai người đàn bà kính cẩn ngồi nghe.

Không hiểu sao lúc đó tôi cho rằng họ phải ngồi nghe và cảm thấy họ nợ ông chưa trả được, nợ tất cả những gì ông giúp đỡ người em mà đúng là không trả lại được. Bởi vì người em họ mà Nikolai Antonych khi thì gọi là “quá cố”, lúc lại gọi là “biệt tăm” ấy chính là chồng bà Maria Vasilievna, và do đó cũng chính là bố của Katya vậy. Tất cả đồ đạc trong ngôi nhà này trước kia là của ông ấy, giờ đây thuộc về bà Maria Vasilievna và Katya. Cả những bức tranh mà theo lời bà cụ thì Viện bảo tàng “Tretyakov[1] trả rất nhiều tiền”, cả cái “tờ bảo hiểm” có thể lĩnh được tám nghìn rúp ở ngân hàng Paris.

Những công việc và những quan hệ phức tạp của người lớn này ít làm Katya để ý đến nhất. Cô có những việc của mình quan trọng hơn. Cô bé trao đổi thư từ với hai người bạn gái ở Ensk. Thư từ của cô vương vãi khắp nơi, ai muốn đọc thì đọc, cả khách đến chơi cũng đọc được. Thư cô ta gửi cho các bạn giống hệt thư các bạn viết cho cô. Ví dụ thư của một bạn gái kể chuyện nằm mơ thấy đánh mất cái túi xách tay, bỗng nhiên thấy Mishka Kuptsov (bạn có nhớ cậu ta không, mình đã có lần viết cho bạn về cậu ta rồi) đi ngược lại, trong tay cầm chính cái túi ấy. Thế là Katya viết thư cho bạn kể chuyện nằm mơ thấy cô cũng đánh mất cái gì đấy nhưng không phải cái túi xách tay mà là chiếc quản bút hay sợi nơ chẳng hạn và Shurka Golubentsov (bạn có nhớ không, mình đã kể cho bạn rồi) nhặt được và đem trả. Cô bạn viết là mới đi xem chiếu bóng, Katya cũng viết trả lời là mới đi xem phim, mặc dù cô chỉ ở nhà chẳng đi đâu cả. Sau này tôi đoán ra là các bạn của cô lớn tuổi hơn và cô bắt chước họ.

Song đối với các bạn cùng lớp thì cô rất đáo để. Cô đặc biệt điều khiển một cô bé tên là Kiren – gia đình nhà Tatarinov ai cũng gọi cô này như vậy. Katya cáu kỉnh vì Kiren không thích đọc sách.

- Kiren, cậu đã đọc “Dubrovsky”[2] chưa?

- Đọc rồi.

- Cậu nói dối!

- Mình mà nói dối thì cậu nhổ vào mặt mình.

- Vậy thì cậu hãy trả lời, tại sao Masha không lấy Dubrovsky?

- Có lấy đấy chứ.

- Xin đủ cậu!

- Thế mà mình đọc thấy có lấy đấy.

Khi tôi đem trả cuốn “Elena Robinson”, cô ta cũng truy tôi như vậy. Nhưng với tôi thì đâu phải như thế! Tôi có thể đọc thuộc lòng bất cứ từ đoạn nào. Cô ta vốn không ưa tỏ ra ngạc nhiên điều gì cả nên chỉ nói:

- Cậu học gạo như con vẹt ấy.

Có thể cho rằng cô ta tự coi mình là không kém gì Elena Robinson và tin rằng nếu gặp phải hoàn cảnh tuyệt vọng tương tự thì cô cũng sẽ dũng cảm như vậy. Nhưng theo tôi thì một người nếu chuẩn bị lao vào cái số phận phi thường như vậy không thể cứ hay ngắm nghía trước gương mãi, nhất là ngoài hoang đảo vốn không có gương.

Trong mùa đông mà tôi bắt đầu đến nhà Tatarinov, Katya đang say sưa với cái trò chơi chất nổ. Những ngón tay cô lúc nào cũng đen nhẻm và bị bỏng. Trên người cô cũng như Petya trước đây có một thời kỳ như thế, lúc nào cũng ám mùi thuốc súng và mùi vỏ đạn. Trong nếp gấp của những cuốn sách cô cho tôi mượn cũng đầy bột diêm vàng. Sau này đột nhiên Katya không chơi chất nổ nữa. Cô ta vùi đầu đọc cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ”.

Đó là một cuốn sách rất tuyệt, truyện ký về các nhà hàng hải và những nhà chinh phục tự nhiên nổi tiếng của thế kỷ thứ 15 và thế kỷ thứ 16 như Christopher Columbus[3], Ferdinand Cortés[4] vv…

Cuốn sách này được viết với lòng chân thành thán phục những con người vĩ đại. Hình như giờ đây tôi vẫn còn trông thấy những chân dung hình bầu dục trên nền những chiếc tàu buồm ở xa xa.

Trong tấm hình Amerigo Vespucci[5] đang đứng trước quả địa cầu, tên ông đã được đặt cho châu Mỹ – America. Ông cầm chiếc com-pa đặt trên một quyển sách đang mở, râu rậm, vẻ tươi vui linh lợi. Vasco Núñez de Balboa[6] thì mặc áo giáp, đầu đội mũ trụ, có cắm một cái lông ngỗng, đứng dưới nước ngập đến đầu gối. Tôi có cảm tưởng như đó là một thằng bé Vaska người Nga nào đó đã chuồn đến được Thái Bình Dương. Tôi cũng rất mê quyển sách ấy. Nhưng Katya thì không phải chỉ có thế. Cô bị quyển sách ấy ám ảnh suốt ngày. Lúc nào cô cũng mơ màng, hình như có đôi lúc sực tỉnh chỉ là để kể lại cho mọi người rằng “Cortés lên đường với lời chúc tốt lành của dân Tlaxcalan và chỉ sau ít ngày là ông ta tới thủ đô đông đúc của những kẻ đạo hạnh”.

Sau khi đọc cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ” Katya đổi tên con mèo Vasena thành Iptakchuatl[7] là tên một dãy núi ở Mexico.

Cô còn định lấy tên một ngọn núi khác là Popocatepetl để đặt tên cho bà cụ Nina Kapitonovna nhưng không thành. Ngoài tiếng “bà” ra, gọi thế nào bà cụ Nina Kapitonovna cũng không thưa.

Tóm lại là nếu như Katya thật sự luyến tiếc điều gì, đương nhiên chỉ có thể là tiếc rằng cô không phải là người đã chiếm lĩnh Mexico, không phải là người đã phát hiện và chinh phục Peru. Song mọi việc vẫn còn đang ở phía trước. Tôi biết cô đang theo đuổi cái gì: cô muốn làm thuyền trưởng.

❀ ❀ ❀

[1] Viện bảo tàng nghệ thuật tạo hình lớn nhất của Liên Xô ở Moskva do Tretyakov (1823 – 1898) lập ra – N.D.

[2] Tên cuốn tiểu thuyết của Pushkin. – N.D.

[3] Christopher Columbus (1451 – 1506) nhà hàng hải người Ý, phát hiện châu Mỹ năm 1492. – N.D.

[4] Ferdinand Cortés (1485 – 1547) người Tây Ban Nha đã từng chinh phục Nam Mỹ, chiếm lĩnh Mexico. – N.D.

[5] Amerigo Vespucci (1451 – 1512) nhà hàng hải người Ý. – N.D.

[6] Vasco Núñez de Balboa (1475 – 1517) nhà hàng hải người Tây Ban Nha. – N.D.

[7] Tên chính xác của núi này là Iztaccíhuatl hoặc Ixtaccíhuatl (Caruri).