Nhà hát kịch nói Moskva! Nếu theo sự suy luận của Grisha Faber, người ta có thể cho rằng đây là một rạp hát to lớn, hiện đại, tất cả các diễn viên ở đây đều đi ủng dài màu trắng rất đẹp, giọng nói rất hay, tiếng vang rất lớn. Nghĩa là giống như nhà hát nghệ thuật Moskva vậy. Nào ngờ đây chỉ là một nhà hát bé tẹo ở trong ngõ gì đó ở phố Sretenka.

Trong tủ kính nơi cửa ra vào đèn điện sáng trưng giới thiệu cho mọi người biết đang diễn vở “Đường chó sói”. Trong bản phân vai tôi tìm thấy ngay tên Grisha, nó đóng vai bác sĩ: “Bác sĩ G. Faber”. Không hiểu sao vai này lại để ở dưới cùng.

Grisha gặp chúng tôi ở phòng ngoài. Trông nó vẫn lộng lẫy như xưa. Nó liền mời chúng tôi vào phòng hóa trang của nó.

- Chờ khi nào màn hai bắt đầu, tôi gọi ông ấy đến, – nó nói với thầy Korablyov có vẻ thần bí.

“Ông ấy” là ai? Tôi nhìn thầy Korablyov, nhưng lúc đó ông đang cuộn lại điếu thuốc lá rất dài và làm ra vẻ không để ý gì đến cái nhìn của tôi.

Trong phòng hóa trang của Grisha có ba diễn viên nữa đang ngồi ở đấy, không hiểu sao trông họ có vẻ như đang ngồi trong buồng của mình vậy. Nhưng khi Grisha mời chúng tôi vào thì họ bèn khách khí đi ra, lúc đó Grisha mới xin lỗi về chỗ của nó. Nó nói:

- Hiện nay phòng hóa trang của tôi đang sửa chữa.

Chúng tôi nói chuyện về đội kịch của trường, nhớ lại vở bi kịch “Thời gian đã đến”. Trong vở kịch này, Grisha đóng vai người Do Thái. Tôi nói, theo tôi thì nó đóng vai này rất đạt. Grisha cười và thôi không lên mặt nữa.

- Sanka, mình không hiểu, lúc đó cậu rất thích hội họa cơ mà. Tại sao bỗng dưng cậu lại bay lên trời như thế? Đến rạp hát với chúng mình đi, khỉ thật! Chúng mình sẽ bồi dưỡng cho cậu trở thành một nhà nghệ thuật. Thế nào không tốt sao?

Tôi nói là đồng ý. Và sau đó Grisha lại xin lỗi một lần nữa – nó sắp phải ra sân khấu, người hóa trang đang chờ nó, nói đoạn nó đi ra. Hai chúng tôi ở lại.

- Thầy Ivan Pavlych! Thầy thân yêu, thầy hãy giải thích cho tôi, rốt cuộc thế này là thế nào? Thầy đưa tôi đến đây để làm gì? “Ông ấy là ai?” Thầy muốn giới thiệu tôi với ai?

- Anh sẽ không làm điều gì ngu xuẩn chứ?

- Thưa thầy Ivan Pavlych!

- Anh đã làm một điều ngu xuẩn, – thầy Korablyov nói. – Thậm chí những hai điều. Thứ nhất, anh không đến chỗ tôi. Còn thứ hai, anh đã nói với Katya: “Mình sẽ mãi mãi quan tâm đến cậu về mọi mặt”.

- Thưa thầy Ivan Pavlych, nhưng lúc đó tôi chẳng biết gì cả! Thầy chỉ viết có mấy chữ “đến chỗ tôi”. Tôi không ngờ sự việc lại quan trọng đến như vậy. Xin thầy cho biết, chúng mình ngồi đây chờ ai? Người đó là ai? Tại sao thầy muốn tôi gặp người ấy?

- Thôi được, – thầy Korablyov nói. – Nhưng anh phải nhớ đến điều chúng ta đã ước hẹn với nhau: ngồi yên và không được nói một câu nào. Người đó là von Vyshimirsky.

Các bạn đã biết, lúc đó chúng tôi đang ngồi trong buồng hóa trang của Grisha trong Nhà hát kịch nói Moskva. Nhưng lúc đó tôi cảm thấy tất cả những việc ấy không xảy ra ở trong phòng hóa trang mà xảy ra ở trên sân khấu, bởi vì thầy Ivan Pavlych vừa nói dứt lời thì von Vyshimirsky đã bước vào phòng, ông cúi người xuống, sợ cộc đầu vào khung cửa thấp.

Lúc đó tôi hiểu ngay đó là ông ta, mặc dù trước đó trong óc tôi chưa bao giờ nghĩ rằng trên thế gian này lại có con người như thế. Tôi vẫn cho rằng Nikolai Antonych bịa ra cái tên von Vyshimirsky để đổ mọi lời chỉ trích của tôi lên đầu người đó. Trước kia đó chỉ là một cái tên, nhưng hiện nay bỗng trở thành hiện thực, biến thành một ông già gầy đét, cao kều, lưng còng, có bộ ria bạc. Hiện nay chúng tôi mới rõ, ông ta chỉ là Vyshimirsky, chứ chẳng có “von viếc” gì cả. Ông là người coi mũ, áo ở rạp hát. Tóc phía trước đã đốm bạc, da cằm có những vết nhăn rất dài.

Thầy Korablyov chào ông ta, ông ta nhẹ nhàng, thậm chí còn rất kính cẩn chìa tay ra.

- À, thì ra đồng chí Korablyov, tôi cứ tưởng ai đang đợi tôi, – ông ta nói, – mà không phải chỉ có một mình, lại mang cả công tử đi nữa. Có phải lệnh lang không? – Ông ta hỏi rất nhanh rồi thoáng cái nhìn sang tôi, rồi lại nhìn thầy Korablyov, sau đó lại nhìn tôi, rồi lại nhìn sang thầy Korablyov.

- Không, đây không phải là con trai tôi, mà là học trò cũ của tôi. Bây giờ anh ấy đã là phi công. Anh ấy muốn làm quen với bác.

- Phi công lại muốn làm quen với tôi, – ông ta cười gượng, nói. – Tôi có điều gì thú vị đối với người phi công?

- Điều bác làm cho anh ta cảm thấy hứng thú là ở chỗ này, – thầy Korablyov nói, – bác có biết không, anh ta đang viết về lịch sử đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov. Còn bác, như mọi người đã biết, bác đã tích cực tham gia vào công tác của đội thám hiểm này.

Hình như điều nhận xét đó không làm cho Vyshimirsky thích lắm. Ông ta lại nhìn tôi một cách rất nhanh. Trong cái mơ hồ, già nua của ông ta có một cái gì thoáng hiện lên rất nhanh, sự sợ hãi hay sự nghi ngờ? Tôi không biết.

Nhưng ông ta nghiêm chỉnh ngay và nói thao thao bất tuyệt. Mỗi câu ông ta lại gọi thầy Ivan Pavlych là “đồng chí Korablyov” và tự khoe khoang đến nỗi không ai chịu nổi. Ông ta nói đó là đội thám hiểm vĩ đại, có ý nghĩa lịch sử, rằng ông ta đã làm nhiều, rất nhiều “để cho mọi việc đều được hoàn hảo”. Lúc đó ông ta không ngồi yên được lấy một phút, chốc lại đứng dậy, tay luôn luôn làm các cử động, vân vê ria mép bên trái, nhìn xuống chân vân vân.

- Nhưng đó là việc lâu lắm rồi, – cuối cùng ông ta nói có vẻ ngạc nhiên.

- Không, cũng không lâu quá đâu, – thầy Korablyov bác lại. – Trước cách mạng không lâu.

- Phải, trước cách mạng không lâu. Tôi hồi đó không làm việc ở tổ hợp tác thương binh. Nhưng đó chỉ là tạm thời, chỉ là phục vụ. Bởi vì tôi có công lao lớn. Hồi đó chúng tôi làm việc rất nhiều. Đó là những công việc quan trọng.

Tôi định hỏi ông ta những công việc ấy cụ thể là những việc gì, nhưng thầy Korablyov nhìn tôi với cái vẻ bình thường, hình như chẳng tỏ ra ý gì cả, thế là tôi ngoan ngoãn ngậm mồm lại.

- Bác Nikolai Antonych, bác đã kể cho tôi nghe về đội thám hiểm này, – thầy Korablyov nói. – Tôi còn nhớ bác còn giữ cả những giấy tờ và thư từ gì đó. Tôi đề nghị với bác một điều: bác hãy kể lại câu chuyện của bác cho anh chàng trẻ tuổi này nghe. Bác cứ gọi anh ta là Sanya, thế thôi. Bác hãy hẹn ngày, giờ khi nào có thể đến gặp bác được và ghi cho anh ta địa chỉ.

- Xin mời. Tôi sẽ rất sung sướng! Tôi xin mời các vị đến nhà tôi, mặc dù tôi phải xin lỗi trước là nhà cửa chẳng ra sao. Trước kia tôi cũng có nhà riêng, có những mười một buồng, tôi không giấu giếm gì điều đó, trái lại tôi cũng đã viết vào phiếu điều tra, bởi vì tôi đã cống hiến rất nhiều cho nhân dân. Chính vì thế mà tôi đã làm đơn xin tiền trợ cấp dưỡng lão. Tôi nghĩ chắc người ta sẽ phê chuẩn bởi vì tôi đã có rất nhiều công lao. Cuộc thám hiểm này – chỉ là một giọt nước trong biển cả. Tôi cũng đã từng xây dựng cầu qua sông Volga.

Ông ta cứ thế nói thao thao bất tuyệt. Trên đầu ông ta mọc một mớ tóc trắng xám rất nhọn, trông ông ta giống một con chim già đã dày dạn phong sương!

Sau đó đèn điện trong phòng hóa trang của Grisha bỗng vụt tắt, – đã hết một màn kịch! Và cái ảo ảnh của thế kỷ trước này cũng biến mất đột ngột y như nó đã xuất hiện.

Toàn bộ cuộc nói chuyện chỉ kéo dài có năm phút, nhưng tôi cảm thấy cứ như nằm mơ, nó kéo dài rất lâu. Thầy Korablyov nhìn tôi cười, hình như trông tôi có vẻ ngu đần lắm.

- Thưa thầy Ivan Pavlych!

- Cái gì?

- Ông ấy đấy à?

- Đúng ông ấy.

- Có thể như thế được không?

- Được lắm.

- Chính người này?

- Chính người này.

- Ông ấy đã kể những gì với thầy? Ông ấy biết Nikolai Antonych? Ông ấy đến nhà ông này rồi?

- Không, chính vì ông ấy không muốn đến.

- Tại sao?

- Tại vì ông ấy căm thù Nikolai Antonych.

- Vì lẽ gì?

- Vì nhiều chuyện.

- Vậy rốt cuộc ông ấy nói với thầy những gì? Rốt cuộc cái thư ủy nhiệm mang tên von Vyshimirsky ấy lấy ở đâu ra? Thầy có nhớ thầy đã nói chuyện với tôi về bức thư ủy nhiệm ấy không?

- Ờ, ờ! Tất cả vấn đề là ở chỗ này đây! – Thầy Korablyov nói. – Ở bức thư ủy nhiệm ấy đấy! Khi tôi hỏi đến bức thư ủy nhiệm thì ông ta giận dữ phát run người lên.

- Thưa thầy Ivan Pavlych, xin thầy hãy kể lại cho tôi nghe toàn bộ câu chuyện này đi! Thầy tưởng rằng đến phút cuối cùng thầy mới cho tôi biết người đó là Vyshimirsky, như vậy là tốt lắm hay sao? Tôi cuống cả lên và có lẽ ông ấy cho tôi là thằng ngốc mất.

- Trái lại, ông ấy rất thích anh, – thầy Korablyov nói nghiêm túc. – Ông ta có một cô con gái đã lớn, vì thế ông ta nhìn tất cả các chàng trai đều bằng một quan điểm: có xứng đáng là chồng chưa cưới của con gái ông không? Không còn nghi ngờ gì nữa, anh là người hoàn toàn xứng đáng: trẻ, đẹp trai, lại là phi công.

- Thầy Ivan Pavlych, – tôi nói giọng trách móc, – tôi không hiểu, tôi xin nói thật đấy… Thầy đã thay đổi nhiều quá, rất nhiều! Thầy biết rằng tất cả những cái đó đối với tôi rất quan trọng, thế mà thầy còn đùa tôi.

- Thôi được, Sanya, đừng cáu kỉnh nữa, tôi sẽ nói tất cả. Nhưng bây giờ phải chuồn khỏi đây cho mau, nếu không Grisha sẽ tóm được và sẽ bắt chúng ta phải xem kịch ở nhà hát kịch nói Moskva…

Nhưng chúng tôi không chuồn kịp. Đèn đã bật sáng. Grisha hấp tấp chạy vào buồng hóa trang. Nó đeo bộ râu màu hung, cái mũi dài màu trắng và phải nói rằng nó giống vai hề trong rạp xiếc hơn là vai bác sĩ, nhưng là vai hề có vẻ mặt dũng cảm và lương thiện. Tôi và thầy Ivan Pavlych không nhận ra hắn ngay và rất buồn là câu cuối cùng “giữ lại xem kịch ở Nhà hát kịch nói Moskva”, rõ ràng là đã đến tai hắn. Nhưng rõ ràng là Grisha không nhận ra trong câu nói này có ý gì làm người ta không vui, mà trái lại, nó lại hiểu đâu đó như chúng tôi đang tha thiết mong muốn được đến ngay rạp để xem kịch và xem cái vai bác sĩ do nó đóng. Nó nói:

- Việc đã thế này, tôi đi tìm cho các vị chỗ ngồi ngay bây giờ.

Nó dẫn chúng tôi đi theo con đường riêng của các diễn viên.

Trên đường đi tôi hỏi nó, tại sao người ta lại hóa trang cho nó vai bác sĩ kỳ quái đến như vậy. Không ngờ nó lại trả lời vẻ rất quan trọng:

- Đây là một dụng ý sâu xa đấy.

Tôi chẳng còn biết bác lại nó thế nào nữa.

Hình như thầy Ivan Pavlych không đánh giá cao tài năng của Grisha. Nhưng tôi lại thích nó thật sự. Tôi thấy nó là một đứa có tài. Trong vở kịch này nó chỉ đóng một vai rất nhỏ, nhưng theo tôi thì nó đóng rất xuất sắc. Lúc nó rời khỏi bệnh nhân đi ra, nó trầm ngâm một lát, nó đứng lại phía trước sân khấu rất lâu. Đó là lối “chơi đòn cân não” và để cho khán giả phỏng đoán xem nó sẽ nói những gì. Rất đáng tiếc là vai nó đóng chỉ cho phép nó nói những câu hoàn toàn không tương xứng với nét mặt và điệu bộ dũng cảm của nó. Nó diễn lúc kê đơn thuốc trông rất đạt và khi nó nhận tiền, bàn tay nó không tự nhiên, đúng là một bác sĩ thật sự. Giá nó đừng nói to quá thì hay hơn. Nói chung nó đóng vai này rất khá, tôi nói với thầy Ivan Pavlych một cách nghiêm túc rằng rồi đây nó có thể trở thành một diễn viên giỏi.

Khi nó nhận tiền rồi đi ra, nó vấp phải cái ghế cũng rất tự nhiên. Sau đó tôi và thầy Ivan Pavlych không xem tiếp màn sau nữa.

Tôi vẫn cứ muốn nói chuyện về Vyshimirsky nhưng trong lô có tiếng suỵt suỵt làm cho tôi phải ngậm miệng lại, tôi chỉ mới kịp hỏi có một câu:

- Làm sao thầy tìm được ông ấy?

Thầy Ivan Pavlych vừa kịp trả lời:

- Rất đơn giản: con trai ông ấy học ở trường chúng ta.