Tôi và Katya không nói đến việc trong gia đình cô ấy. Tôi chỉ hỏi thăm bà Maria Vasilievna có khỏe không. Cô đáp:

- Cám ơn, vẫn bình thường.

- Còn cụ Nina Kapitonovna?

- Cám ơn, vẫn bình thường.

Cũng có thể là “bình thường” thật, nhưng tôi lại nghĩ là chẳng ra gì. Nếu không thì Katya đã chả phải nghĩ đến chuyện nếu để tiền lấy vé vào sân trượt băng thì thôi đi xe điện hay ngược lại. Nhưng vấn đề không phải là ở chỗ tiền tài mà thôi. Tôi nhớ rõ lắm, hồi còn ở Ensk, khi Kuly Gaer trở thành người chủ có toàn quyền trong nhà tôi và tôi cùng em gái tôi phải gọi ông ta bằng “bố” thì tôi thường chẳng muốn về nhà. Theo tôi thì Katya hiện nay cũng đang có tâm trạng đại loại như vậy. Đến lúc phải về nhà thì mặt cô ỉu xìu. Trong gia đình cũng chẳng êm thấm lắm. Chẳng bao lâu, tôi gặp bà Maria Vasilievna và lại càng thấy nhận xét của tôi là đúng.

Tôi gặp bà trong rạp hát, hôm xem vở kịch “Công chúa Turandot”. Katya mua được ba vé, một vé cho cụ Nina Kapitonovna. Nhưng không hiểu sao cụ Nina không đi nên chiếc vé thứ ba ấy để cho tôi.

Tôi vẫn thường đi xem kịch ở rạp hát. Nhưng đi xem với tập thể nhà trường là một chuyện, còn đi xem với bà Maria Vasilievna và Katya lại là chuyện khác. Tôi mượn thằng Valya chiếc áo sơ-mi cổ bẻ và mượn thằng Romashka chiếc cà-vạt. Thằng cha bần tiện ấy đòi cược tiền.

- Nhỡ cậu đánh mất thì sao?

Tôi đành cược một rúp.

Chúng tôi từng người cứ đến thẳng rạp hát. Katya suýt bị trễ. Khi bà soát vé đang đóng cửa cô mới chạy bổ tới.

- Mẹ đâu?

Bà mẹ đang ngồi trong rạp rồi. Khi chúng tôi mò mẫm trong bóng tối để tìm chỗ của mình và vấp phải chân ai đó thì bà gọi chúng tôi…

Trong trường tôi mọi người đã bàn tán nhiều về “Công chúa Turandot” và còn định dựng vở này nữa. Grishka Faber quả quyết rằng tất cả những vai nam trong kịch này đều như cố ý viết riêng cho hắn đóng, vì thế nên trong màn thứ nhất tôi không có thì giờ để nhìn kỹ bà Maria Vasilievna. Tôi chỉ nhận thấy bà vẫn rất đẹp như xưa hoặc là còn đẹp hơn so với hồi trước nữa. Bà đã thay đổi kiểu tóc nên lộ rõ vầng trán cao và trắng. Bà ngồi ngay ngắn, nhìn lên sân khấu không chớp mắt.

Nhưng đến giờ nghỉ, tôi ngắm kỹ bà và thấy buồn lòng. Bà ấy gầy đi và già đi. Đôi mắt bà trở nên to hơn và rất u buồn. Tôi nghĩ, nếu ai nhìn thấy bà lần đầu tiên sẽ phải phát sợ lên vì cái nhìn u buồn của bà.

Chúng tôi nói chuyện về vở “Công chúa Turandot”. Katya tuyên bố rằng cô không thích vở kịch này lắm. Tôi không biết là tôi có thích hay không nên cũng đồng ý với ý kiến của Katya. Nhưng bà Maria Vasilievna thì lại nói vở kịch này thật tuyệt.

- Cháu và Katya hãy còn trẻ nên chưa hiểu.

Bà hỏi thăm tôi về thầy Korablyov, ông ấy sống ra sao, và tôi cảm thấy như bà hơi đỏ mắt khi tôi nói:

- Hình như rất tốt.

Thực ra cuộc sống của thầy Korablyov không lấy gì làm tốt lắm. Hồi mới sang đông thầy ốm một trận kịch liệt. Tôi cho rằng dù cho thầy Korablyov có ốm nặng chắc thầy cũng sẽ trả lời bà là “rất tốt” như vậy. Tất nhiên thầy không quên rằng bà này đã từ chối không lấy thầy.

Rất có thể là giờ đây bà hơi hối hận về chuyện ấy, nếu không bà ấy đã chẳng hỏi cặn kẽ về ông như thế. Bà còn hỏi ông ấy dạy những lớp nào và thái độ mọi người trong trường đối với ông ấy ra sao.

Tôi trả lời gióng một.

- Hừ, Sanya, không thể nào nghe cháu nói được lấy hai chữ. Chỉ toàn những “vâng” và “không”, cứ như bị rụt mất lưỡi ấy, – bà ấy cáu kỉnh nói.

Bỗng tự nhiên bà ấy nói ngay đến Nikolai Antonych mà chẳng cần lời nào để lái câu chuyện. Thật kỳ lạ. Bà nói rằng bà coi Nikolai Antonych là người rất tốt. Tôi chẳng nói một lời.

Hết giờ nghỉ. Chúng tôi vào xem màn hai. Nhưng đèn giờ nghỉ lần thứ hai, bà lại nói chuyện về Nikolai Antonych. Tôi thấy Katya cau mày lại. Môi cô run lên, cô muốn nói câu gì nhưng kìm lại được.

Chúng tôi đi một vòng quanh phòng nghỉ. Bà Maria Vasilievna vẫn nói chuyện về Nikolai Antonych. Thật quá mức chịu đựng rồi. Nhưng việc này còn làm tôi kinh ngạc vì tôi vẫn còn nhớ thái độ của bà đối với ông ta trước đây.

Bây giờ thật khác hẳn! Thì ra ông ta là một người nhân đức và cao thượng hiếm có. Ông ta suốt đời quan tâm đến người em họ (lần đầu tiên tôi nghe thấy bà Maria Vasilievna gọi người chồng quá cố của mình là Vanya) trong lúc chính bản thân ông ta cũng đang có những khó khăn. Ông ta đã hy sinh toàn bộ tài sản của mình để trang bị cho người em tiến hành cuộc thám hiểm bất hạnh cuối cùng.

- Nikolai Antonych rất tin tưởng ở người em, – bà nói rất say sưa.

Tất cả những chuyện này tôi đều đã nghe chính mồm Nikolai Antonych nói ra rồi; và cũng bằng những lời lẽ y như thế. Trước kia bà Maria Vasilievna không lặp lại những lời ông ấy nói như thế. Ở đây đúng là có vấn đề. Hơn nữa, dẫu bà kể lại những chuyện này là tự nguyện, thậm chí còn rất nhiệt tình, song tôi vẫn cảm thấy hình như chính bà cũng muốn củng cố lòng tin rằng sự việc đúng là như thế. Nikolai Antonych là một con người phi thường và người chồng quá cố của bà phải mang ơn ông ta tất cả mọi việc.

Suốt cả màn ba tôi suy nghĩ về điểm này. Tôi quyết định thế nào cũng phải hỏi Katya về cha cô. Trong óc tôi bỗng hiện lên hình ảnh một nhà hàng hải có vầng trán rộng, quai cằm hơi nhọn và đôi mắt sáng linh lợi. Cuộc thám hiểm mà ông đã ra đi rồi không trở về được là cuộc thám hiểm như thế nào?

Sau khi tan kịch, chúng tôi đứng lại trong rạp tranh tối tranh sáng để chờ cho chỗ gửi áo vắng bớt rồi mới ra.

- Sanya, sao cháu chẳng đến chơi bao giờ cả? – Bà Maria Vasilievna hỏi.

Tôi ấp úng gì đó.

- Tôi nghĩ Nikolai Antonych đã quên cái chuyện vớ vẩn ấy từ lâu rồi, – bà Maria tiếp tục nói giọng nghiêm nghị. – Nếu cháu muốn, tôi sẽ nói với ông ấy.

Tôi hoàn toàn không muốn bà phải đi xin Nikolai Antonych cho phép tôi được đến nhà bà, chỉ suýt nữa là tôi nói với bà: “Xin cảm ơn, không cần thiết”.

Nhưng ngay lúc đó Katya đã nói rằng việc này không liên quan gì đến Nikolai Antonych, bởi vì tôi sẽ đến chơi với cô ấy chứ không phải là đến với ông ta.

- Không, không! – Bà Maria Vasilievna sợ hãi nói. – Sao lại như thế? Đến thăm cả mẹ, cả bà nữa.