Một tháng, hai tháng rồi ba tháng trôi qua. Chúng tôi đã học hết phần lý thuyết và chuyển toàn bộ ra sân bay Korpusnyi.

Ngày hai nhăm tháng Chín năm 1930, đó là một “ngày trọng đại” trên sân bay. Cho đến nay khi chúng tôi vẫn nhớ lại ngày này với cái tên gọi như thế. Ngày hôm đó cũng như mọi ngày bình thường khác: bảy giờ sáng chúng tôi đã ngồi bên “đống phế liệu có thể lợi dụng được”, có người đã thử làm cho Misha Golomb “ngạc nhiên”, bởi vì cậu ta chẳng bao giờ ngạc nhiên về một cái gì hết. Còn Vanya Gribkov lại đang hỏi người nào đó, thế nào là đường chân trời.

- Kia kìa, nơi giữa trời và đất giáp nhau ấy. Đã hiểu chưa?

- Thế tại sao khi mình đang bay thì nó không giáp nhau nữa?

Cuối cùng Vanya cũng đã hiểu, thế nào là chân trời. Nhưng bao giờ nó cũng chỉ tìm chân trời ở một chỗ ấy mà thôi – ở trên vịnh phía sau “Putilovets”. Nó cũng chỉ bay về phía ấy, vừa cất cánh, nó liền “tiến gần” phía chân trời, nó cứ “tiến gần” một mạch như thế cho đến khi người ta chuyển nó sang lính cơ giới.

Chín giờ, thầy giáo đến, thế là xảy ra mấy việc: thứ nhất, thầy giáo dẫn đến một vị mặc áo cổ tà, đeo kính gọng mạ vàng, oai phong lẫm liệt, mọi người liền biết ngay đó là ông bí thư Khu ủy. Đồng chí bí thư nhìn những chiếc máy bay, rồi lại nhìn xưởng sửa chữa do chúng tôi làm bằng những cái hòm lớn đựng máy bay và nói:

- Này, anh bạn thân yêu. Trước hết chúng ta cần phải chỉnh đốn công tác bảo vệ một chút đã. Thật chẳng ra gì khi trên sân bay lúc nào cũng có người khả nghi lượn đi lượn lại.

- Đâu? – Ông thầy hỏi. – À, những người này ấy à? Đây là những học viên phi hành của tôi đấy.

Thứ hai, chúng tôi vừa tiễn khách đi xong thì ông thầy xạc chúng tôi một trận về tội chúng tôi đánh đổ dầu xăng. Mặt ông đỏ tía lên như hệt mái tóc của ông. Đây không phải là lần đầu tiên, cho nên chúng tôi nghĩ bụng cứ để cho ông ta hò hét một trận rồi cũng xong thôi.

Nhưng ông lại quỳ xuống và lấy ngón tay ngoáy những cái hố con ở bên cạnh những thùng dầu xăng. Trong hố chỉ có nước lã, nhưng ông lại nói đó là dầu xăng.

- Không, nước lã đấy, – Golomb cãi.

- Nhưng tôi bảo là dầu xăng!

- Nước lã!

- Dầu xăng!

- Ừ, thôi được, thì dầu xăng, – Golomb đồng ý.

Ông thầy lại chọc ngón tay vào một cái hố khác, ngửi rồi đứng lên. Ông cau mày, ngửi lại lượt nữa.

- Nước lã, – ông khẽ lẩm bẩm, thế là chúng tôi cười bò ra, ngồi xuống đất.

Thứ ba… về việc thứ ba, cần phải nói tỉ mỉ một chút.

Hôm đó tôi bay với ông thầy mấy lần. Ông ta cứ nhìn tôi chằm chằm, nhưng lại khác với ngày thường, ông không mắng tôi.

- Lại đây, – cuối cùng ông nói. – Bây giờ anh bay một mình.

Lúc đó có lẽ trông tôi hồi hộp lắm, nên ông mãi nhìn tôi đăm đăm đầy thiện ý. Sau đó ông kiểm tra các đồng hồ xem có làm việc bình thường hay không rồi cài khóa dây da ở cái khoang trên đang bỏ trống.

- Bay một vòng tròn bình thường. Sau khi rời khỏi mặt đất, lấy chiều cao. Không được lượn vòng ở dưới một trăm năm mươi mét. Lượn theo bốn đường vuông hình hộp rồi hạ cánh.

Tôi đưa máy bay ra tuyến đường bay và giơ một tay lên xin cho được cất cánh. Lúc đó tôi cảm thấy không phải tôi mà là một ai đó đang làm những việc này. Người cầm cờ hiệu giơ lá cờ màu trắng lên – có thể bay. Tôi dận ga, chiếc máy bay chạy dọc sân bay…

Đã từ lâu tôi quên mất cái cảm giác hờn dỗi thơ ngây khi lần đầu tiên tôi cất cánh lên không trung và hiểu thế nào là một chuyến bay. Hồi đó trong đầu óc tôi cứ tưởng tượng rằng khi tôi bay sẽ như một con chim, thế mà giờ đây ngồi trong khoang lái thì lại hoàn toàn cảm thấy y như ngồi trên mặt đất vậy. Ngồi vào chiếc ghế tôi chẳng còn thì giờ đâu mà nghĩ chuyện trên trời, dưới đất. Mãi đến khi tự bay lần thứ mười một gì đó, tôi mới nhận xét thấy hình trạng của mặt đất giống hệt như trong địa đồ, thấy chúng ta đang sống trong một thế giới hình học rất chính xác. Tôi rất thích những cái bóng đám mây đang lượn lờ trên mặt đất. Tóm lại tôi đã lĩnh hội được rằng thế giới đẹp lạ lùng…

Lần đầu tiên tôi bay một mình như thế đấy. Khoang buồng của huấn luyện viên rỗng không. Vòng lượn đầu tiên. Khoang buồng của huấn luyện viên trống rỗng, nhưng máy bay đang bay. Vòng lượn thứ hai. Tôi đang bay hoàn toàn độc lập với một cảm giác tuyệt vời hoàn toàn tự do. Vòng lượn thứ ba. Phải chuẩn bị hạ cánh. Vòng lượn thứ tư. Chú ý! Tôi bắt đầu giảm bớt ga. Mặt đất càng ngày càng gần. Kia nó đang ở ngay dưới máy bay. Tôi buông cần lái. Máy bay theo đà chạy. Dừng.

Có lẽ những động tác đó cũng không tồi cho nên đến cả ông thầy khó tính của chúng tôi cũng phải gật đầu tán thưởng, còn Misha Golomb đứng sau ông thì giơ ngón tay cái lên với tôi.

- Sanya, cậu cừ lắm, – nó nói khi chúng tôi ngồi trên gò hút thuốc, – mình nói thật đấy! Này, cậu có thư đây. Hôm nay mình vào Viện bảo tàng Hàng không, ông thường trực nói: “Có thư của Grigoriev. Anh có thể chuyển hộ được không?”

Ông đưa cho mình bức thư. Đó là bức thư của bác sĩ Ivan Ivanych.

“Sanya thân yêu! Rất mừng là cháu rất khỏe. Nhưng cháu nói bác đã chữa cho cháu khỏi bệnh “câm mà không điếc” là không đúng. Chú em ạ, chẳng có bệnh nào như thế đâu. Nói “người câm không điếc” thì đúng. Bác đang chờ cháu và máy bay của cháu tới, nếu không bọn bác chỉ có ngồi xe do chó kéo mà thôi. Còn câu chuyện tấm ảnh thì như thế này: tấm ảnh này do Ivan Dmitrievich Klimov, hoa tiêu tàu buồm “St. Maria” tặng bác. Năm 1914 người ta đưa ông ấy đến Arkhangelsk, hai chân đã bị băng giá làm tê liệt đi rồi, sau đó ông chết ở bệnh viện thành phố vì bệnh hoại huyết. Sau khi ông chết, người ta tìm thấy hai quyển vở ghi và một số thư. Số thư tương đối nhiều. Theo bác dự đoán có thể đến hai chục chiếc. Tất nhiên đó là những bức thư ông mang từ chiếc tàu buồm về, mặc dù có thể có vài lá thư ông viết trên dọc đường – đội thám hiểm của trung úy Sedov đã cứu ông trên đường đi. Sau khi ông chết, bệnh viện đã đem gửi những bức thư ấy theo từng địa chỉ trong thư. Nhưng hai quyển vở ghi và tấm ảnh thì bác giữ lại. Cháu đã quen người nhà của thuyền trưởng Tatarinov và có ý định cung cấp cho gia đình ấy biết “tình cảnh thật về cuộc sống và cái chết của ông ta (tất nhiên là của thuyền trưởng chứ không phải của người nhà thuyền trưởng)”, nhất định cháu sẽ rất thú vị về hai quyển vở ghi này. Đây là hai quyển vở nháp bình thường của học sinh, trong đó viết đặc chữ bút chì. Rất đáng tiếc là viết ngoáy quá. Nhiều lần bác đã thử đem ra đọc nhưng kết quả đã phải từ bỏ ý định ấy. Những điều bác biết, đại khái là như vậy. Đó là vào khoảng cuối năm 1914, lúc đó mới bắt đầu xảy ra chiến tranh nên đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov chẳng được ai quan tâm đến. Hiện nay bác vẫn còn giữ hai quyển vở ghi và tấm ảnh. Cháu lên đây, à quên, cháu bay lên đây, cháu hãy đọc nếu như cháu có đủ nhẫn nại. Địa chỉ của bác: Zapolyarye, phố Kirov, số nhà 24.

Mong thư của chú, chú bệnh nhân thú vị của tôi.

Bác sĩ Ivan Pavlov của cháu

… Tình hình cô em gái ra sao? Các cháu có còn dùng xiên gỗ để nướng khoai tây nữa không?”

Tôi cũng đã nghĩ như thế! Tấm ảnh do người hoa tiêu để lại. Chính bác sĩ đã được gặp người hoa tiêu; người đã ký tên: “Xin gửi bà lời chào kính trọng – Hoa tiêu tàu biển viễn hành – I. Klimov”. Chính con người đã làm cho tôi suốt đời cảm thấy kinh ngạc về những danh từ kỳ dị như “vĩ độ”, “tàu buồm”, “Fram” và những câu vô cùng khách sáo như “Trước hết xin báo tin để bà rõ…”, “tin rằng chẳng bao lâu nữa tôi sẽ được gặp bà…”. Chính người hoa tiêu mà qua thư ông tôi đã biết rằng chữ ếch-xpe-đi-xi-a – không phải chỉ có nghĩa là cái nhà hầm bẩn thỉu dưới nhà bưu điện, mà còn là cuộc viễn hành, là thuyền trưởng, là núi băng trôi nữa.

Tôi quyết định khi nào tốt nghiệp Trường Hàng không sẽ đến Zapolyarye ngay lập tức để đọc những quyển vở ghi chép ấy của ông. Bác sĩ đã “phải từ bỏ cái ý định này”. Chắc ông sẽ không từ bỏ, nếu ông còn hy vọng tìm được thấy trong đó dù chỉ là một lời khẳng định được sự đúng đắn của ông, nếu như ông bị nhổ vào mặt, nếu như Katya nghĩ rằng ông đã giết chết mẹ cô…

Hình như tôi đã nói ra lời, bởi vì Misha Golomb ngồi trên gò có vẻ ngạc nhiên.

- Misha, – tôi nói với nó. – Sau khi tốt nghiệp Trường Hàng không, cậu có đi lên miền Bắc không?

- Đi. Nhưng để làm gì?

- Có việc cần.

- Nếu cần thì đi!

- Thế thì quyết tâm nhé?

- Quyết tâm.

Thực ra quyết tâm như vậy còn quá sớm. Nhưng ba năm sau tôi cũng đến được miền Bắc thật.