Từ trước đến nay tôi vẫn chẳng hiểu tí gì về giấy vay nợ – khi tôi mới bắt đầu học thì bản thân chữ này cũng không có. “Văn tự vay tiền” là gì? “Hối phiếu” là gì? “Đơn bảo hiểm” là gì? Chính là “Đơn bảo hiểm” chứ không phải chữ “Bắc cực”, chữ Bắc cực thì mọi người đều đã biết. “Sổ nợ” là gì? Không phải giọng cao mà là “sổ nợ”[1].

Khi tôi đọc sách gặp phải những từ này, không hiểu sao tôi cứ nhớ đến cái “phòng hậu thẩm” ở Ensk – đến những chiếc ghế dài bằng sắt trong hành lang nhá nhem tối to rộng, lão nhân viên tòa án không ai trông thấy đang ngồi đằng sau hàng lan can gỗ mà mẹ cứ phải van nài mãi. Đó là cuộc sống đã qua, cuộc sống đã bị lãng quên từ lâu rồi, nay nó lại dần dần hiện ra trước mắt từ khi Vyshimirsky kể cho tôi nghe câu chuyện bất hạnh của mình.

Chúng tôi ngồi trong căn nhà hầm bé nhỏ có cửa sổ. Ở đây lúc nào cũng có thể trông thấy cái chổi và đôi chân. Có lẽ người quét sân đang đứng đó. Trong căn phòng này cái gì cũng cũ kỹ, cái chân ghế đã phải lấy dây buộc. Tôi vừa tì tay lên cái bàn ăn đã phải rụt ngay lại vì tấm ván ở đầu bàn ăn chỉ chực đổ. Chỗ nào cũng có những miếng vải bọc rất bẩn – trên cửa sổ thì vải bọc này treo thay rèm cửa, trên ghế đi-văng thì trải miếng vải bọc rách, quần áo treo trên tường cũng che bằng thứ vải này. Những cái mới ở trong gian phòng này chỉ có cái bảng con, lõi cuộn chỉ và vòng dây thép của thằng con trai Vyshimirsky – một thằng bé mười hai tuổi, mặt tròn, da bánh mật – nó vứt những thứ này ở trong góc tường sau bàn học của nó. Chính thằng bé này cũng hoàn toàn mới mẻ và rất xa lạ đối với cái thế giới mà giờ đây tôi đang nhớ lại lờ mờ trong khi nghe ông Vyshimirsky kể chuyện về những sổ nợ và hối phiếu của ông ấy.

Đây là một câu chuyện rối rắm rất dài, trong đó có rất nhiều điều vô lý. Lão già coi tất cả những việc lão đã làm từ xưa đến nay đều là công lao, bởi vì “tất cả những việc này đều là vì nhân dân, vì nhân dân”. Lão đặc biệt nhấn mạnh việc lão đã từng làm thư ký cho đại giáo chủ Isidor, lão tuyên bố là lão biết rất rõ đời sống của tầng lớp cha cố, thậm chí lão còn đặc biệt nghiên cứu nó để mong nó sẽ “có lợi cho nhân dân”. Lão luôn luôn sẵn sàng vạch mặt tên đại giáo chủ này.

Lão còn coi một chức vụ khác của lão, tức là phục vụ cho tên thượng tướng hải quân Khekert nào đó cũng là công lao. Tên thượng tướng hải quân này có một “thằng con trai bị bệnh thần kinh”, Vyshimirsky phải dẫn nó đến các khách sạn để cho người ta khỏi đoán nó bị bệnh thần kinh, bởi vì “họ che giấu việc này”…

Đến lúc lão kể chuyện về Nikolai Antonych thì tôi liền vểnh tai lên nghe. Trước đây tôi vẫn cho rằng Nikolai Antonych là một nhà giáo dục. Một nhà giáo dục điển hình! Bởi vì ở trong nhà ông ta bao giờ cũng dạy người, bao giờ cũng giải thích, cũng dẫn chứng những ví dụ nọ kia.

- Chẳng phải thế đâu, – Vyshimirsky căm giận, cau mày bác lại. – Đó là bước đường cùng, bất đắc dĩ phải làm đó thôi. Trước kia hắn ta là tay buôn bán. Một mặt hắn làm ở Sở Giao dịch, mặt khác vẫn buôn bán. Hắn là một tay giàu có vừa làm ở Sở Giao dịch, vừa buôn bán.

Đây là một tin mới thứ nhất. Sau đó còn có tin thứ hai. Tôi hỏi, đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov có quan hệ gì với Sở Giao dịch? Tại sao Nikolai Antonych lại nắm công việc của đội thám hiểm? Chẳng lẽ ở đây cũng có lời hay sao?

- Nếu đội thám hiểm bị tan vỡ thì hắn lại càng thích, – Vyshimirsky nói. – Hắn mong muốn như vậy, rất mong muốn như vậy. Kết quả đúng như vậy thật!

- Tôi không hiểu.

- Hắn đã yêu bà vợ của thuyền trưởng. Hồi đó đã có rất nhiều dư luận về việc này. Người ta đã nói nhiều, rất nhiều. Đây là cả một câu chuyện dài. Nhưng thuyền trưởng chẳng hề nghi ngờ gì cả. Ông ta là một người rất tốt, nhưng rất mộc mạc. Thật là một người rất tốt, rất nhiệt tình và có tài!

Tôi sửng sốt.

- Yêu bà Maria Vasilievna? Ngay từ những năm đó?

- Phải, phải, phải, – Vyshimirsky vội vàng nhắc đi nhắc lại. - Trong này có những lý do cá nhân. Anh có hiểu không – cá nhân. Lý do cá nhân, cá nhân, cá nhân. Hắn ta muốn đưa thuyền trưởng sang thế giới bên kia, cho nên có thể hy sinh được tất cả gia tài. Kết quả hắn đã đưa đi được.

Nhưng tình yêu rốt cuộc vẫn là tình yêu mà buôn bán vẫn là buôn bán. Nikolai Antonych chẳng hy sinh tí tài sản nào của hắn cả. Trái lại, tài sản của hắn đã tăng gấp đôi. Ví dụ hắn đã mua những quần áo mục cho đội thám hiểm. Hắn đã mua thứ sô-cô-la người ta vứt đi vì bị ngấm dầu hỏa. Tất cả những thứ này đều là của ăn đút lót của bọn con buôn.

- Đó là sự phá hoại, đó là sự phá hoại! – Vyshimirsky nói. – Kế hoạch! Một kế hoạch phá hoại!

Nhưng trước kia Vyshimirsky đối với cái kế hoạch này rõ ràng là có thái độ khác bây giờ, bởi vì lão có tham gia vào kế hoạch này và được Nikolai Antonych cử đi Arkhangelsk để gặp đội thám hiểm và cung cấp cho đội thám hiểm.

Chính lúc đó đã xuất hiện bức thư ủy nhiệm mà Nikolai Antonych đã đưa cho thầy Korablyov xem. Cùng với bức thư ủy nhiệm này, Vyshimirsky đã nhận được một số tiền – vừa hối phiếu, vừa tiền mặt…

Sau đó lão già cáu kỉnh khịt khịt mũi, lão rút trong ngăn kéo ra mấy tờ hối phiếu. Nói chung hối phiếu là một tờ giấy biên lai bảo đảm theo thời hạn quy định phải trả lại số tiền đó. Nhưng tờ biên lai đó phải viết trên giấy của Nhà nước, rất bền, có bóng chìm trông rất hoa mỹ, làm cho người ta rất tin tưởng. Vyshimirsky giải thích cho tôi, những hối phiếu này hồi ấy có thể lưu thông thay tiền mặt được. Nhưng cái đó hoàn toàn không phải là tiền, bởi vì “người phát hành phiếu” có thể bất thình lình tuyên bố họ hết tiền.

Trong đó có thể có rất nhiều trò lừa bịp. Vyshimirsky tố cáo Nikolai Antonych là vì lão mắc một trong những trò lừa bịp ấy.

Lão tố cáo Nikolai Antonych bởi vì Nikolai Antonych đã gửi cho một số hối phiếu cùng thư ủy nhiệm cho lão, nhưng những hối phiếu này đều “vô hiệu lực”, nghĩa là Nikolai Antonych đã biết trước rằng “người phát hành phiếu” đã phá sản, không thể trả tiền mặt được nữa. Nhưng Vyshimirsky không biết điều đó nên đã nhận hối phiếu coi như tiền mặt bởi vì “người phát hành phiếu” là những nhà buôn các ngành các nghề khác nhau, hồi đó có một số rất có tiếng tăm. Mãi sau khi tàu nhổ neo rồi, còn lại một khoản nợ là bốn mươi tám nghìn rúp, lúc đó lão mới biết là bị mắc lừa. Lúc đó tất nhiên chẳng có ai chịu nhận cái thứ hối phiếu “vô giá trị” ấy để trả món nợ này.

Thế là Vyshimirsky buộc phải bỏ tiền túi ra trả món nợ này. Sau này lão còn phải trả món nợ này một lần nữa bởi vì Nikolai Antonych đã đưa lão ra tòa án, đã xử lão phải truy hoàn toàn bộ số tiền mà Nikolai Antonych đã giao cho lão khi đi Arkhangelsk.

Tất nhiên tôi kể lại câu chuyện này một cách rất vắn tắt thế thôi, chứ lão già kể cho tôi nghe những hai tiếng đồng hồ và cứ đứng lên ngồi xuống hoài.

- Tôi đã kiện lên đến tận tòa án tối cao, – cuối cùng lão nói vẻ dọa nạt. – Nhưng người ta bác đơn kiện.

Lão bị bác đơn kiện, thế là công việc kết thúc vì tài sản của lão đã bán sạch rồi. Ngôi nhà – lão có một ngôi nhà – cũng đã bán đi rồi và lão phải dọn sang ở một căn phòng khác, nhỏ hơn. Vợ lão vì đau khổ mà chết, chỉ còn lại mấy đứa trẻ thơ. Về sau lão lại sang một căn phòng khác càng nhỏ hơn, chỉ còn lại có một buồng mà lão hiện đang ở một cách miễn cưỡng. Tất nhiên “đây chỉ là tạm thời”, bởi vì “chính phủ sắp coi trọng công lao của lão đã cống hiến cho nhân dân”. Nhưng hiện nay lão buộc lòng phải sống ở đây. Lão có một cô con gái đã trưởng thành, cô ta biết những hai thứ tiếng nước ngoài, chính vì căn phòng này mà cô ta chưa đi lấy chồng được: phu quân không có lối ra vào. Chờ khi nào được phát tiền trợ cấp dưỡng lão, lúc ấy lão sẽ dọn đi nơi khác.

- Đi đâu cũng được, dù là vào trại thương binh cũng được, – lão cay đắng phủi tay nói.

Rõ ràng là cô con gái đã luống tuổi này muốn ở một mình để dễ lấy chồng.

- Bác Nikolai Ivanych, – tôi nói với lão. – Bác cho tôi hỏi một câu nhé: bác bảo rằng ông ấy gửi giấy ủy nhiệm này đến Arkhangelsk cho bác, tại sao nó lại rơi vào tay ông ấy?

Vyshimirsky đứng lên. Lão có cái mũi rất to và những mớ tóc đã điểm bạc đều rung lên vì căm giận.

- Tôi đã ném tờ giấy ủy nhiệm ấy vào mặt hắn, – lão nói. – Hắn đi rót nước, nhưng tôi không thèm uống. Tôi đi ra đến ngoài phố thì ngất đi. Đấy còn nói gì nữa!

Lão lại cay đắng phủi tay một lần nữa.

Tôi nghe lão kể mà lòng nặng trĩu. Trong câu chuyện này có một cái gì nhơ bẩn giống như tất cả những cái chung quanh đây, vì thế mà tôi cứ muốn đi rửa tay. Tôi cho rằng cuộc nói chuyện lần này sẽ là một bằng chứng mới để chứng minh sự đúng đắn của tôi, nó mới mẻ và kỳ lạ cũng như sự xuất hiện đột ngột của người này. Kết quả đúng là như vậy. Nhưng tôi cảm thấy rất khó chịu vì trong những bằng chứng mới này có lẫn những vết tích nhơ bẩn.

Sau đó lão lại nói về chuyện dưỡng lão “nhất định người ta sẽ cho tôi tiền trợ cấp dưỡng lão, bởi vì tôi đã có bốn mươi nhăm năm công tác”. Đã có một người trẻ tuổi đến nhà lão và lấy đi tất cả giấy tờ. Nikolai Antonych cũng rất thích anh chàng này, nhưng sau đó không thấy đến lần nào nữa.

- Nó hứa sẽ chạy chọt, chạy chọt, – Vyshimirsky nói, – nhưng sau đó chẳng thấy đến.

- Nikolai Antonych cũng thích?

- Phải, phải, phải! Hắn thích lắm, sao lại không!

- Người đó là ai?

Vyshimirsky xòe hai bàn tay ra.

- Nó đã đến mấy lần. Con gái tôi nó biết, chúng nó đã uống trà và nói chuyện ở đây. Nó biết, nó biết!

Một nụ cười yếu ớt chạy trên khuôn mặt lão, đại khái kiểu quen biết này gắn liền với những hy vọng nào đó.

- Phải, thật là tò mò, – tôi nói. – Hắn lấy hết giấy tờ đi rồi?

- Vâng, để làm trợ cấp dưỡng lão, để làm trợ cấp dưỡng lão. Để anh ấy chạy cho mà.

- Có hỏi về Nikolai Antonych?

- Đúng, đúng. Còn hỏi tôi có biết người nào khác… Rất có thể còn có người nào đó biết việc anh ta làm… công việc của con chim này… Tôi giới thiệu anh ta đến một người.

- Thú vị thật. Vậy anh chàng trẻ tuổi ấy là ai?

- Một con người oai nghiêm, – Vyshimirsky nói. – Hứa sẽ chạy chọt hộ. Anh ta nói tất cả những cái đó cần để làm thủ tục xin trợ cấp dưỡng lão, chính là vì cá nhân chứ không phải vì cái gì khác!

Tôi hỏi tên anh là gì, nhưng ông già không thể nhớ ra được nữa. Ông lão nói:

- Hình như tên “sa” gì ấy.

Sau đó cô con gái lớn chạy vào. Đúng là cô ta đã đến lúc cần lấy chồng thật. Song đó không phải là việc dễ, ở đây tuyệt đối không phải vì “phu quân không có cửa ra vào”, vấn đề là ở chỗ cô gái có cái mũi to quá, cô thở bằng mũi một cách rất hung hăng khác thường. Tôi không biết có bị bệnh ngạt mũi mãn tính hay vì một tập quán xấu làm cho cô phải luôn luôn làm như vậy. Nhưng khi tôi nhìn thấy cô quay về phía ông bố hít hít rất mạnh bằng mũi, tôi hiểu ngay tại sao ông lão muốn vào trại thương binh ngay lập tức.

Tôi chào cô rất lịch sự, cô chạy đi đâu đó và lúc quay lại thì khác hẳn: lúc nãy cô mặc bộ quần áo Ả-rập, còn bây giờ cô đã mặc chiếc váy áo thường.

Chúng tôi chuyện trò với nhau: thoạt đầu nói về thầy Korablyov – đó là người duy nhất chúng tôi cùng biết, – sau đó đến người học trò của ông, cậu bé vẫn đùa nghịch những cuộn chỉ của mình ở trong góc nhà, chẳng thèm để ý gì đến chúng tôi. Nếu không có những động tác mũi của cô, có lẽ cuộc nói chuyện của chúng tôi cũng thú vị. Cô nói rằng cô không thích xem phim bởi vì trong phim người nào cũng “trắng bệch như người chết”, nhưng lúc đó ông già lại đưa vấn đề tiền dưỡng lão của ông vào.

- Nyutochka, tên cái anh chàng ấy là gì nhỉ? – Lão sợ hãi hỏi.

- Cái anh chàng nào?

- Cái anh chàng hứa chạy hộ khoản trợ cấp dưỡng lão ấy.

Nyutochka chau mày. Môi cô run run, lập tức trên mặt cô hiện lên nhiều tình cảm. Trong đó thái độ chính là căm phẫn.

- Con không nhớ, hình như Romashov thì phải, – cô ta lơ đãng trả lời.

❀ ❀ ❀

[1] Trong tiếng Nga, chữ “pô-li-xơ” là đơn bảo hiểm và chữ “pô-li-u-xơ” là Bắc cực gần giống nhau, cũng như chữ “đi-xcôn-tơ” là sổ nợ và chữ “đi-xcan-tơ” là giọng cao của trẻ con rất gần nhau. – N.D.