Như tôi đã nói, mùa hè năm ấy tôi có rất nhiều công việc phải làm. Cô sinh viên năm thứ ba được phân công giúp việc cho tôi là một người quá chậm chạp, ngù ngờ. Tôi chẳng những phải làm thay tất cả mọi việc cho cô mà còn phải an ủi cô nữa, bởi vì chính cô cũng hết sức buồn phiền về cái nỗi chậm chạp, ngù ngờ của mình. Bản thân tôi cũng có nhiều vấn đề không thể hiểu nổi cho nên cứ hai ba ngày tôi lại phải chạy đến bà giáo sư già của tôi để hỏi. Bà này bao giờ cũng gọi tôi là “cô bé” và lúc nào cũng lo lắng cho tôi, bảo tôi gầy quá. Quả thực dạo này tôi gầy sút đi nhiều và xanh xao hơn: bởi vì hình như chưa bao giờ tôi lại phải suy nghĩ và xúc động như những ngày này. Đọc một bài báo tôi cũng bị xúc động; chậm nhận được thư của Sanya tôi cũng xúc động; khi bà giận tôi, tôi cũng xúc động, thậm chí bà không đến chơi tôi cũng xúc động. Ngoài ra, chuyện của Valya và Kira cũng khiến tôi băn khoăn mãi…

Cuộc sống của họ vẫn rất tốt đẹp. Hai người vẫn thường ngồi trong “buồng bếp” khe khẽ nói chuyện với nhau như thường lệ, sau đó cùng uống trà với một vẻ nghiêm trang, đầy hạnh phúc và hơi thộn. Nhưng có một lần, cuộc nói chuyện thầm thì giữa hai người bỗng dừng lại nửa chừng, sau đó là một hồi im lặng rồi họ bắt đầu lớn tiếng cãi nhau. Tôi sợ quá và cũng gắt lên. Nhưng ngay lúc đó Valya đi ra, mặt đỏ gay và chui vào trong cái tủ làm ở trong tường. Có lẽ anh ta tưởng lầm đó là cái cửa ra vào. Tôi đưa cho anh ta cái mũ và rụt rè hỏi xem chuyện gì đã xảy ra. Anh ta trả lời:

- Hỏi bà bạn của chị xem đã xảy ra chuyện gì.

Tôi không còn nhớ rõ lần cuối cùng trông thấy Kira khóc là vào khi nào. Hình như hồi ở lớp năm, cô ta khóc vì bị “điểm kém” về môn vẽ kỹ thuật. Giờ đây cô ta lại khóc và khóc sướt mướt, hai tay lau nước mắt y như một đứa trẻ con.

- Kira, có chuyện gì xảy ra thế?

- Chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Chúng mình quyết định đi đăng ký, nhưng anh ấy không chịu dọn nhà. Chỉ có thế thôi.

- Vì mình ở đây nên chật quá chứ gì?

- Chẳng vì cái gì cả. Anh ấy bảo tớ phải tự suy nghĩ và đoán lấy. Nhưng thực tình mà nói, tớ chẳng đoán được gì cả. Anh ấy muốn tớ dọn đến ở nhà anh ấy. Nhưng tớ thì lại không muốn. Đến ở nhà anh ấy thì cái gì cũng phải lo sắm sửa. Vậy bao giờ tớ mới sắm sửa được hết? Còn ở đây, nói chung cái gì cũng sẵn – nào bát đĩa, nào khăn giải bàn, nào chăn màn đều có đủ.

- Lại còn có mẹ nữa.

- Đúng thế, lại có cả mẹ nữa.

Chúng tôi nói chuyện với nhau suốt cả buổi tối. Đến đêm khi Kira đến chỗ tôi nói rằng cô ta đã đoán ra rồi – có gì đâu, chỉ là do anh chàng không yêu cô ta nữa. Tôi đã phải chứng minh cho cô ta rất lâu rằng Valya vẫn rất yêu cô ta, nếu không yêu sao anh chàng lại tỏ ra xúc động đến như thế. Tôi nói mãi đến bảy giờ sáng ngày hôm sau. Không biết có phải là cuối cùng tôi đã thuyết phục được Kira rồi hay không, nhưng bất ngờ nghe cô ta thốt lên rằng: cô ta biết rất rõ, cô là người không tốt, còn Valya là một thanh niên hoàn hảo. Cô ta còn nói là sẽ viết thư cho Valya để nói rằng cô không xứng đáng với anh ấy. Anh ấy không yêu cô cũng là phải thôi, vì cô quá ngu muội.

- Có điều là trước khi gửi thư đi, cậu phải đưa cho mình xem đã, đồng ý không? – Tôi nói giọng ngái ngủ, và cảnh cuối cùng tôi nom thấy trước khi ngủ là cảnh Kira mặc áo lót, ngồi bên bàn viết lia lịa…

Sáng hôm sau, tôi và Kira đem bức thư nhảm nhí mà Kira đã viết ra đọc rồi lại xé đi. Sau đó tôi đến nhà Valya. Anh ta đang làm việc ở Vườn bách thú. Tôi bỗng nhớ lại có lần chúng tôi và Sanya đến chỗ anh và anh đã giới thiệu cho chúng tôi xem những loài gặm nhấm của anh như thế nào. Giờ đây, những ngôi nhà cũ không còn nữa, thay vào là cả một dãy nhà trắng xóa rực rỡ có nhiều hàng cột. Còn Valya cũng không cần phải cam đoan với người gác cổng rằng anh là nhân viên phòng thực nghiệm sinh vật nữa. Nhưng trong dãy nhà trắng toát đẹp đẽ này vẫn xông lên mùi hôi của chuột. Còn Valya cũng vẫn như thế, khác chăng là anh đã khoác áo choàng trắng và để râu tua tủa. Tôi thật nực cười, vì hồi đêm Kira có kể cho tôi nghe rằng Valya thôi không cạo râu nữa.

Anh mời tôi ngồi rồi cũng buồn bã ngồi xuống bên cạnh.

- Valya, trước hết cần nói ngay rằng hôm nay tôi đến đây là do sáng kiến riêng của tôi. Anh đừng có nghĩ rằng tôi đến là do Kira xui khiến, – tôi nói giọng cáu kỉnh.

Anh nói giọng run run: “Thế à?” khiến cho tôi không khỏi có chút thương thương. Nhưng tôi vẫn nói giọng nghiêm trang.

- Nếu anh có những lý do nghiêm túc để ở nhà mình, mặc dù anh dọn đến ngõ Sivtsev Vrazhek sẽ tiện lợi hơn gấp nghìn lần, anh cũng cần phải nói và giải thích cho Kira rõ, chứ đừng có yêu cầu cô ta phải tự đoán ra.

Anh ta im lặng.

- Chị có biết không, vấn đề là… tôi không thể dọn đến ngõ Sivtsev Vrazhek ở được, mặc dù tôi cũng đồng ý rằng ở đó rất tốt. Ở đó có thể vừa có phòng làm việc, vừa có phòng ngủ, đặc biệt là nếu bỏ tấm phên ngăn đi thì cái nhà kho hiện nay có thể làm thành cái phòng thí nghiệm nhỏ được. Nhưng điều đó không thể được.

- Tại sao?

- Tại vì… Này, thế bà ta không nói với chị à? – Đột nhiên anh ta hỏi, giọng thất vọng.

- Ai cơ?

- Bà mẹ của Kira ấy.

Tôi cười rũ người ra.

- Chị cảm thấy buồn cười cũng phải thôi, – Valya nói. – Tất nhiên là chị cảm thấy buồn cười. Nhưng tôi thì không thể. Tôi đã cảm thấy rất khó chịu. Có một lần bà ta cứ hỏi đi hỏi lại tôi rằng: “Sao trông mặt anh tái xanh tái xám thế kia?” Câu hỏi ấy suýt nữa làm tôi nổi khùng lên… Và lúc nào bà ta cũng lảm nhảm nhắc đến cái tên Varvara Robinovich nào đó, hình như bà ta thế nào ấy… Không, chẳng bao giờ tôi chịu dọn đến đó ở đâu.

- Té ra là như thế đấy, hả Valya, – tôi nói giọng trang nghiêm. – Tôi thật không thể biết được trong hai người, anh hay là bà ta là người có lỗi. Nhưng có điều rõ ràng là anh đã cư xử với Kira rất vô lý. Cả đêm qua Kira không hề ngủ được chút nào, nó nằm khóc mãi cho đến sáng. Bất luận thế nào anh cũng phải thu xếp đến gặp và nói rõ mọi sự cho Kira rõ.

Vẻ đau khổ hiện lên trên nét mặt Valya, anh chàng luôn chân đi đi lại lại trong phòng.

- Tôi không đi đâu!

- Valya!

Anh ta im lặng một cách bướng bỉnh. “Chà, không ngờ cái anh chàng này mà cũng cứng cỏi thế!” – Tôi thầm nghĩ, trong lòng có chút thán phục.

- Thế thì từ nay về sau anh đừng có đến tìm tôi nữa đấy! – Tôi nói giọng bực tức và đứng dậy định ra về, nhưng anh ta cứ một mực giữ lại. Và chúng tôi lại nói chuyện với nhau thêm hai tiếng đồng hồ nữa, bàn cách làm thế nào để bà mẹ của Kira không lắm lời nữa…

Kể lại nguyên xi câu chuyện này cho Kira nghe là điều bất tiện, nhưng dù sao tôi cũng đã nói cho Kira nghe đầu đuôi câu chuyện đã xảy ra. Kira tỏ ra hết sức ngạc nhiên, sau đó có kể cho tôi biết rằng ngày nào bà mẹ của cô ta cũng kêu Valya, trách anh ta ba hoa lắm lời. Có một lần sau khi chàng con rể tương lai vừa ra khỏi nhà, bà nằm nhoài ra giường, đắp chiếc khăn ướt lên trán và tuyên bố là không thể tiếp tục nghe cái giọng huyên thuyên bát nháo của anh ta nữa. Bà còn tuyên bố Kira là một con điên, nếu đi lấy những người như anh ta, vì lúc nào anh ta cũng thao thao bất tuyệt như cái máy phóng thanh, không còn để chỗ hở cho người khác nói xen vào.

Loáng một cái, Kira đã mặc xong quần áo và chạy phóng đi tìm Valya, mặc dầu tôi đã cố ý nhấn mạnh rằng nếu ở địa vị ấy, nhất định không bao giờ tôi chịu hạ mình đi tìm Valya trước. Và ngay tối hôm đó hai người đã lại ngồi trong nhà bếp thầm thì trò chuyện với nhau rồi. Cả hai đều nhất trí là bằng bất cứ giá nào cũng sẽ đến ở thử tại ngõ Sivtsev Vrazhek.

Buổi tối hôm ấy vô cùng đẹp. Đó là một buổi tối đẹp nhất trong những ngày tôi xa cách Sanya. Hôm trước tôi nhận được một bức thư của anh ấy gửi về – một bức thư vừa dài vừa hay vô kể. Qua thư, anh cho tôi biết anh đã đọc được rất nhiều sách và vừa bắt đầu học tiếng Anh. Chợt tôi nhớ lại cái bộ mặt ngơ ngác ngạc nhiên đến buồn cười của anh, khi anh đột ngột biết tôi đọc sách tiếng Anh đã khá thạo. Và sau đó có một lần anh nghe mọi người nói đến nhạc sĩ Shostakovich mà anh chưa hề biết đến tên bao giờ, khiến anh ngượng đến đỏ chín cả mặt. Nói tóm lại, đấy là bức thư tuyệt diệu đã đem đến cho tôi một niềm vui hân hoan và một nguồn an ủi bất tận.

Tôi và bà Aleksandra Dmitrievna bí mật chuẩn bị một bữa cơm tối khá thịnh soạn, có cả rượu nho để thết đôi “uyên ương” đang say đắm kia. Tuy món xà lách với tôm hùm mà Valya rất thích ăn bị chúng tôi nhỡ tay cho quá nhiều muối – tôi đã cho rồi, sau đó bà Dmitrievna lại cho nữa – nhưng cuối cùng món ấy cũng hết nhẵn. Thì ra từ tối hôm trước, chẳng những Valya bỏ không cạo râu mà còn bỏ cả cơm, chẳng ăn uống gì.

Chúng tôi cùng nâng cốc chúc mừng sức khỏe của Sanya và sau đó chúc cho mọi sự nghiệp của anh thành công tốt đẹp.

- Cạn cốc vì sự nghiệp vĩ đại của Sanya! – Valya nói. – Tôi tin rằng trong cuộc đời anh ấy, anh ấy sẽ có những sự nghiệp vĩ đại.

Sau đó Valya kể rằng năm 1925, khi anh ta làm việc trong Hội đồng những nhà khoa học tự nhiên trẻ tuổi, trực thuộc Ban chấp hành thành đoàn thanh niên cộng sản thành phố Moskva, có một lần anh đã khuyên Sanya đi du ngoạn đến Serebryanyi Bor và Sanya đã bỏ ra rất nhiều thì giờ để suy nghĩ xem chuyến đi ấy sẽ thú vị như thế nào. Rồi chợt Sanya thốt lên hai câu danh ngôn khiến cho mọi người phải sửng sốt trước cái tài nhớ dai của anh ấy:

Phấn đấu, hãy phấn đấu đi, khi niềm hy vọng còn chưa bị tiêu vong.

Trong cuộc sống còn có cái gì kỳ diệu hơn việc phấn đấu đi lên?

Và anh ấy nói rằng đi bắt chuột đồng không phải là lĩnh vực của anh ấy.

Bà Aleksandra Dmitrievna tỏ ý muốn nói một đôi câu. Tôi và Kira đều lo là bà sẽ nói về bà Varvara Robinovich. Nhưng may sao lần ấy bà chỉ ngâm cho chúng tôi nghe mấy câu thơ và nói rằng bà cũng có một sức nhớ đặc biệt đối với thơ ca.

Chúng tôi cứ ngồi nói chuyện như thế và uống rượu cho đến tận mười hai giờ đêm. Bỗng có người bấm chuông ở ngoài cửa, lúc ấy Aleksandra Dmitrievna đương diễn trò nhại tiếng của người khác. Bà liền ngừng lại và cho biết bác công nhân đổ rác đã đến. Tôi liền chạy vào bếp xách thùng rác và nước bẩn ra mở cửa. Nhưng không ngờ, người vào nhà lại không phải là bác công nhân đổ rác mà là Romashka. Khi tôi vội vã mở cửa bước ra, anh chàng lặng lẽ nhảy giật lùi mấy bước rất nhanh và bỏ mũ xuống.

- Tôi có một việc rất gấp có liên quan đến chị, vì vậy mặc dù trời đã khuya, tôi vẫn quyết định đến đây…

Anh ta nói giọng hết sức nghiêm trang, nên tôi cũng tin ngay rằng có một việc rất gấp thực và việc ấy có liên quan trực tiếp đến tôi. Tôi tin như thế là bởi vì thấy anh ta rất điềm tĩnh.

- Được, anh cứ nói đi!

Hai chúng tôi cứ thế, mặt đối mặt đứng nhìn nhau; anh ta khép nép cầm mũ ở tay, còn tôi thì xách thùng rác và nước bẩn. Sau đó tôi chợt nhận thấy làm như thế không tốt, nên liền đem giấu thùng rác vào phía sau cánh cửa.

- Tôi e nói ở đây không tiện, – anh ta nói rất lễ phép. – Hình như chị đang có khách?

- Không đâu.

- Có thể nói ngay ở đây, ở chỗ cầu thang này được không? Hay là chúng ta ra ngoài kia, ngoài đường phố. Tôi cần phải báo ngay cho chị biết…

- Anh chờ một phút, – tôi nói nhanh.

Bà Aleksandra Dmitrievna đang réo gọi tôi. Tôi cài chốt cửa lại rồi đi về phía bà.

- Ai ngoài đó thế?

- Bác Aleksandra Dmitrievna ạ, cháu đi một lát sẽ về ngay, – tôi nói vội. – Nếu không thấy về, thôi thì thế này vậy… khoảng mười lăm phút nữa bác bảo Valya xuống đường phố tìm cháu. Cháu sẽ ở ngoài đó.

Bà ta còn đương nói gì, nhưng tôi đã lao ra ngoài và đóng sầm cửa lại.

Tối hôm đó trời hơi lạnh mà tôi chỉ mặc có mỗi chiếc váy liền áo nên khi cùng bước xuống cầu thang, Romashka nói: “Chị cẩn thận kẻo bị cảm lạnh đấy”. Hình như anh chàng muốn đưa áo choàng cho tôi khoác, áo đã cởi cầm tay nhưng không dám đưa.

Mãi khi hai người cùng ngồi xuống, anh chàng mới đánh bạo đặt chiếc áo xuống ghế cạnh tôi. Thật ra thì tôi không cảm thấy lạnh mấy. Vì uống nhiều rượu cho nên mặt tôi nóng phừng phừng và trong dạ cũng rất bồn chồn. Tôi có cảm giác anh ta đến lần này không phải là chuyện đơn giản chút nào.

Đường phố vắng tanh, im ắng khác thường. Từ chỗ bức tượng Gogol đến cuối dãy hàng rào sắt chỉ có mấy cụ già chống gậy ngồi trên những chiếc ghế dài – mỗi cụ ngồi một ghế. Phía sau dãy hàng rào, người ta đang mở rộng bến xe “Cung Xô Viết”.

- Katya, tôi có câu chuyện muốn nói với chị, – Romashka nói đắn đo từng chữ một. – Tôi biết rằng việc thành lập đội thám hiểm đối với chị là việc rất quan trọng, đồng thời đối với…

Anh ta ngần ngừ một chút rồi nói luôn:

- Đồng thời đối với Sanya cũng vậy. Thực ra thì tôi không cho vấn đề này quan trọng đến thế, nghĩa là nó cũng chẳng làm thay đổi gì ghê gớm đối với cuộc sống. Đối với ông bố dượng của chị thì chắc chắn là ông ta rất sợ chuyện này. Nhưng câu chuyện có liên quan đến chị nên tôi cũng không thể nào bỏ lơ đi được.

Anh ta nói bằng một giọng hết sức tự nhiên.

- Tôi đến cốt để báo trước chị biết.

- Báo tin gì cơ?

- Đội thám hiểm sẽ không thành lập nữa.

- Không đúng! Chính bác Ch. đã báo cho tôi biết qua điện thoại cơ mà.

- Vừa mới quyết định lại xong. Họ cho là không cần thiết phải cử một đội thám hiểm ra đi như thế. – Romashka nói, giọng rất điềm tĩnh.

- Ai quyết định như vậy? Anh nghe tin ấy ở đâu?

Anh chàng quay đi, rồi lại nhìn tôi mỉm cười.

- Tôi không biết nên nói như thế nào. Lần này không khéo tôi lại trở thành một kẻ như chị vẫn gán cho tôi là tên đê tiện mất.

- Anh muốn nói thế nào cũng được.

Tôi cứ lo anh ta đứng dậy đi mất. Bởi vì anh ta rất bình tĩnh và hết sức tự tin, thật không còn giống cái anh chàng Romashov trước đây chút nào nữa. Nhưng anh ta không bỏ đi.

- Nikolai Antonovich nói với tôi rằng ông tổng cục phó Tổng cục đường hàng không Bắc cực có báo cáo về việc thành lập đội thám hiểm, nhưng bản thân ông ta thì lại phản đối chủ trương ấy. Ông cho rằng việc đi tìm kiếm người thuyền trưởng đã mất tích hơn hai mươi năm nay không phải là nhiệm vụ của Tổng cục đường hàng không Bắc cực. Nhưng, theo tôi thì… – Romashov hít một hơi dài, có lẽ anh ta cảm thấy nóng ngột ngạt nên bỏ mũ ra đặt lên đầu gối rồi nói tiếp, – đấy không phải là ý kiến của bản thân ông ta.

- Thế thì là ý kiến của ai?

- Của chính Nikolai Antonovich, – Romashov nói vội. – Ông ta có phần ăn cánh với vị tổng cục phó kia, được tổng cục phó coi là một chuyên gia lớn về mặt nghiên cứu lịch sử Bắc cực. Vả lại việc tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov mà không bàn bạc với ông ấy thì còn biết bàn bạc với ai nữa! Đội thám hiểm trước kia là do ông ấy đích thân phụ trách trang bị, về sau ông ta có viết một số bài báo về đội thám hiểm ấy. Ông ta còn là ủy viên của Hội địa lý học, và lại là một ủy viên khá có uy tín.

Tôi xúc động vô cùng. Trong khoảnh khắc này tôi không có đủ thì giờ để suy nghĩ kỹ xem tại sao Nikolai Antonovich lại cứ cố tìm mọi cách để ngăn trở việc tìm kiếm, và cũng không đủ thì giờ để tìm ra nguyên nhân tại sao Romashov lại một lần nữa bán rẻ ông ta. Tôi cảm thấy bị xúc phạm, chẳng những vì cha tôi, mà còn vì Sanya nữa.

- Ông ta tên là gì?

- Ai kia?

- Cái người cho rằng không cần thiết phải đi tìm vị thuyền trưởng bị mất tích ấy.

Romashov nói tên họ của người ấy ra.

- Đương nhiên là tôi không có ý định đi tìm gặp để cãi lý với ông Nikolai Antonovich, – tôi nói tiếp, cảm thấy hai lỗ mũi căng lên vì tức giận. Tôi cố giữ vẻ bình tĩnh bên ngoài, nhưng thực ra tôi không làm được như thế. – Nhưng thế nào tôi cũng sẽ đến văn phòng của Tổng cục đường hàng không Bắc cực để nói rõ sự việc cho mọi người biết về ông ta. Lần trước Sanya không kịp tính nợ với ông ta, không biết có phải vì anh ấy thương hại ông ta không… Nhưng mà anh nói thật đấy chứ? – Tôi bỗng ngước nhìn Romashov, hỏi đột ngột. Trong lòng lúc ấy nghĩ rằng kẻ nói ra tin này vẫn chính là anh ta. Vì yêu tôi, có thể anh ta cố tìm mọi cách để làm hại Sanya!

- Không nói thật thì tôi bịa chuyện để làm gì? – Romashov thong thả nói. – Rồi chị sẽ biết rõ. Thế nào rồi họ cũng sẽ báo cho chị biết tin ấy. Theo tôi, chị cũng nên đi gặp mọi người nói cho rõ vấn đề. Nhưng chị chớ nên để lộ đã nghe tin này từ đâu, sẽ phiền ra, – ngừng một thoáng rồi anh ta lại nói tiếp. – Nếu để Nikolai Antonovich biết việc này thì ông ta sẽ cho là tôi nói xấu ông ta…

Nói xấu Nikolai Antonovich là vì tôi – đấy là thâm ý của anh ta khi nói câu này. Anh ta nhìn tôi, chờ tôi nói.

- Tôi không nhờ anh nói xấu bất cứ ai cả, nhưng lần này (tôi suýt nói: “lần đầu tiên trong đời anh”) anh đã làm một việc đúng với lương tâm và anh đã thực sự giúp đỡ tôi, tôi cho rằng việc làm ấy không có gì là đáng xấu hổ cả. Tôi không biết thái độ hiện nay của anh đối với Nikolai Antonovich thế nào.

- Khinh bỉ.

- Thôi được, đó là chuyện của các anh, – tôi đứng phắt dậy, vì cảm thấy khó chịu trong lòng. – Dầu sao cũng nên cảm ơn anh, anh Romashov ạ. Chào anh…

Tôi gặp cả ba người: bà Aleksandra Dmitrievna, Kira và Valya ở cạnh ngõ Sivtsev Vrazhek. Lúc ấy cả ba người đều đang hốt hoảng chạy đi tìm. Bà Aleksandra Dmitrievna vừa chạy vừa nói: “Trời ơi, tôi nào có ngờ thế này, cô ta chỉ bảo là nếu sau mười phút nữa mà không thấy trở về…”

Đoàn tàu điện dừng lại giữa chúng tôi. Chờ khi đoàn tàu đã chạy đi rồi, cả ba người lại kéo nhau chạy hồng hộc sang con đường cái lớn.

- Đứng lại!

- À, chị ấy đây rồi! Bác Aleksandra Dmitrievna ơi! Chị ấy đây rồi! Katya, chị làm sao thế?

- Uống hết rượu nho chưa? – Tôi hỏi giọng trang nghiêm. – Nếu uống hết rồi thì mua nữa… Tôi rất muốn cạn chén để chúc mừng Sanya.