Lúc đầu ở trong trường chẳng ai nghĩ đến cái trò này cả. Nhưng khi một diễn viên trong đội kịch của chúng tôi đề nghị dựng vở “Phiên tòa xử Evgeny Onegin” thành kịch nói rồi hóa trang lên diễn thì cả trường lại chỉ nói đến nó.

Grishka Faber được mời đóng vai chính. Cậu ta đã đi học ở trường nghiệp vụ sân khấu được một năm. Nhưng vì các kỷ niệm cũ nên thỉnh thoảng cậu ta vẫn về trường xem những vở kịch chúng tôi diễn lần đầu. Các nhân chứng do diễn viên của chúng tôi tự đóng. Không tìm đâu ra bộ quần áo cho chị vú nuôi của gia đình Larina, cho nên phải thuyết minh rằng quần áo của người vú nuôi ở thời đại Pushkin cũng giống như thời bây giờ. Vai trạng sư do Valya đóng. Vai công tố ủy viên do thầy giáo Sutkin của chúng tôi đóng. Chánh án là tôi…

Phạm nhân đeo tóc giả, mặc chiếc áo dài xanh, đi giày có nơ, bít tất cao đến tận đầu gối, ngồi trên ghế bị cáo, tay cầm cây bút chì gãy điềm nhiên cậy móng tay. Đôi khi hắn vênh váo, đồng thời cũng có vẻ thẫn thờ nhìn khán giả và các quan tòa. Chắc hắn cho rằng nếu ở vào tình trạng này thì Evgeny Onegin cũng sẽ làm như thế.

Cụ Larina cùng với mấy người con gái và chị vú nuôi ngồi ở trong phòng nhân chứng (phòng nghỉ cũ của các giáo viên). Trái lại những người này lại rất hồi hộp, đặc biệt là chị vú nuôi, so với lứa tuổi của mình thì rõ ràng là trẻ quá và đẹp quá. Người trạng sư cũng rất xúc động, không hiểu tại sao lúc nào ông ta cũng ôm kè kè cặp hồ sơ dày cộm. Vật chứng là hai khẩu súng lục kiểu cổ đặt trên mặt bàn trước mặt tôi. Ở sau lưng, tôi nghe rõ tiếng các đạo diễn thì thào nhắc hối hả…

- Ngươi có thừa nhận là người phạm tội không? – Tôi hỏi Grishka.

- Tội gì?

- Dùng hình thức đấu súng để giết người. – Người đạo diễn khẽ nhắc.

- Dùng hình thức đấu súng để giết người, – tôi nói xong thì nhìn vào lời luận tội và nói tiếp. – Giết Vladimir Lensky, một nhà thơ mười tám tuổi.

- Không bao giờ! – Grishka vênh váo trả lời. – Các ngài nên phân biệt đấu súng khác với giết người.

- Đã vậy thì chúng ta bắt đầu thẩm vấn các nhân chứng, – tôi tuyên bố. – Nữ công dân Larina, bà có thể chỉ dẫn được gì trong việc này?

Khi diễn tập thì đoạn này rất sinh động, nhưng đến bây giờ thì mọi người bất giác cảm thấy diễn không đạt. Chỉ có Grishka là như cá gặp nước, lúc thì hắn rút cái lược ra chải hai bên râu má, lúc lại chăm chăm nhìn các quan tòa với vẻ trách móc, lúc thì hắn ngửa mặt lên mỉm cười miệt thị. Khi nhân chứng là cụ Larina nói rằng Onegin ở nhà cụ được coi như người thân thích thì Grishka lấy một tay che mắt, một tay đặt lên ngực để tỏ ra rằng hắn rất đau khổ. Hắn đóng vai này rất cừ. Tôi thấy các nhân chứng là đàn bà, đặc biệt là Tatiana và Olga cứ dán mắt nhìn hắn. Về Tatiana còn khả dĩ, bởi vì theo truyện thì Tatiana có yêu hắn. Nhưng Olga thì hoàn toàn lạc mất vai của cô ta. Khán giả cũng chỉ toàn nhìn vào Grishka, chẳng ai chú ý đến chúng tôi cả.

Tôi bảo nữ nhân chứng Larina ngồi xuống và gọi đến tên Tatiana. Trời ơi, cô ta tuôn ra luôn một tràng! Cô ta chẳng giống nhân vật Tatiana của Pushkin tý nào, họa chăng chỉ được cái trùng tên là Tatiana và những món tóc quăn rủ xuống vai là còn tàm tạm. Khi tôi hỏi cô ta có cho rằng Onegin phạm tội giết người không thì cô ta trả lời quanh co rằng Onegin là một tên ích kỷ.

Tôi để cho viên trạng sư nói. Bắt đầu từ phút này trở đi tất cả đều đảo lộn tùng phèo lên hết. Thứ nhất là viên trạng sư nói lăng nhăng chẳng đâu vào đâu cả. Thứ hai là tôi nom thấy Katya.

Tất nhiên bốn năm qua cô đã thay đổi quá nhiều. Nhưng cái đuôi sam vắt đằng trước ngực thì vẫn cuộn lại và trên trán cũng vẫn những vòng tóc như trước. Cô ta vẫn nheo mắt ra vẻ người lớn như trước và cái mũi vẫn hếch lên. Có lẽ đến một trăm năm sau nữa tôi vẫn có thể nhận được ra cô bằng cái mũi này.

Cô chăm chú lắng nghe Valya cãi. Giao cho Valya đóng vai trạng sư thật là một sai lầm lớn, bởi vì trên trái đất này nó chỉ thích có môn động vật mà thôi. Nó mở đầu bằng lời khẳng định kỳ quặc rằng: trong thế giới động vật cũng có đấu tay đôi luôn, nhưng có ai bảo rằng chúng mưu sát nhau đâu. Rồi nó lại nói đến những con vật thuộc loài gặm nhấm và say sưa phát triển đề tài này đến nỗi không thể tưởng tượng được nó làm thế nào để trở lại vấn đề biện hộ cho Evgeny Onegin. Nhưng Katya nghe nó một cách thích thú. Theo kinh nghiệm mấy năm trước thì tôi biết rằng khi nào cô cắn tóc ở đầu đuôi sam là cô đang thích thú. Trong bọn con gái chỉ có mình cô là không hề chú ý gì đến Grishka.

Valya đột ngột kết thúc bài cãi và đến lượt công tố viên nói. Lúc này mới thật là tẻ ngắt. Viên công tố nói đúng một tiếng đồng hồ, chứng minh rằng Lensky tuy bị xã hội địa chủ quan liêu của nửa đầu thế kỷ thứ mười chín giết chết, nhưng Evgeny Onegin vẫn phải chịu toàn bộ trách nhiệm về vụ giết người này, “bởi vì bất cứ cuộc quyết đấu nào cũng đều là giết người cả, chẳng qua chỉ là có âm mưu trước mà thôi”.

Tóm lại viên công tố cho rằng cần xử phạt Evgeny Onegin mười năm tù và tịch thu toàn bộ tài sản.

Thật không ai ngờ lại có lời kết tội đến như vậy nên cả hội trường cười rộ lên. Grishka kiêu hãnh đứng bật dậy… Tôi cho phép hắn nói.

Người ta cho rằng diễn viên có thể cảm thấy được tâm trạng của khán giả. Chắc rằng lúc đó Grishka đã cảm thấy được, nên ngay câu đầu tiên hắn đã bắt đầu gào lên. Về sau hắn giải thích rằng làm như thế là để “cổ vũ hội trường”. Song hắn đã không “cổ vũ được hội trường”. Trong lời lẽ của hắn có một nhược điểm: không sao hiểu được là hắn đang nhân danh mình hay nhân danh Evgeny Onegin mà nói. Chẳng lẽ Onegin lại có thể nói được câu “Lensky có khuyết điểm tự cao tự đại” hay là “Ngay như bây giờ nếu cần đâm trúng tim Vladimir Lensky cũng không run tay”.

Tóm lại, khi hắn hoàn toàn tự mãn ngồi xuống lấy khăn tay lau trán thì mọi người thở phào nhẹ nhõm.

- Tòa ngừng xử để vào hội thẩm.

- Nhanh lên một tí, các cậu!

- Chán ngắt!

- Kéo dài quá đấy!

Những điều ấy đều rất đúng. Chẳng ai bảo ai, tất cả chúng tôi cùng quyết định kết thúc chớp nhoáng cuộc hội thẩm. Điều làm tôi kinh ngạc là đại đa số quan tòa đều đồng ý với viên công tố xử mười năm tù và tịch thu toàn bộ tài sản. Rất rõ ràng là cái án này chẳng có liên quan gì đến Evgeny Onegin cả. Mười năm tù là người ta muốn xử Grishka bởi vì ngoài hai nữ nhân chứng là Tatiana và Olga ra, tất cả đều đã chán hắn rồi. Nhưng tôi nói như vậy là không công bằng: dù sao thì Grishka cũng diễn rất khá, không có cậu ta thì vở kịch sẽ chán ngắt. Cuối cùng mọi người đều tán thành xử hắn năm năm tù.

- Nghiêm! Tòa ra xử!

Mọi người đứng dậy. Tôi đọc bản án.

- Không đúng!

- Phải tuyên bố vô tội!

- Đả đảo!

- Thôi được, các bạn, – tôi tiu nghỉu nói. – Tôi cũng cho rằng không đúng. Tôi cho rằng nên tuyên bố cho Evgeny Onegin vô tội và phải tỏ lời cám ơn bạn Grishka. Ai tán thành?

Mọi người cười vang và giơ tay tán thành.

- Nhất trí thông qua. Phiên tòa bế mạc.

Tôi hết sức bực mình. Đi nhận lấy cái việc này làm gì. Đáng lẽ phải biến đoạn kịch xử án này thành một trò cười. Nhưng làm thế nào? Tôi chắc mọi người đều thấy tôi vụng về và đần độn.

Với tâm trạng buồn bã đó tôi đi ra phòng gửi áo ngoài thì lại gặp Katya. Cô ấy vừa lấy áo măng-tô và đang chen ra chỗ thưa người ở gần lối ra.

- Chào bạn! – Cô nói và cười. – Cầm giúp mình cái áo khoác này một tí. Thế cũng gọi là tòa án!

Cô ta nói câu này với giọng tự nhiên cứ như mới tối hôm qua chúng tôi vẫn còn gặp nhau ấy.

- Chào cậu! – Tôi buồn rầu đáp.

Cô nhìn tôi ra vẻ rất thú vị.

- Xem bạn đã thay đổi thế nào rồi!

- Thế sao?

- Kiêu hãnh tợn. Này, lấy áo bành-tô rồi cùng đi.

- Đi đâu?

- Trời, lại còn hỏi đi đâu nữa! Đến đầu đường này thôi cũng được. Cậu chẳng lịch sự lắm nhỉ?

Tôi cứ thế không mặc áo choàng, cùng cô ta đi ra. Nhưng đến đầu cầu thang thì cô bắt tôi quay lại:

- Trời lạnh mà, gió cũng rất to…

Tôi chạy theo đến góc phố Tverskaya và vườn hoa Triumphalnaya thì đuổi kịp cô ta. Tôi đã nhớ mãi hình ảnh cô lúc này.

Cô đội cái mũ bịt tai màu tro nhưng không buộc dây xuống cằm. Trong lúc tôi về trường rồi quay lại thì những vòng tóc trên trán cô đã có một lớp sương. Gió thổi tung tà áo khoác của cô, cô đứng hơi nghiêng mình, tay đè lên giữ vạt áo. Người cô tầm thước rất cân đối. Có lẽ cũng rất đẹp nữa. Sở dĩ tôi nói “có lẽ” là vì lúc đó tôi không nghĩ đến điều này. Tất nhiên ở trong trường chúng tôi không có một đứa con gái nào lại dám ra lệnh cho tôi: “Lấy áo bành-tô rồi cùng đi!”

Nhưng đó lại chính là cô bé Katya mà tôi đã nắm lấy đuôi sam và gí mũi xuống tuyết. Dù sao đó cũng là Katya!

Katya ở chỗ chúng tôi có hai tiếng đồng hồ mà biết được mọi việc trong trường tôi. Cô rất thương tiếc Broytman, người giáo viên dạy vẽ mà ai cũng mến đã qua đời. Katya biết mọi người đều cười cô giáo tiếng Đức, già rồi mới cắt tóc ngắn và đánh môi son. Cô ấy nói với tôi về nội dung số báo tường mà chúng tôi sắp ra. Thì ra đây là số báo đặc biệt về phiên tòa xử Evgeny Onegin. Có một bức biếm họa đã được truyền tay nhau. Bức tranh vẽ cậu Valya đứng dưới hàng chữ “Trong giới động vật cũng có những trận quyết đấu” và đang can hai con chó cắn nhau. Grishka Faber thì tay cầm cái lược, đắm đuối nhìn hai nữ nhân chứng Tatiana và Olga.

- Này, tại sao mọi người gọi cậu là thuyền trưởng? Cậu muốn vào học trường Hàng hải phải không?

- Mình cũng chưa biết, – tôi nói, mặc dù cách đây rất lâu tôi đã biết là mình sẽ xin vào học trường Hàng không chứ không phải trường Hàng hải.

Tôi tiễn cô đến tận cổng ngôi nhà mà tôi rất quen thuộc. Cô mời vào.

- Không tiện.

- Tại sao? Việc cậu và Nikolai Antonych có quan hệ không tốt với nhau thì liên quan gì đến mình đâu. Bà mình nhắc đến cậu luôn. Đi vào nhé?

- Không, không tiện.

Katya lạnh lùng nhún vai.

- Thôi được, tùy cậu.

Tôi đuổi theo cô đến sân.

- Katya, cậu ngốc lắm, – tôi nói với cô. – Mình đã bảo là không tiện. Tốt nhất là chúng mình sẽ cùng đi chơi đâu, được không? Đến sân băng nhé?

Katya nhìn tôi, bỗng cô ta vênh mặt lên như hồi còn nhỏ cô thường làm.

- Để mình nghĩ xem sao, – cô nói vẻ quan trọng. – Khoảng bốn giờ chiều mai gọi dây nói cho mình. Phù, sao mà lạnh thế, đến răng cũng tê cứng lại.