Tôi giận Katya bởi vì trước khi rời khỏi Moskva, tôi muốn từ biệt cô và đã viết thư cho cô, nhưng cô không trả lời và cũng không đến, mặc dù cô biết rằng chuyến này tôi sẽ đi rất lâu và cũng rất có thể sẽ không bao giờ gặp lại nhau nữa. Cố nhiên là tôi cũng không viết thư cho cô thêm nữa. Cũng rất có thể là Nikolai Antonych đã làm cho tôi tin rằng tôi “đã phỉ báng ông ta bằng những lời vu khống đáng sợ nhất mà loài người không có thể tưởng tượng được”, rằng tôi là “một tên nhãi ranh dòng máu bẩn thỉu”, rằng vì dòng máu bẩn thỉu ấy mà mẹ cô đã chết.

Thôi được, mọi việc còn đang ở phía trước! Khi tôi hồi tưởng lại đến cảnh này thì mắt hoa lên, đầu choáng váng.

Nhưng, giờ đây tôi có thể làm gì được ở trong cái thành phố Leningrad này, khi tôi phải làm việc từ tám giờ sáng đến năm giờ chiều ở trong nhà máy và từ năm giờ chiều đến một giờ đêm ở Trường Hàng không?

Mùa đông năm ấy, trước khi bay ở ngoài sân bay, chúng tôi lên lớp học tập ở trong phòng học của Viện bảo tàng Hàng không.

Có một lần tôi hỏi đồng chí giám đốc Viện bảo tàng, có biết tài liệu gì về thuyền trưởng Tatarinov hay không, ở trong thư viện có quyển sách nào nói về việc này không hay có quyển sách “Nguyên nhân thất bại của đội thám hiểm Greely” do ông viết không?

Tôi không hiểu tại sao, nhưng đồng chí giám đốc thư viện đã rất thích thú với vấn đề này. Nhân tiện cũng xin nói, ông là một trong những người sáng lập ra Trường Hàng không chúng tôi, vì thế mà các học viên phi hành thường đến gặp ông để trình bày tất cả những chuyện riêng tư.

- Thuyền trưởng Tatarinov? – Ông ngạc nhiên hỏi lại. – Ồ, chuyện đó thú vị đấy! Tại sao anh lại quan tâm đến vấn đề ấy?

Muốn trả lời vấn đề này, tôi phải kể lại tất cả những gì các bạn đã đọc ở những phần trên. Do đó tôi chỉ trả lời vắn tắt.

- Nói chung tôi thích đọc những sách về thám hiểm.

- Nhưng về cuộc thám hiểm lần này hầu như chẳng có gì rõ ràng cả. – Ông giám đốc Viện bảo tàng nói. – Nào, lại đây, chúng ta cùng vào thư viện xem.

Tất nhiên, nếu không có ông tôi không thể tìm được gì hết, bởi vì đó chỉ là những bài viết lẻ tẻ trên các báo chương, tạp chí còn sách thì chỉ có một quyển – một tập sách nhỏ vẻn vẹn có hai mươi nhăm trang, tên sách là “Người đàn bà trên biển”. Thì ra không phải Tatarinov chỉ viết một cuốn sách về đội thám hiểm Greely mà thôi.

Quyển sách này như thế nào? Tôi đọc đi đọc lại hai lần và khẳng định đây là một quyển sách rất hay, đặc biệt là nếu ta nhớ lại đây là một quyển sách do một sĩ quan hải quân viết. Và khi nào? Đó là năm 1910, dưới thời Sa hoàng.

Quyển sách này chứng minh rằng phụ nữ có thể làm thủy thủ được. Ông đã dẫn chứng một số sự việc trong đời sống ngư dân vùng biển Azov. Trong những tình thế hiểm nghèo, phụ nữ đã tỏ ra không những không kém gì nam giới mà còn dũng cảm hơn nữa là khác. Thuyền trưởng tin tưởng sâu sắc rằng trái hẳn những mê tín đã lưu truyền nếu “cho phụ nữ làm nghề hàng hải”[1] thì sẽ đem lại nhiều điều bất hạnh cho những thủy thủ bị buộc phải để gia đình lại trên bờ, sống cuộc đời phân ly mãi mãi. Ông tin rằng trong tương lai không xa, trên các tàu biển sẽ được thấy “thợ máy phụ nữ, hoa tiêu phụ nữ, nữ thuyền trưởng”.

Khi đọc quyển sách nhỏ này, tôi nhớ lại những ghi chú của thuyền trưởng về cuộc thám hiểm của Nansen và bản trích yếu báo cáo của ông về cuộc thám hiểm Bắc cực năm 1911. Lần đầu tiên tôi nhận thức được, ông không chỉ là một nhà hàng hải dũng cảm mà còn là một người có đầu óc hết sức trong sáng, nhìn cuộc sống một cách rộng rãi với quan điểm tiến bộ.

Nhưng có một số tác giả của các bài báo khác rõ ràng là có sự suy nghĩ khác. Ví dụ trên tờ báo “Peterburg” có một nhà báo nào đó đã viết bài chống lại cuộc thám hiểm này trên cơ sở Hội đồng bộ trưởng đã “phủ quyết đơn thỉnh cầu của thuyền trưởng Tatarinov về việc trích những khoản kinh phí cần thiết”. Bài báo ấy còn viết bằng những lời lẽ như sau: theo sự chứng minh của các cơ quan hữu trách thì không đủ cơ sở để thực hiện cuộc thám hiểm này, vả lại thuyền trưởng Tatarinov đã không suy nghĩ chu đáo về các dự định của đội thám hiểm. Hội đồng bộ trưởng cho rằng chính phủ cần thông qua đại biểu của Ngành Vận tải đường biển để bác bỏ kiến nghị này”.

Trên một tờ báo khác, tôi tìm được một tấm ảnh rất thú vị: một chiếc tàu biển màu trắng rất đẹp, gợi cho tôi nhớ đến chiếc tàu buồm của Tây Ban Nha vẽ trong cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ”. Đó chính là chiếc tàu buồm “St. Maria”. Xem ra chiếc tàu buồm này rất thanh tú, cân đối, có lẽ quá thanh tú cân đối để đi từ Peterburg đến Vladivostok dọc theo bờ biển Sibir.

Số tiếp theo của chính tờ báo đó lại đăng một tấm ảnh càng thú vị hơn: tấm ảnh chụp chung nhân viên toàn tàu. Đúng là rất khó nhận ra được gì trên tấm ảnh này, nhưng cách bố trí người và thuyền trưởng ngồi giữa, hai tay khoanh trước ngực – tất cả những cái đó đối với tôi rất quen thuộc. Tôi đã nom thấy tấm ảnh này ở đâu? Tất nhiên là ở nhà Tatarinov, ở trong số những tấm ảnh cũ Katya cho tôi xem. Nhưng tôi suy nghĩ tiếp.

Không, không phải ở nhà Tatarinov! Tấm ảnh này là của bác sĩ Ivan Ivanych – đấy, tôi đã trông thấy tấm ảnh này ở chỗ ấy!

Năm 1923, khi tôi ở nhà thương về, tôi đến để chào từ biệt ông. Ông đang chuẩn bị đi lên miền Bắc và khi ông xếp hành lý vào va-li thì chiếc ảnh này rơi ra ngoài. Tôi nhặt lên và đã ngắm nghía rất lâu rồi hỏi ông, tại sao bác sĩ không có mặt trong số toàn thể đội thủy thủ này, ông đã trả lời:

- Bởi vì tôi không đi trên chiếc tàu buồm “St. Maria” này, – sau đó ông cầm tấm ảnh ở tay tôi, nói tiếp: – Đây là của một người bạn để lại làm kỷ niệm…

Người đó là ai?

Một ý nghĩ đơn giản thoáng hiện qua trong óc tôi. Nhưng đồng thời đó cũng lại là một ý nghĩ kỳ lạ mà chỉ có chính bác sĩ Ivan Ivanych mới có thể chứng thực được nó có chính xác hay không. Tôi liền quyết định viết thư cho ông. Tuy ông rời Moskva đã gần bảy năm rồi, nhưng không hiểu sao tôi lại hoàn toàn tin tưởng rằng ông vẫn sống và khỏe mạnh và vẫn ngâm thơ của Kozma Prutkov, vẫn theo thói quen, vừa nói chuyện vừa vỗ lấy cái gì đó trên mặt bàn tung lên rồi đỡ lấy, rồi lại tung lên, đỡ lấy như người làm trò tung hứng.

Đây tôi đã viết cho ông như thế này:

“Bác Ivan Ivanych kính mến!

Bức thư này là của một “bệnh nhân thú vị” mà trước đây bác đã chữa cho viết gửi cho bác. Hồi ấy bác đã khẳng định người này bị bệnh “câm mà không điếc”. Bác có còn nhớ cháu không hay là quên rồi? Lúc ra đi lên miền Bắc, bác có đề nghị cháu viết thư cho bác kể chuyện cháu đã làm được những gì và sức khỏe cháu ra sao. Thế là giờ đây, bảy năm đã trôi qua, cuối cùng cháu đã thực hiện lời đã hứa. Cháu cảm thấy người rất khỏe. Hiện nay cháu đang học bay, cháu học ở Trường Hàng không của Hội viện trợ xây dựng Ngành Hóa học Hàng không quốc phòng. Cháu hy vọng sẽ có một ngày được cưỡi máy bay đến thăm bác. Ngoài ra, bức thư này, cháu còn một việc nữa muốn hỏi bác, đó là hồi còn ở Moskva cháu có đến thăm bác một lần, bác có cầm trong tay một tấm ảnh bưu thiếp chụp toàn đội thủy thủ trên chiếc tàu buồm “St. Maria”, thuyền trưởng là Tatarinov. Chiếc tàu buồm này rời khỏi Peterburg tháng Năm năm 1912, rồi bị mất tích ở ngoài biển Kara. Bác có nhớ không, hôm ấy bác nói rằng tấm ảnh này là của một người khác tặng bác để kỷ niệm. Nhưng là ai thì bác không nói. Cháu rất cần biết người đó là ai. Tất nhiên bác có quyền hỏi cháu: tại sao em lại quan tâm đến việc đó? Cháu xin trả lời đơn giản là cháu quan tâm đến tất cả những gì có liên quan đến thuyền trưởng Tatarinov, bởi vì cháu quen người nhà ông ấy, cháu muốn báo cho họ biết tình hình thực của ông ấy sống, chết ra sao. Đó là điều rất quan trọng đối với cháu.

Cháu sẽ rất cám ơn, nếu bác viết thư trả lời cháu. Thư cho cháu đề: Đại lộ Roshalya, 12. Viện bảo tàng Hàng không, Trường Hàng không thuộc Hội viện trợ xây dựng Ngành Hóa học Hàng không quốc phòng.

Kính thư,

Aleksandr Grigoriev

Tôi có hy vọng nhận được thư trả lời hay không? Rất có thể bác sĩ đã trở về Moskva từ lâu rồi chăng? Có thể ông đã chuyển đi xa hơn lên miền Bắc chăng? Hoặc giả ông ấy đã quên béng tôi đi rồi và giờ đây đọc bức thư này ông ấy chẳng nhớ tấm ảnh nào, Grigoriev nào nữa chăng?

❀ ❀ ❀

[1] Bản dịch là “không cho phụ nữ làm nghề hàng hải” (Caruri).