Tôi còn nhớ rõ ngày hôm ấy – trời hửng nắng, chốc chốc lại có một trận mưa xuân. Đó là hôm tôi gặp một bà già gầy nhom ở quảng trường Kudrinskaya. Bà mặc cái áo măng-tô nhung kiểu cũ màu xanh lá cây. Bà xách một cái tay nải đựng đủ thứ: khoai tây, chua me, hành, tay kia bà cầm một cái dù to tướng. Rõ ràng là cái tay nải ấy đối với bà rất nặng, song bà vẫn cố rảo bước, nét mặt đăm chiêu, luôn mồm lẩm bẩm. Tôi nghe thấy bà nói nửa phun nấm – năm trăm rúp; lơ bột – một trăm rưởi; củ cải đường – một trăm rưởi; một cốc sữa – một trăm rưởi; tiền đóng lễ cầu phúc – bảy trăm sáu mươi rúp; ba quả trứng – ba trăm rúp; tiền lễ xưng tội – năm trăm rúp. Đồng tiền lúc bấy giờ là như thế.

Cuối cùng bà cụ khẽ thở dài, rồi đặt cái tay nải xuống một phiến đá khô để nghỉ.

- Bà ơi, bà đưa cháu mang giúp cho, – tôi nói với bà cụ.

- Cút đi, đồ ăn hại! Tao biết chúng mày rồi! Tao bị mất ba lần ba quả chanh rồi đấy!

Bà cụ giơ tay dọa tôi rồi cầm lấy tay nải.

Tôi bỏ đi. Nhưng vì cùng đi về một hướng cho nên chỉ vài phút sau tôi và bà cụ lại đi cạnh nhau. Hẳn là bà cụ muốn tránh xa tôi, nhưng vì xách cái tay nải nặng như thế nên bà có muốn làm việc ấy cũng khó.

- Bà ơi, nếu bà cứ nghĩ rằng cháu muốn ăn cắp của bà thì tùy bà, – tôi nói, – nhưng cháu chỉ muốn giúp bà mà không tính công xá gì đâu, cháu xin thề như vậy. Cháu thấy bà vất vả mà thương.

Bà cụ nổi cáu lên. Một tay cụ ôm chặt cái tay nải, tay kia vung cái dù lên xua tôi như xua ong.

- Chính vì tao tin người, cho nên chúng nó mới lấy mất của tao quả chanh thứ ba rồi đấy. Tao biết bọn chúng mày rồi!

- Cái đó thì tùy bà. Bà bị tên lưu manh nó ăn cắp đấy, còn cháu ở trại trẻ cơ mà.

- Chính những đứa ở trại trẻ là những đứa ăn cắp.

Bà cụ nhìn tôi, và tôi cũng nhìn bà cụ. Cái mũi bà cụ hơi hếch lên trông có vẻ cương nghị lắm và cả con người bà cụ cũng có vẻ hiền từ nhưng kiên quyết. Có lẽ trông tôi cũng không đến nỗi đáng ghét, cho nên bà cụ bỗng thôi không xua dù nữa mà nghiêm nghị hỏi tôi.

- Mày là con nhà ai?

- Chẳng phải con nhà ai cả.

- Thế mày ở đâu đến? Mày là người Moskva à?

Tôi liền hiểu ngay rằng, nếu tôi trả lời tôi là người Moskva thì bà sẽ đuổi tôi đi ngay. Có lẽ bà cho rằng người Moskva đã lấy cắp chanh của bà.

- Không, cháu là người Ensk.

Thì ra bà cụ cũng ở Ensk đến. Cặp mắt bà cụ bỗng sáng lên, khuôn mặt càng trở lên hiền từ hơn.

- Mày nói dối, cái thằng lừa lọc, – bà cụ nói cáu kỉnh. – Có một đứa cũng bảo với tao rằng nó không phải là người Moskva. Nhưng đến lúc tao nhìn lại thì đã mất quả chanh rồi. Nếu mày đúng là người Ensk, vậy thì mày ở chỗ nào?

- Cháu ở ven sông Peschinka, đằng sau quảng trường Chợ.

- Hoàn toàn nói láo.

Bà cụ đã thấy là tôi không nói dối.

- Cái sông Peschinka thì có ít đâu. Rất có thể ở chỗ khác cũng có một con sông như thế. Tao không nhớ ra mày.

- Có lẽ bà ra đi từ lâu rồi, lúc đó cháu hãy còn bé tí.

- Không, không lâu đâu, tao mới ra đi gần đây thôi. Nào, mày xách với tao một bên quai túi, còn quai kia tao cầm. Không được giật đấy.

Chúng tôi xách cái tay nải, vừa đi vừa nói chuyện. Tôi kể cho bà nghe chuyện tôi và thằng Petya định trốn đến Turkestan, nhưng sau mắc kẹt lại Moskva. Bà cụ nghe rất thú vị.

- Thế đấy! Khôn khéo nhỉ! Đi bộ cơ à? Đi giỏi nhỉ! Khéo nghĩ thật!

Đến phố Triumphalnaya, tôi chỉ trường học của tôi cho bà cụ xem.

- Đúng là đồng hương, – bà cụ nói khó hiểu.

Bà cụ ở trong ngôi nhà gạch xinh xắn ở phố Tverskaya Yamskaya số Hai. Căn nhà này tôi rất quen thuộc.

- Thầy hiệu trưởng của cháu ở đây đấy, – tôi nói. – Có lẽ bà cũng biết, thầy Nikolai Antonych.

- Ra thế đấy! – Bà cụ trả lời. – Thế nào, thầy ấy có tốt không?

- Thầy ra thầy!

Tôi không hiểu tại sao bà cụ lại cười. Chúng tôi lên gác hai, và dừng lại trước một cái cửa sạch sẽ có bọc vải sơn. Trên cửa có một tấm biển con, trên tấm biển đó có viết họ tên nhà này bằng thứ chữ cầu kỳ nhưng tôi không kịp đọc hết.

Bà cụ lẩm bẩm câu gì, rồi rút ở trong túi áo ra chiếc chìa khóa. Tôi định đi về thì bà cụ giữ lại.

- Bà ơi, cháu mang giúp thôi, không lấy công đâu.

- Thì mày ngồi xuống đây một tí đã, tao cũng không tính tiền đâu.

Không biết tại sao bà cụ lại kiễng chân lên đi vào cái phòng nhỏ bên ngoài và cũng chẳng bật đèn, bà cụ cởi áo măng-tô ra. Bà cụ cởi áo măng-tô, tháo cái khăn quàng có tua, chiếc áo ấm cộc tay, rồi lại một cái khăn san nữa nhỏ hơn, rồi khăn vuông vân vân. Sau đó bà mở cái tủ ra rồi biến mất. Ngay lúc đó có một cô gái mở cửa nhà bếp và hiện ra trên ngưỡng cửa. Tôi đã sẵn sàng tin rằng bà cụ vừa biến thành cô gái này. Nhưng đúng lúc đó thì bà cụ cũng lại hiện ra. Thì ra bà cụ đứng vào trong tủ để treo khăn và cái áo cộc tay.

- Đây là Katerina Ivanovna, – bà cụ nói.

Katerina Ivanovna khoảng độ mười hai tuổi chứ không hơn tôi. Nhưng tôi sánh thế nào được! Tôi cũng muốn làm được như cô ta, đầu hơi ngửa ra sau một cách kiêu hãnh, đôi mắt đen sinh động nhìn thẳng vào mặt người khác. Cô tết tóc đuôi sam thành hai vòng, trước trán cũng cặp vòng lại, má đỏ hồng nhưng cô có vẻ rất nghiêm nghị, mũi cũng hếch lên bướng bỉnh như bà cô vậy. Nói tóm lại cô nom cũng xinh nhưng cũng hết sức kiêu kỳ, mới thoạt nhìn đã thấy ngay.

- Xin chúc mừng cháu, Katerina Ivanovna ạ, – bà cụ vẫn tiếp tục cởi bớt áo và nói. – Chúng nó lại ăn cắp mất chanh rồi.

- Cháu đã bảo là phải để vào trong túi áo măng-tô cơ mà, – Katerina Ivanovna nói vẻ trách móc.

- Ờ, chính vì để trong túi áo măng-tô nên chúng nó mới xoáy mất.

- Chắc bà lại vừa đi vừa tính toán chứ gì?

- Tao chẳng tính gì cả… Mày xem, đây có cậu bạn nhỏ đi cùng với tao về đây.

Cô gái nhìn tôi, làm như từ nãy đến giờ cô ta chưa trông thấy tôi.

- Cậu ấy mang hộ tao cái tay nải này đấy. Mẹ cháu thế nào?

- Cháu lấy nhiệt độ bây giờ, – cô gái nói và bình thản ngắm tôi.

- Chà, mày thế thì giỏi thật! – Bà cụ tíu tít lên. – Sao lại muộn thế? Bác sĩ dặn là phải lấy nhiệt độ lúc mười hai giờ cơ mà.

Bà cụ vội vàng đi ra, chỉ còn lại có tôi và cô gái. Chúng tôi im lặng khoảng vài ba phút. Sau đó cô chau mày lại, nghiêm nghị hỏi tôi:

- Cậu đã đọc “Elena Robinson” chưa?

- Chưa.

- Thế còn “Robinson phiêu lưu ký”?

- Cũng chưa.

- Tại sao?

Tí nữa thì tôi buột miệng nói ra rằng tôi vừa mới biết đọc được nửa năm nay, nhưng may sao tôi lại kìm lại kịp.

- Tôi không có những cuốn sách ấy.

- Cậu học lớp mấy?

- Chẳng học lớp nào cả.

- Cậu ấy đi du lịch đấy, – bà cụ đã trở lại và nói. – Ba mươi bảy độ hai. Cậu ấy đi bộ đến Turkestan. Mày đừng có làm cho cậu ấy giận, Katya ạ[1].

- Đi bộ thế nào?

- Vung chân vung tay lên mà đi chứ còn thế nào nữa.

Ở phòng ngoài có cái bàn con bên dưới cái gương. Katya kéo ghế lại cạnh bàn, ngồi xuống, chống tay lên cằm rồi nói:

- Nào, cậu kể đi!

Tôi không muốn kể cho cô ta nghe, cô bé ra vẻ kiêu kỳ quá. Nếu chúng tôi đã đến Turkestan thật, thì đó lại là chuyện khác. Vì thế tôi lấy giọng lễ độ nói:

- Có gì đâu, tôi không thích kể. Để khi khác.

Bà cụ đem miếng bánh mì phết mứt hoa quả ra bắt tôi ăn, nhưng tôi từ chối:

- Đã bảo không lấy công là không lấy mà.

Chính tôi cũng không biết tại sao mà tôi đâm ra bực mình. Tôi còn thấy khoái chí vì Katya đỏ mặt lên khi thấy tôi không kể chuyện mà lại bước ra cửa.

- Thôi được, cháu đừng cáu nữa, – bà cụ tiễn tôi ra cửa nói. – Cháu tên là gì?

- Grigoriev Aleksandr.

- Cháu về nhé, Aleksandr Grigoriev. Cám ơn cháu.

Tôi đứng lại rất lâu trên hành lang, cố đọc mãi cái tên họ trên tấm biển treo trước cửa. Kazarinov à, không phải là Kazarinov…

- N. A. Tatarinov, – bỗng nhiên tôi đọc được.

Thật là trớ trêu! Tatarinov Nikolai Antonych. Thầy giáo hiệu trưởng của chúng tôi. Đây là nhà của thầy.

❀ ❀ ❀

[1] Katerina, Ekaterina, Katenka, Katerinoshka, Katyusha, Katya, vẫn là một. – N.D.