Nếu sáng hôm sau mẹ tôi không ốm thì chắc chắn tôi sẽ tìm được cách trình bày cho ra sự việc này. Xưa nay mẹ tôi vốn là người thất thường, nhưng kỳ lạ như lần này thì tôi chưa bao giờ thấy.

Trước đây khi nào mẹ đột nhiên đứng cạnh cửa sổ hàng tiếng đồng hồ hoặc đang đêm mà mẹ nhảy từ trên giường xuống, mình mặc mỗi chiếc áo cánh ngồi cạnh bàn suốt đêm là cha phải đưa mẹ về nhà quê nghỉ mấy ngày và lúc mẹ trở lại là sức khỏe bình thường rồi. Giờ đây không có cha ở nhà, vả lại vị tất những chuyến đi như thế còn ích lợi gì cho mẹ tôi nữa.

Mẹ đứng ở cửa, tóc buông xõa, chân đi đất, dù có người đi bên cạnh mẹ tôi vào nhà, bà cũng chẳng ngoảnh lại. Mẹ tôi cứ nín thinh, thỉnh thoảng mới ngơ ngác nói dăm ba tiếng.

Hình như mẹ sợ tôi. Mỗi khi tôi “nói chuyện” là mẹ lại bịt chặt lấy tai, vẻ mặt đau đớn. Có khi mẹ lấy tay dụi mắt, day trán, hình như cố nhớ lại điều gì. Khi dì Dasha khuyên dỗ, mẹ quay mặt lại, lặng thinh gườm gườm nhìn dì bằng đôi mắt đen nháy đáng sợ làm cho dì Dasha phải kín đáo làm dấu thánh…

Phải đến hai tuần lễ mẹ mới hoàn hồn. Tuy còn ngơ ngác nhưng mẹ đã bắt đầu nói chuyện, đi ra khỏi nhà và đã làm việc. Giờ đây càng ngày mẹ càng hay nói đến chữ “phải chạy chọt”. Đầu tiên ông Skovorodnikov nói câu đó, rồi dì Dasha cũng nói. Sau đó thì mọi người trong cả xóm đều nói như vậy: phải “chạy chọt”. Tôi mơ màng cảm thấy cái từ này có liên quan gì đó với hiệu bán đồ chơi “Eureka” ở phố Sergievskaya có treo những bánh pháo[1] trên các cửa sổ.

Nhưng chẳng bao lâu tôi hiểu được nghĩa những chữ đó lại khác hẳn.

Hôm đó, mẹ dẫn chúng tôi – tôi và em gái – đi theo. Chúng tôi mang đơn kêu lên “tòa”. “Tòa” là một ngôi nhà lớn tối om ở đằng sau quảng trường Chợ, bên trong hàng rào sắt rất cao.

Tôi đã mấy lần nhìn thấy những viên chức sáng sáng đến làm ở tòa. Tôi không biết tại sao lại nảy ra ý nghĩ kỳ quặc thế này: tôi cứ cho rằng họ sẽ ở lại trong tòa, rồi sáng hôm sau lại có những viên chức khác đến làm việc, và ngày thứ ba lại có những viên chức mới nữa, cứ thế mà tái diễn hàng ngày.

Tôi và em gái ngồi mãi trên chiếc ghế sắt ở ngoài hành lang cao tít và tối mò. Những người tùy phái của tòa tay cầm công văn chạy đi chạy lại, ra vào sập cửa thình thình. Sau đó mẹ quay ra dắt tay em gái và chúng tôi tất cả chạy vào. Ba mẹ con vào một căn phòng ngăn đôi. Tuy tôi không nom thấy mẹ đang nói chuyện với ai và cúi rạp đầu xuống chào ai, nhưng tôi nghe thấy một giọng nói khô khan, lạnh nhạt của người nào đó. Thật đáng sợ là người đó nói đến những điều mà cả thế giới này chỉ mình tôi có thể giải đáp đến nơi đến chốn.

- Grigoriev Ivan… – Tiếng giở những trang giấy sột soạt. – Điều 1454 về tội hình. Giết người một cách có ý thức. Thế nào bà, bà còn muốn nói gì nữa?

- Bẩm quan lớn, – mẹ nói giọng lạc đi, căng thẳng, – nhà tôi không có tội, không bao giờ ông ấy giết người.

- Tòa sẽ xét xử.

Tôi đứng kiễng chân từ lâu, nghển cổ lên cao đến nỗi đầu muốn rơi ra, nhưng chỉ nhìn thấy qua bức vách gỗ một bàn tay có những ngón tay dài ngoẵng và gầy đét đang cầm kính đung đưa.

- Bẩm quan lớn, – mẹ lại nói, – con muốn đệ lên tòa một lá đơn. Cả xóm con đều đã ký vào đây.

- Đơn thì có thể đưa được, nhưng phải nộp một rúp tiền tem.

- Đã nộp rồi đấy ạ. Bẩm quan lớn, con dao họ tìm thấy không phải của ông ấy.

Con dao? Tôi cứ tưởng mình nghe nhầm.

- Về việc này thì đã có lời khai của bị cáo.

- Có lẽ ông ấy đã đánh rơi con dao ấy từ trước đó một tuần.

Tôi nhìn lên thấy môi mẹ tôi run run.

- Nếu thế thì người ta đã nhặt mất từ lâu rồi, thưa bà! Song le, tòa sẽ xét xử.

Từ lúc ấy tôi không còn nghe thấy gì nữa. Đến phút này tôi mới hiểu tại sao cha bị bắt. Không phải cha mà chính tôi đã đánh mất con dao ấy.

Con dao chuôi gỗ của thợ điện đã cũ. Con dao mà tôi đã tìm suốt cả buổi sáng sau vụ giết người. Con dao có thể rơi ở túi tôi ra khi tôi cúi xuống người lính gác ở trên cầu phao. Con dao mà thằng Petya Skovorodnikov đã dùng kính lúp để khắc tên tôi vào đó.

Giờ đây nhớ lại chuyện đó, tôi mới hiểu là dẫu tôi có kể ra được thì các viên chức nhà nước ngồi sau những cái vách gỗ cao trong tòa nhà lớn âm u ở tòa án Ensk[2] lúc đó cũng chẳng thể nào tin ở lời tôi nói. Nhưng khi đó tôi lại không biết như thế. Tôi càng nghĩ lòng càng nặng trĩu. Như vậy có nghĩa là vì lỗi của tôi mà cha bị bắt; vì lỗi của tôi mà hiện nay cả nhà tôi bị đói; vì lỗi của tôi mà mẹ phải bán chiếc áo bành-tô dạ mới mà mẹ đã ky cóp dành dụm suốt một năm trời mới mua được; vì lỗi của tôi mà mẹ phải đi đến tòa án, phải rạp đầu chào và nói chuyện giọng lạc hẳn đi với cái người mà tôi không thấy mặt có những ngón tay dài ngoẵng, gầy đét và đáng sợ cầm cái kính đung đưa…

Chưa bao giờ tôi lại cảm thấy đau khổ ghê gớm về tật câm của mình đến như thế.

❀ ❀ ❀

[1] Trong tiếng Nga, chữ chạy chọt, lo việc (khơ-lô-pốt-tư) và chữ bánh pháo (khơ-lô-pút-sca) hơi giống nhau. – N.D.

[2] Ensk không phải là tên một thành phố trong thực tế mà là tên phiếm chỉ một thành phố nào đó ở Liên Xô, có nghĩa như là “thành phố N.” (Caruri).