Hôm đó tôi đã hẹn gặp một cán bộ của báo “Sự thật”: tôi muốn kể cho ông nghe về những phát hiện của mình. Ông ấy phải hoãn hai lần, lần nào cũng nói là rất bận, nhưng cuối cùng ông ấy gọi dây nói đến và tôi đi đến tòa báo “Sự thật”.

Đó là một bác người cao cao, làm việc rất nhiệt tình, đeo kính cận thị, mắt hơi lác, làm cho người ta cảm thấy như lúc nào bác cũng nhìn đi chỗ khác và suy nghĩ việc gì riêng của mình. Bác nói rằng bác có hiểu đôi chút về các phi công. Hình như bác thật sự thích thú câu chuyện của tôi, cho nên ngay từ câu thứ hai bác đã ghi chép vào sổ tay. Bác bảo tôi vẽ lại bức tranh về cách cố định chiếc máy bay trên tuyết trong thời gian bị bão tuyết và nói rằng tôi cần phải viết một bài báo về việc này và gửi cho tờ tạp chí “Hàng không dân dụng”. Ngay lúc đó bác gọi dây nói cho tòa báo “Hàng không dân dụng” và thỏa thuận khi nào tôi sẽ gửi những tài liệu ấy và gửi cho ai. Tôi cảm thấy bác hiểu rất rõ ý nghĩa của đội thám hiểm của tàu “St. Maria” và nói rằng hiện nay tất cả mọi người đều cảm thấy vô cùng hứng thú đối với Bắc cực, cho nên đây là một đề tài rất cần thiết và rất hợp thời.

- Nhưng đã có một bài báo viết về vấn đề này rồi, – bác nói. – Hình như ở trên báo “Bắc cực Xô Viết” thì phải.

- Ở báo “Bắc cực Xô Viết”?

- Phải, đăng năm ngoái.

Đây là một sự kiện rất mới! Một bài báo viết về đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov đăng trên tờ “Bắc cực Xô Viết” năm ngoái?

- Tôi không đọc bài báo này, – tôi nói. – Nhưng dù sao thì tác giả của bài báo này cũng không biết những điều mà tôi đang biết. Tôi đã dò được quyển nhật ký của người hoa tiêu – một thành viên duy nhất của đội thám hiểm đến được đất liền.

Lúc này tôi mới biết, trước mặt tôi là một nhà báo chân chính. Mắt bác bỗng sáng bừng lên, bác ghi rất nhanh, thậm chí đến gãy cả bút chì. Rõ ràng đây là một sự kiện lớn gây ấn tượng mạnh mẽ. Chính bác cũng nói thế này:

- Đúng, đây là một sự kiện gây ấn tượng mạnh!

Sau đó bác khóa cửa buồng làm việc của bác lại để dẫn tôi đến gặp “thủ trưởng”, như bác đã nói với tôi khi đi qua hành lang.

Ở chỗ “thủ trưởng” tôi kể lại vắn tắt câu chuyện của tôi, và chúng tôi ước định với nhau:

a) Ngày mai tôi sẽ mang quyển nhật ký đến tòa soạn.

b) Tòa báo sẽ cử một cán bộ đến nghe bản báo cáo của tôi.

c) Tôi sẽ viết một bài báo về những phát hiện của mình, đến lúc đó “Chúng tôi sẽ xem, nên đăng bài ấy ở đâu”.

Lẽ ra tôi phải bàn với tòa báo “Sự thật” về vấn đề đi tìm đội thám hiểm, nhưng không hiểu tại sao lúc đó tôi lại cho rằng vấn đề đặc biệt này không có liên quan đến giới báo chí. Thật là đáng tiếc, nếu không các đồng chí phóng viên lúc đó đã có thể giới thiệu tôi nên đến gặp ai ở Tổng cục đường Hàng không Bắc cực, hoặc giả đã có thể gọi ngay dây nói giúp tôi rồi.

Tôi ngồi ở phòng khách hai tiếng đồng hồ – chỉ để chờ được gặp một trong những vị thư ký của Tổng cục. Cuối cùng tôi cũng chờ được. Người ta dẫn tôi vào phòng làm việc và tôi lại ngồi ở đây nửa tiếng đồng hồ nữa. Người thư ký không có thì giờ nào rỗi nữa, nào thủy binh, phi công, vô tuyến điện viên, kỹ sư, thợ mộc, kỹ sư canh nông, các nhà họa sĩ nối đuôi nhau ra vào phòng làm việc của đồng chí ấy, và lúc nào đồng chí ấy cũng phải làm ra vẻ mình rất thành thạo về ngành Hàng không, về Nông nghiệp, về Hội họa và Vô tuyến điện. Cuối cùng đồng chí ấy tiếp tôi.

- Thật là một câu chuyện rất thú vị về mặt lịch sử, – đồng chí nói, khi tôi kết thúc câu chuyện của mình. – Song hiện nay chúng tôi đang có những nhiệm vụ hiện thực hơn.

Tôi biện bạch rằng, tôi cũng rất hiểu, nhiệm vụ của Tổng cục tuyến đường hàng không Bắc cực không phải là đi tìm đội thám hiểm đã mất tích. Nhưng vì năm nay có một chi đội thám hiểm Bắc cực sẽ khởi hành đi lên Bắc địa, cho nên có thể giao cho họ một nhiệm vụ phụ không lớn lắm là điều tra khu vực thuyền trưởng Tatarinov bị nạn.

- Tatarinov, Tatarinov… – Người thư ký nhớ lại và nói. – Ông ấy đã viết về vấn đề này?

Tôi nói rằng ông ấy không thể viết về vấn đề này được, bởi vì đội thám hiểm này rời khỏi Peterburg cách đây đã gần hai mươi năm và những tin tức cuối cùng nhận được là vào năm 1914.

- Thôi được, vậy thì Tatarinov nào đã viết về vấn đề này?

- Tatarinov là thuyền trưởng, – tôi nhẫn nại giải thích. – Ông ra đi vào mùa thu năm 1912 trên chiếc tàu buồm “St. Maria” với mục đích là định đi qua tuyến đường biển phía Bắc tức là chính tuyến đường của Tổng cục đường hàng không Bắc cực của chúng ta hiện nay. Công cuộc thám hiểm tuy không thành công, nhưng thuyền trưởng Tatarinov lại hoàn thành một cách thuận tiện một phát hiện quan trọng về mặt địa lý học. Ví dụ hiện nay có đầy đủ căn cứ để khẳng định rằng Bắc địa là do ông phát hiện ra chứ không phải do Vilkitsky.

- Phải, rất đúng, – người thư ký trả lời. – Đã có một bài báo viết về cuộc thám hiểm này, chính tôi đã đọc bài báo đó.

- Bài báo của ai?

- Theo tôi thì cũng của Tatarinov. Đội thám hiểm của Tatarinov, bài báo của Tatarinov. Vậy thì anh đề nghị gì?

Tôi nhắc lại đề nghị của tôi.

- Thôi được, anh hãy viết một bản báo cáo, – người thư ký nói với cái giọng hình như ông cảm thấy rất tiếc là tôi buộc lòng phải viết bản báo cáo này và sau đó nó lại nằm ở trong ngăn kéo của ông…

Tôi đi ra.

Không thể có sự trùng lặp như thế được! Tôi đi đến một hiệu sách ở phố Gorky, giở xem tất cả những số tạp chí “Bắc cực Xô Viết” xuất bản năm ngoái. Nhan đề bài báo là: “Về một đội thám hiểm đã bị lãng quên” – đầu đề bản báo cáo của tôi cũng chẳng như thế đó sau! – Và ở dưới ký tên “N. Tatarinov”. Thì ra chính Nikolai Antonych đã viết bài báo này!

Đây là một bài báo rất dài, viết dưới dạng hồi ký, đồng thời cũng có tính chất khoa học. Bài báo bắt đầu bằng câu chuyện, chiếc tàu buồm “St. Maria” đậu ở chân cầu Nikolaevsky ở Peterburg vào mùa hè năm 1912. “Nước sơn trắng trên tường và trần khoang tàu còn tươi mới. Những đồ dùng bằng gỗ hồng trên tàu được đánh bóng, sáng loáng như những tấm gương, trên các lối đi trong khoang tàu để trải thảm. Buồng kho và khoang hàng hóa chật ních những thực phẩm dự trữ đủ các loại. Trong đó thật chả thiếu thứ gì! Nào quả khô, kẹo, sô-cô-la, nào hộp nước quả đủ các loại, dứa, những hòm đựng hộp mật hoa quả, bánh bích-quy, bột nhào lòng trắng trứng và nước quả cùng rất nhiều thứ khác nữa, cho đến những thứ tối cần thiết như thịt hộp và từng đống bột mì và tấm.”

Đọc thấy Nikolai Antonych bắt đầu viết từ vấn đề thực phẩm mà cảm thấy nực cười, – đối với tôi đó chỉ là những tang vật thừa. Nhưng về sau ông ta viết có thông minh hơn một chút. Ông ta vạch ra rằng đội thám hiểm này được nhiều người trang bị cho. Ông ta ám chỉ một cách khiêm tốn rằng ông ta là người đầu tiên nảy ra ý nghĩ “đi theo dấu chân của Nordenskiöld”. Ông ta giận dữ vạch ra rằng các báo chí phản động và Bộ Hải quân đã cản trở ông rất nhiều. Ông ta trích dẫn lời phê trong bản báo cáo của bộ trưởng Bộ Hải quân về chiếc tàu buồm “St. Maria” bị mất tích như sau: “Rất tiếc là thuyền trưởng Tatarinov đã không trở về. Nếu không, vì tội coi thường những tài sản của nhà nước như thế, tôi sẽ đưa ông ta ra tòa ngay lập tức”.

Ông càng cay đắng viết, vì bị ốm nên ông buộc lòng phải chia tay người em họ, thế là có một tên chủ xưởng ở Arkhangelsk đã lừa dối người em họ của ông, bán cho người em ông những con chó rất tồi, chưa được huấn luyện gì cả, chẳng khác gì những con chó mà bọn trẻ con bán ở đầu phố “hai mươi cô-pếch một đôi”, do đó mà ảnh hưởng đến toàn bộ việc tổ chức công tác. Ông ta không nêu tên họ chủ xưởng này – như vậy chẳng đã rõ lắm rồi sao! Ông ta chỉ gọi một người trong bọn đó là V. Nikolai Antonych, kết tội lão V. này vì lão vớ được một món lời to trong việc bán thịt, mà món thịt này đội thám hiểm chưa đi đến Yugorsky Shar đã phải đổ tất cả xuống biển.

Trong cả bài báo, đoạn này viết dại nhất. Thậm chí Nikolai Antonych còn trích dẫn cả Amundsen: “Sự thành bại của bất kỳ đội thám hiểm nào cũng hoàn toàn phụ thuộc vào sự trang bị của nó” và ông ta đã lấy đội thám hiểm của “người em đã quá cố” của ông ta ra để chứng minh một cách xuất sắc sự đúng đắn của tư tưởng này. Ông ta trích một số đoạn trong những bức thư của “người em đã quá cố” đã chỉ trích một cách cay đắng bọn thương nhân đã lợi dụng cơ hội tàu của ông đỗ lại ở Arkhangelsk được ít thời gian và vội khởi hành ngay để làm những chuyện xấu xa ấy.

Còn chính cuộc thám hiểm ấy thì Nikolai Antonych hầu như không viết tí gì. Ông ta chỉ nhắc đến chuyện ở Yugorsky Shar tàu “St. Maria” có gặp mấy chiếc tàu buôn đang thả neo nằm chờ băng tan ở phía nam biển Kara thì sẽ đi tiếp. Theo lời một trong những người thuyền trưởng ấy thì sáng sớm ngày mười bảy tháng Chín, tàu “St. Maria” đã dũng cảm tiến vào biển Kara và biến mất sau đường chân trời, sau cả một biển băng liên miên. “Nhiệm vụ mà thuyền trưởng I. L. Tatarinov đặt ra cho mình, – Nikolai Antonych viết tiếp – đã không thực hiện được. Nhưng ông đã có một phát hiện tuyệt vời. Đó là sự phát hiện ra Bắc địa mà thuyền trưởng Tatarinov đặt tên là “Đảo Maria”.”

Tôi đã mua số báo “Bắc cực Xô Viết” này, bởi vì trong những bài báo này còn dẫn chứng những bài báo khác của cùng tác giả cũng về vấn đề này. Sau đó tôi trở về khách sạn.

Không thể nói rằng tôi trở về khách sạn với tâm trạng vui vẻ. Không hiểu sao tôi cảm thấy những điều giả dối này đã được đăng lên báo và lại đăng lâu quá mất rồi – hơn một năm – như vậy có nghĩa là mọi việc đều kết thúc rồi! Bây giờ có bác lại cũng đã muộn và cũng chẳng có ai nghe tôi bác lại chuyện đó. Ông ta đã báo trước cho mọi người. Những điều ông ta viết tuy là giả dối, nhưng trong những điều giả dối ấy lại có những sự thực. Ông ta là người đầu tiên chỉ ra tầm quan trọng của đội thám hiểm tàu “St. Maria”. Ông ta là người đầu tiên chỉ ra rằng Bắc địa đã được thuyền trưởng Tatarinov phát hiện ra trước khi Vilkitsky trông thấy đảo này nửa năm. Tất nhiên ông ta lấy những tin này trong bức thư của thuyền trưởng mà tôi đưa cho Katya. Ông ta đã vượt lên trước tôi trong mọi vấn đề.

Tôi vừa huýt sáo vừa đi đi lại lại mãi trong căn phòng của tôi.

Thật tình mà nói, lúc đó tôi chỉ có một ý nghĩ duy nhất là muốn ra ngay ga mua vé từ Moskva đi Krasnoyarsk, rồi từ đó đáp máy bay đi Zapolyarye. Nhưng tôi không đi ra ga, – trái lại tôi đã ngồi xuống viết bản báo cáo. Tôi đã viết bản báo cáo suốt cả ngày, và khi đã làm việc suốt cả ngày thì những ý nghĩ không vui cứ đến rồi lại đi, chẳng còn cách nào hơn nữa, bởi vì trong óc cũng không còn chỗ nữa.