Tổ chức lễ kỷ niệm của một giáo viên trung học vào những ngày nghỉ, quả là một ý nghĩ kỳ quặc, bởi vì lúc đó học sinh đều về cả và nhà trường cũng đã đóng cửa. Thậm chí tôi còn nói với Valya là, theo tôi sẽ không có ai đến dự.

Thực tế lại hoàn toàn không phải như vậy! Trường chật ních người. Anh em học sinh còn lấy cành thông và cành bạch dương về trang hoàng cầu thang. Một đống cành cây đặt trên sàn phòng treo mũ áo và con số “25” rất lớn đung đưa trước cửa ra vào căn phòng dự định làm phòng tổ chức lễ kỷ niệm. Các nữ sinh ôm những bó hoa đi đâu đó, vẻ mặt nào cũng nghiêm trang, chăm chú. Do không khí tấp nập, phấn khởi ấy, và chủ yếu là do cảm giác tôi được về trường cũ, tôi bỗng cảm thấy lòng vui rạo rực.

Song các bạn không để cho tôi say sưa với những kỷ niệm của mình được lâu. Khi tôi mặc quần áo đồng phục vào, các bạn liền vây chặt lấy tôi. A ha, phi công đã đến! Tôi không còn kịp trả lời những câu hỏi của các bạn nữa.

Sau đó có một nữ sinh lớp trên, cô này làm cho tôi nhớ đến cô Varya “Ban kinh tế” của chúng tôi, cũng béo, cũng hồng hào như thế, đi đến chỗ tôi và đỏ mặt lên nói rằng thầy Ivan Pavlych đang chờ tôi.

Ông đang ngồi trong phòng giáo viên, già đi, hơi còng, tóc bạc – tóc đã bạc rồi! Giờ đây ông đang giống người nào? Giống Mark Twain! Tất nhiên ông già đi, nhưng tôi cảm thấy ông khỏe chắc hơn khi tôi gặp ông lần cuối cùng. Râu ông tuy cũng đã bạc trắng, nhưng lại rậm hơn và lại vểnh lên trông rất có sinh khí và bên trên cái cổ áo mềm và rộng là cái cổ hồng hào khỏe khoắn.

- Chào thầy ạ, xin chúc mừng thầy! – Tôi nói, chúng tôi ôm hôn nhau rất lâu. – Xin chúc mừng thầy, – tôi nói trong lúc hôn, – mong rằng những học sinh của thầy cũng sẽ biết ơn thầy như em.

- Cám ơn, Sanechka[1]!

Ông lại ôm tôi rất chặt một lần nữa. Ông xúc động vô cùng, môi ông run run.

Sau đó một tiếng đồng hồ, ông ngồi trên bục sân khấu ở trong chính cái phòng mà trước kia chúng tôi đã mở phiên tòa xử Evgeny Onegin. Còn chúng tôi với danh nghĩa là khách danh dự ngồi trên bàn chủ tịch ở bên phải và bên trái người được kỷ niệm. Chúng tôi bao gồm: Valya, nhân ngày lễ trọng thể này, cậu ta đã thắt chiếc cà-vạt màu xanh tươi; kỹ sư xây dựng Tanya Velichko, giờ đây cô ta đã trở thành một thiếu phụ cao lớn đẫy đà làm người ta khó có thể tin rằng đó lại chính là cô Tanya gầy còm, có tính nguyên tắc rất cao thuở trước; và một vài học sinh nữa của thầy Ivan Pavlych mà hồi chúng tôi còn học, họ chỉ là những học sinh lớp dưới, bé tí tẹo, thậm chí hồi đó chúng tôi còn không coi họ ra gì. Trong thế hệ học sinh này có rất nhiều học sinh trường quân chính, và tôi rất hài lòng được biết có ba người là đội viên thuộc trung đội Thiếu niên tiền phong của tôi hồi đó.

Sau đó có một vị rất chi là hào hoa trang nhã, đi đôi giày ống màu trắng, mặc áo gi-lê sợi thô, đó là Grishka Faber, diễn viên của nhà hát Moskva. Quả thật anh chàng này không hề thay đổi tí nào. Cậu ta làm ra vẻ như mọi việc xảy ra trong hội trường này đều có liên quan đến cậu ta cả. Cậu ta trang trọng hôn lên má chủ nhân rồi ngồi xuống, bắt chân lên nhau. Cậu ta chiếm một chỗ rất rộng trên hàng ghế chủ tịch khiến cho người ta cảm thấy rằng buổi lễ này là để kỷ niệm cậu ta chứ không phải lễ kỷ niệm của thầy Korablyov. Với dáng điệu mơ mơ màng màng, cậu ta nhìn những người dự họp rồi lấy lược ra chải đầu. Tôi viết cho cậu ta một mảnh giấy: “Grishka, thằng đểu, cậu có khỏe không!”. Nó đọc xong, nhìn tôi cười khách khí và vẫy tay chào.

Đó là một buổi dạ hội rất tuyệt, sở dĩ nó rất tốt là bởi vì người nào phát biểu cũng rất thật. Không có một người nào nói những lời giả dối. Rõ ràng là nói những điều thành thật về thầy Korablyov không có gì là khó. Vả lại ông đối với học trò của mình xưa nay cũng chỉ yêu cầu họ trở thành người trung thực, ngoài ra không có yêu cầu gì khác.

Tôi cũng chỉ muốn, sau hai mươi nhăm năm công tác, người ta cũng sẽ nói về tôi như người ta đã nói về thầy Korablyov trong buổi liên hoan này thôi.

Bố mẹ học trò, công nhân xưởng đồ dùng gia đình, Ủy ban Xô Viết khu, Sở giáo dục thành phố đều tặng những lẵng hoa, lẵng sau to hơn lẵng trước. Và đây chủ tịch tuyên bố: “Bây giờ xin mời Grigory Ivanovich Faber, thay mặt cho các diễn viên đã tốt nghiệp ở trường ta lên phát biểu ý kiến”. Tiếp đó hai chàng trai lực lưỡng khiêng ra một lẵng hoa khiến mọi người phải kinh ngạc, cả hội trường nhốn nháo hẳn lên.

Grishka đứng dậy. Cũng như mọi khi, cậu ta nói rất hay, chỉ có điều là hơi gào lên quá và tôi lấy làm lạ là sao ở nhà hát người ta không dạy cho nó nói nhẹ nhàng đi một tí. Nó gọi thầy Ivan Pavlych là “ông thầy của cuộc sống nghệ thuật” và nhấn mạnh rằng điều đó có tác dụng rất lớn đối với cá nhân nó. Sau đó nó lại ôm thầy Korablyov một lần nữa rồi ngồi xuống rất chi là thỏa mãn.

Trên sân khấu càng ngày càng có nhiều hoa, thầy Ivan Pavlych ngồi đó, mặt đỏ bừng, luôn tay vuốt bộ râu. Hình như ông ngượng vì cảm thấy mình hạnh phúc quá. Khi người ta ca ngợi ông thì đôi mắt ông trở nên buồn.

Sau đó có một trung úy lên phát biểu. Hồi tôi còn ở trường, anh này học lớp năm. Anh nói, vừa rồi đồng chí Faber đã thay mặt cho các diễn viên, vậy anh cũng mạo muội thay mặt cho các học viên và cán bộ chỉ huy trường hồng quân công nông trước đây cũng học ở trường này ra đứng lên chúc mừng.

- Thưa thầy Ivan Pavlych thân yêu, – tôi nói khi chủ tịch cho phép tôi phát biểu, – bây giờ xin cho phép tôi thay mặt những phi công lên phát biểu vài lời, bởi vì trong không phận nhà nước Xô Viết vĩ đại của chúng ta cũng có rất nhiều học trò của thầy đang bay, chắc chắn rằng tất cả bọn họ đều sẽ tán thành mỗi lời tôi nói. Người ta thường nói, nhà văn là kỹ sư tâm hồn của nhân loại. Nhưng thầy cũng là kỹ sư tâm hồn của nhân loại. Ví dụ có một lần, tôi tỉnh dậy từ sớm và thấy anh bạn tôi đang chăm chú nhìn lên trần nhà, thậm chí tôi hỏi cũng không trả lời. Tôi nhìn theo hướng nhìn của anh ta và thấy trên trần nhà có vẽ một vòng tròn đen bé bằng đồng năm mươi cô-pếch. Ngày hôm sau cũng lại như vậy. Sáng nào anh bạn láng giềng của tôi cũng nhìn cái vòng tròn đen như vậy suốt hai tháng liền. Các bạn thử nghĩ xem anh ta làm như vậy để làm gì? Tất nhiên là bản thân anh ta có thể trả lời được câu hỏi này, bởi vì hiện nay anh ta đang ngồi bên cạnh tôi trong gian phòng này, – Valya cười ngượng nghịu, sau đó là chủ tịch đoàn và toàn thể hội trường đều cười vang. – Thôi được, tôi xin trả lời thay cho anh ta: anh luyện sức nhìn. Nhãn quang của ai đã làm cho anh ta bái phục như vậy? Đó là nhãn quang kỳ diệu của thầy Korablyov Ivan Pavlych. Thưa thầy Ivan Pavlych thân yêu! Giờ đây tôi xin thú thật với thầy rằng, chúng tôi không chịu được cái nhìn của thầy. Đôi khi định làm liều một cái gì đó hay định nói dối điều gì đó, nhưng gặp thầy hoặc là chỉ nghĩ đến thầy thôi, thế là cũng buộc phải nói ra sự thực. Tôi cho rằng đây cũng là điều quan trọng nhất mà trường ta nên dạy bảo cho chúng tôi.

Tôi dứt lời và đi đến ôm hôn thầy Ivan Pavlych. Valya cũng đứng bên kia ôm hôn thầy, thế là chúng tôi cộc đầu vào nhau.

Trước đó tiếng vỗ tay rất thưa thớt, nhưng khi thấy chúng tôi cộc đầu vào nhau thì tiếng vỗ tay bỗng vang lên như sấm.

Sau tôi đến Tanya Velichko phát biểu, nhưng tôi không nghe được gì bởi vì lúc đó Nikolai Antonych đến.

Ông ta bước vào hội trường – người mập mạp, dáng điệu uy nghi, mặc cái quần rộng thùng thình, hơi cúi về phía trước, lách qua hàng người đi về phía chủ tịch đoàn. Tôi nhìn thấy bà Serafima già nua, đáng thương, chính cái bà trước kia đã dùng phương pháp dạy học tổng hợp để dạy chúng tôi bài “con vịt” đang chạy trước mở đường cho ông, nhưng ông cũng không thèm nhìn bà, cũng chẳng buồn cười mà chỉ đi thẳng.

Từ cái tấn kịch tồi tệ trong đó ông ta quát tháo, bẻ ngón tay và nhổ vào mặt tôi lần trước, tôi không hề gặp lại ông ta lần nào nữa. Giờ đây tôi thấy ông ta so với hồi ấy thay đổi đến kinh khủng. Có một người nào đó đi sau ông ta, cũng khá đẫy đà, cũng hơi khom lưng về phía trước nhưng không mỉm cười.

Nếu lúc đó Valya không nói thầm bên tai tôi thì rõ ràng là không tài nào đoán được ra người đó là ai. Valya bảo: “Chính thằng Romashka đấy”. Thế nào, Romashka à? Thằng Romashka mà lại chải chuốt, bệ vệ, có cái mặt to béo, trắng trẻo và lịch thiệp thế kia, lại có bộ com-lê màu tro sang trọng thế kia? Thế bộ tóc vàng hoe, rối bù như tổ quạ của nó đâu? Thế đôi mắt tròn xoe kỳ quặc, đôi mắt cú mèo, đôi mắt ngủ không nhắm lại được của nó đâu?

Tất cả đều chải chuốt, chỉnh tề, mềm mại đến cực điểm, thậm chí đến cái cằm vuông bạnh của nó, giờ đây cũng không thấy vuông lắm nữa mà lại có vẻ đầy đặn và tao nhã. Nếu thằng Romashka có mong muốn nặn lại bộ mặt mới, có lẽ nó cũng không thể nặn được đẹp hơn thế nữa. Nếu một người chưa hiểu nó mà gặp nó lần đầu, bây giờ thậm chí có thể gây nên ấn tượng tốt nữa kia.

Nikolai Antonych đi thẳng đến bàn chủ tịch, nó cũng đi theo ông ta và tất cả những gì Nikolai Antonych đã làm, thằng Romashka đều làm theo. Nikolai Antonych miễn cưỡng, nhưng nói chung cũng nhiệt tình chúc mừng thầy Korablyov, không hôn mà chỉ chìa tay ra bắt tay thầy Korablyov. Thằng Romashka cũng chỉ bắt tay thầy Korablyov. Nikolai Antonych nhìn đoàn chủ tịch một lượt, trước hết lão chào vị giám đốc sở Giáo dục nhân dân thành phố. Theo sau, thằng Romashka cũng đến chào ông. Nhưng có điều rất lạ kỳ là động tác của thằng Romashka lại kiên quyết, mạnh mẽ hơn.

Nikolai Antonych không để ý đến tôi, cũng có nghĩa là lão ta làm ra vẻ như tôi không có ở đây. Nhưng thằng Romashka thì đi đến chỗ tôi, dừng lại và xòe hai tay ra có vẻ như rất ngạc nhiên – có phải là tôi thật không? Hình như chưa bao giờ tôi lấy chân đá vào cái mặt chó đểu của nó cả.

- Chào cậu, Romashka! – Tôi thờ ơ nói.

Nó hơi trù trừ, nhưng tôi lại làm ra vẻ như chúng tôi là những người bạn cũ đã lâu năm, cho nên phải gọi nhau một cách thân mật là “Sanka và Romashka”. Nó ngồi xuống cạnh tôi và bắt đầu nói gì đó, nhưng tôi hết sức khinh bỉ quay đi, ra vẻ như đang nghe Tanya nói.

Tôi cũng chẳng nghe Tanya! Những mạch máu trong tôi đều đang sôi lên, tôi phải đem hết nghị lực ngoan cường ra để cố giữ cho được vẻ bình tĩnh ban đầu.

Phần nghi thức của buổi lễ đã kết thúc. Khách khứa được mời vào bàn ăn. Thằng Romashka đuổi kịp tôi ngoài hành lang.

- Lễ kỷ niệm của thầy Ivan Pavlych tổ chức rất hay có phải không?

Giọng nó trở nên mềm mại, tròn trạnh.

- Ừ, rất hay.

- Thật ra rất tiếc là chúng ta ít gặp nhau quá. Dù sao cũng là bạn cũ cả. Cậu làm việc ở đâu?

- Ở Cục Hàng không dân dụng.

- Cái đó mình biết, – nó nói và cười. – Không, “ở đâu” là ý khác cơ, nghĩa là ở vùng nào.

- Ở vùng Cực Bắc.

- Đúng rồi! Khỉ thật! Mình quên bẵng đi mất! Katya đã từng nói với mình rồi! Ở Zapolyarye!

Katya! Katya đã từng nói với nó. Người tôi bỗng nóng bừng, nhưng tôi vẫn trả lời nó rất bình tĩnh:

- Ừ, ở Zapolyarye.

Nó lặng im. Sau đó nó hỏi thận trọng:

- Ở lại có lâu không… đến đằng mình chứ?

- Mình chưa biết, – tôi cũng trả lời thận trọng. – Cái đó còn tùy thuộc ở nhiều hoàn cảnh.

Tôi rất mừng là tôi đã trả lời bình tĩnh và thận trọng như vậy và từ phút đó trở đi tôi không còn hồi hộp nữa. Tôi trở nên lạnh lùng, khách khí và ranh mãnh như con rắn.

- Katya nói rằng cậu chuẩn bị đọc báo cáo. Hình như ở Câu lạc bộ Bác học phải không?

- Không, ở Hội Địa lý học.

Romashka nhìn tôi vẻ hài lòng – như nó đã thỏa mãn vì tôi chuẩn bị đọc báo cáo ở Hội Địa lý học chứ không phải ở Câu lạc lộ Bác học. Sự thực cũng đúng là như vậy, nhưng lúc đó tôi chẳng biết gì cả.

- Báo cáo về vấn đề gì?

- Cậu đến nghe sẽ rõ, – tôi thờ ơ trả lời. – Cái đó cậu sẽ thấy thú vị đấy.

Nó lại có vẻ trù trừ, lần này thì rất rõ.

- Ừ, – nó nói, – cần phải ghi lại, nếu không lại lỡ mất cơ hội. – Nói đoạn nó giở sổ tay ra ghi mấy chữ rất chân phương. – Tên bản báo cáo là gì?

- Một đội thám hiểm Bắc cực bị lãng quên.

- Thong thả! Đó là nói về đội thám hiểm của Ivan Lvovich?

- Về đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov, – tôi bác lại thẳng thừng.

Nhưng nó để ngoài tai lời đính chính của tôi.

- Theo những tài liệu mới?

Một quỷ kế ngu xuẩn, quen thuộc thoáng hiện lên trong ánh mắt nó và tôi lập tức đoán ra đó là chuyện gì.

“À, thằng đểu, – tôi lạnh lùng suy nghĩ, – mày lại được Nikolai Antonych phái đến đây. Nó cử mày đến để thăm dò xem tao có chuẩn bị chứng minh sự hy sinh của đội thám hiểm hoàn toàn là do sai lầm của nó chứ không phải của lão von Vyshimirsky nào cả hay không chứ gì.”

- Ừ, hoàn toàn mới.

Romashka nhìn tôi chăm chú. Trong giây phút đó nó lại hiện nguyên hình thằng Romashka cũ. Nó đang tính toán xem nếu tôi để lộ đó là những tài liệu gì, thì nó sẽ kiếm được bao nhiêu lợi nhuận.

- Về đội thám hiểm này, – nó nói, – thầy Nikolai Antonych cũng có những tài liệu. Thầy có rất nhiều thư từ, trong đó có rất nhiều thứ rất thú vị, thầy có cho mình xem một lần. Cậu nên tìm thầy mà xem.

“À, hiểu rồi, – tôi lại nghĩ. – Nikolai Antonych lại xui mày đến dụ dỗ tao, để thương lượng về việc này. Lão ấy đang sợ mình. Lão muốn để cho mình đi trước một bước. Đâu có chuyện như vậy!”

- Chẳng cần, – tôi lãnh đạm trả lời. – Thực ra ông ấy biết rất ít. Nói ra cũng hơi kỳ, nhưng về vấn đề ông ấy tham gia vào công việc của đội thám hiểm, mình còn biết nhiều hơn bản thân ông ấy rất nhiều.

Đó là một cú rất thích đáng, thằng Romashka mặc dù hiện nay đã tiến bộ nhiều nhưng dù sao vẫn cứ là thằng ngu xuẩn, bỗng nhiên nó há hốc mồm ra nhìn tôi, rõ ràng là rất lúng túng.

“Katya, Katya”, – tôi nghĩ và cảm thấy tim như thắt lại vì cả mình lẫn Katya đều bị xúc phạm.

- Ừ, ừ, – Romashka kéo dài giọng. – Sự việc như vậy.

- Đúng, sự việc như vậy đấy.

Chúng tôi đi đến bàn ăn, cuộc nói chuyện chấm dứt. Tôi miễn cưỡng ngồi cho đến hết buổi dạ hội – chỉ vì để không làm phật ý thầy Ivan Pavlych. Tâm trạng tôi thật buồn, tôi rất muốn uống thật nhiều rượu, nhưng tôi lại chỉ uống có một cốc, để mừng ngày kỷ niệm.

Lần này thằng Romashka đứng lên chúc rượu. Nó đứng lên và trịnh trọng chờ rất lâu, chờ cho đến khi cả bàn đều im lặng. Có một câu nó nói rất trôi chảy, thế là vẻ đắc chí hiện ngay lên nét mặt. Nó nói “tình bạn đã gắn bó tất cả học sinh của chủ nhân thân yêu của chúng ta”. Lúc đó nó quay sang phía tôi và giơ cốc rượu lên, tỏ ý cũng cạn chén vì tôi nữa. Tôi cũng hơi nâng cái cốc lên một cách lịch sự. Có lẽ lúc đó nét mặt tôi không được tươi tỉnh lắm nên thầy Ivan Pavlych chăm chú nhìn nó, rồi quay sang nhìn tôi rồi ông đặt ngay tay lên bàn và mắt nhìn vào tay để ra hiệu, nhưng lúc đó tôi không hiểu việc đó có ý nghĩa gì. Bàn tay nhấc lên, khẽ gõ xuống bàn, rồi lại lặng lẽ đặt xuống. Đó chính là ám hiệu của chúng tôi trước đây. Không được xúc động! Cả hai chúng tôi cùng cười và tôi cảm thấy lòng cũng vui vui.

❀ ❀ ❀

[1] Tức Sanya gọi một cách âu yếm – N.D.