Có lẽ các bạn cho rằng tôi đã có lúc tỉnh lại thì tôi sẽ bắt đầu bình phục? Hoàn toàn không phải như vậy. Bệnh cúm Tây Ban Nha vừa khỏi thì tôi lại mắc bệnh viêm màng não. Lần này bác sĩ Ivan Ivanych cũng lại không đồng ý với ý kiến cho rằng tính mệnh tôi đã đi đứt.

Ông thường ngồi hàng tiếng đồng hồ bên giường bệnh của tôi để nghiên cứu những động tác kỳ quặc của đôi mắt và hai bàn tay tôi. Cuối cùng tôi lại hồi tỉnh. Mặc dù tôi còn nằm trợn ngược mắt lên mãi khá lâu, nhưng đã thoát chết.

“Thoát chết nhưng có thể bị ngớ ngẩn suốt đời”.

Tôi đã gặp vận may, không bị ngớ ngẩn. Ngược lại sau khi khỏi bệnh tôi còn cảm thấy mình thông minh hơn trước đây là khác. Đúng là có như thế thật, song chẳng dính dáng gì đến căn bệnh đã mắc cả.

Dù sao thì tôi cũng phải nằm ở nhà thương đến nửa năm trời. Trong thời gian này tôi được gặp Ivan Ivanych luôn, gần như cứ cách một ngày tôi lại được gặp ông một lần. Khi tôi bắt đầu bình phục thì hầu như ông không đến nhà thương nữa. Chẳng bao lâu sau ông đi khỏi thành phố Moskva. Ông đi đâu, làm gì, xin các bạn xem hồi sau sẽ rõ.

Có điều rất đáng ngạc nhiên là suốt từng ấy năm trời ông thay đổi rất ít. Ông ấy vẫn thích ngâm thơ như trước. Có lần sau khi nghe bệnh cho tôi xong, ông làu bàu đọc một đoạn thơ:

Nam tước von Grinvaldus

Vị anh hùng hào kiệt

Vẫn ngồi trên bệ đá

Với tư thế thuở xưa.

Có những sinh viên thường đến gian buồng bệnh của tôi. Lúc đó ông nhìn sinh viên bằng đôi mắt trong sáng, sinh động, rồi ông nắm tay áo một người, giảng giải, rồi bỏ tay ra, sau đó lại nắm tay áo người ấy[1]. Tôi và ông ấy cùng nhớ lại cái “thuở xa xưa”. Ông hết sức ngạc nhiên khi thấy tôi vẫn nhớ rằng ông đã lấy ruột bánh mì và những thứ khác nặn thành con mèo và con chuột, con mèo bắt chuột kêu meo meo y như mèo thật.

- Bác Ivan Ivanych, – tôi nói, – sau khi bác đi rồi, tôi và em gái vẫn xiên khoai nướng suốt cả mùa đông.

Ông cười vang lên rồi trầm ngâm suy nghĩ.

- Chú em ạ, đó là hồi ta bị đi đày, đã học được đấy.

Thì ra trước kia ông đã bị đi đày. Năm 1914 ông bị phát vãng vì là đảng viên Bolshevik, sau khi bị án đày chung thân. Tôi không biết ông bị phát vãng ở chỗ nào, còn nơi đi đày của ông thì xa lắm, tận gần biển Barents.

- Từ chỗ ấy, – ông cười nói, – ta chạy một mạch đến cái thôn nhà em đó. Trên đường đi tí nữa thì chết cóng.

Thì ra bây giờ tôi mới rõ tại sao hồi ấy đêm đêm ông không ngủ. Cái ống đen đen – ống nghe bệnh – thì ra ông để lại cho hai anh em tôi để làm kỷ niệm. Hết chuyện nọ sang chuyện kia, cuối cùng tôi đành phải kể lại đầu đuôi câu chuyện tại sao tôi lại trốn khỏi trại trẻ.

Ông rất chú ý nghe tôi nói và không hiểu sao ông cứ nhìn vào mồm tôi.

- Hay thật, – ông trầm ngâm nói. – Thật là chuyện hiếm có.

Tôi cứ tưởng ông nghĩ rằng bỏ trại trẻ ra đi là chuyện hiếm có. Tôi đang định thanh minh rằng chuyện này chẳng có gì là hiếm thì ông lại nói:

- Không phải vừa câm vừa điếc mà là câm nhưng không điếc. Stummheit ohne Taubheit[2]. Lúc bấy giờ đến gọi “mẹ” cũng không xong, thế mà bây giờ, xem kìa, rõ là một nhà hùng biện!

Ông đem chuyện tôi ra kể lại cho các bác sĩ khác nghe.

Tôi đã hơi thất vọng vì bác sĩ chẳng nói gì đến sự tình đã khiến tôi phải trốn khỏi trại trẻ mà thậm chí còn có vẻ như ông đã bỏ ngoài tai. Nhưng tôi đã nghĩ lầm, bởi vì sau này có một hôm trời rất đẹp, cửa gian buồng bệnh của chúng tôi mở toang, một chị y tá bước vào nói:

- Grigoriev có khách.

Thầy Korablyov bước vào.

- Chào em, Sanya!

- Chào thầy Ivan Pavlych!

Cả phòng đều tò mò nhìn chúng tôi. Có lẽ cũng vì nguyên nhân ấy nên lúc đầu ông ấy chỉ toàn nói về sức khỏe của tôi. Nhưng khi mọi người trong phòng trở lại với công việc của họ thì ông bắt đầu mắng tôi. Ôi, ông mắng tôi một trận nên thân! Ông nói tuột ra tất cả những điều tôi đã nghĩ về ông trước đây và bảo, nếu tôi cho ông ấy là một kẻ đê tiện thì lúc đó tôi phải đến gặp ông ấy mà nói thẳng ra: “Ivan Pavlych, ông là một kẻ đê tiện!” Tôi đã không làm như vậy, bởi vì tôi là một người cá nhân chủ nghĩa điển hình. Sau đó ông dịu giọng hơn khi tôi tiu nghỉu. Tôi hỏi ông:

- Thưa thầy Ivan Pavlych, cá nhân chủ nghĩa là thế nào ạ?

Tóm lại ông đã mắng tôi cho đến khi hết giờ đến thăm. Tuy vậy lúc chia tay, ông bắt tay tôi rõ chặt và bảo ông sẽ còn đến nữa.

- Bao giờ ạ?

- Mấy hôm nữa. Ta có câu chuyện rất nghiêm túc muốn nói với em. Còn giờ thì em suy nghĩ trước đi.

Rất tiếc là ông không bảo tôi phải suy nghĩ vấn đề gì nên tôi đành cứ nghĩ ngợi lung tung. Tôi nhớ lại Ensk, ông già Skovorodnikov, dì Dasha và quyết định là khi nào khỏe hẳn sẽ viết thư về Ensk ngay. Petya đã trở về chưa? Tôi nghĩ đến Petya luôn. Cửa sổ gian phòng bệnh của chúng tôi trông ra vườn hoa, do đó có thể nom thấy những ngọn cây bị gió thổi lắc lư. Ban đêm khi xào xạc, mường tượng thấy như Petya cũng đang nằm trên một chiếc giường bệnh sơn trắng ở một nơi nào đó như tôi đây, vừa suy nghĩ vừa lắng nghe tiếng lá cây xào xạc. Giờ đây nó ở đâu? Có thể là nó đã chán Turkestan và nó lại tẩu sang một nơi nào đó ở Peru rồi? Nhỡ thằng Petya ở Peru thật thì sao nhỉ? Nó đang đứng hiên ngang trên bãi biển Thái Bình Dương, mình mặc áo giáp, tay cầm kiếm y như Vasco Núñez de Balboa. Chả chắc gì. Có điều là trong thời gian tôi ở trong trại trẻ thì ai biết được nó đã đi những đâu?

Đến buổi được tiếp khách lần sau thì Valya Zhukov vào thăm tôi và kể chuyện con nhím của nó. Không biết nó bắt ở đâu được một con nhím và đã làm cho nó cả một cái nhà dưới gầm giường.

Mùa đông loài nhím đều ngủ, nhưng không hiểu sao con nhím này lại không ngủ. Tóm lại, đây là con nhím đặc biệt. Ngay đến việc nó gãi cũng làm cho cậu ta thích thú.

- Y như chó gãi ấy! – Valya vui sướng khoe. – Cái chân nó cũng gõ gõ xuống đất y như con chó ấy.

Tóm lại là suốt cả hai tiếng đồng hồ thằng Valya chỉ nói chuyện con nhím của nó và mãi đến lúc chia tay cậu ta mới sực nhớ ra là thầy Korablyov hỏi thăm tôi, nay mai thầy sẽ vào thăm.

Tôi liền hiểu ngay đó sẽ là một cuộc nói chuyện nghiêm chỉnh. Hay lắm! Tôi tin rằng thế nào tôi cũng bị thầy dồn cho một trận nữa. Quả nhiên tôi đoán không sai.

Câu chuyện bắt đầu từ lúc thầy Korablyov hỏi tôi sau này sẽ làm gì.

- Em không biết, – tôi trả lời. – Có lẽ em sẽ làm một họa sĩ.

Ông nhướn lông mày và phản đối:

- Không được đâu!

Thật tình mà nói thì tôi chưa hề suy nghĩ xem sau này tôi sẽ làm gì. Trong thâm tâm tôi muốn làm một nhân vật giống như Vasco Núñez de Balboa cơ. Nhưng vì thầy Ivan Pavlych lại khẳng định là tôi không làm nổi họa sĩ, nên tôi cũng thấy bực.

- Tại sao?

- Vì rất nhiều lẽ, – thầy Korablyov nói quả quyết. – Trước hết là vì ý chí em mềm yếu lắm.

Tôi giật mình. Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng ý chí mình mềm yếu.

- Đâu có thế, – tôi buồn rầu phản đối. – Ý chí em rất mạnh.

- Không đúng, rất mềm yếu. Một người không biết mình sau một giờ nữa sẽ làm gì thì ý chí ra sao? Nếu em có ý chí kiên cường thì em đã học giỏi. Nhưng em thì lại học kém.

- Thưa thầy Ivan Pavlych, – tôi hốt hoảng nói, – em chỉ có một điểm “kém” thôi mà.

- Phải, em học kém. Thực ra em có thể đạt mức giỏi cơ.

Ông chờ một lát xem tôi có nói gì không. Nhưng tôi nín lặng.

- Em chỉ giỏi tưởng tượng hơn là biết suy nghĩ.

Ông lại chờ một lát.

- Nói chung thì đã đến lúc em phải nghĩ xem mình là một người như thế nào và sống ở trên đời này để làm gì. Vừa rồi em nói em muốn làm một họa sĩ. Chú em ạ, muốn đạt mục đích ấy thì phải trở thành một con người khác cơ.

❀ ❀ ❀

[1] Bản dịch là “sau khi nắm tay áo người ấy” (Caruri).

[2] Tiếng Đức, tức là người câm không điếc. – N.D.