Tôi như đang xem một bộ phim câm cũ kỹ, trong óc tôi tưởng tượng ra một cái đồng hồ khổng lồ, có điều chiếc kim dài của cái đồng hồ này chỉ năm. Nó quay trọn một vòng thì tôi thấy mình đang ngồi học giờ giảng của thầy Korablyov, cùng ngồi một bàn với Romashka. Tôi đánh cuộc với Romashka, để cho hắn lấy con dao con cứa ngón tay tôi, tôi quyết không kêu đau, cũng không rụt tay lại. Đây là cuộc thử thách ý chí. Căn cứ vào “Các nguyên tắc phát triển ý chí” thì tôi phải luyện tập để “không bộc lộ tình cảm của mình”. Tối nào tôi cũng phải ôn lại các nguyên tắc ấy. Cuối cùng có một cơ hội tốt thế này, tôi kiểm nghiệm lại mình.

Mặc dù bài học hôm nay rất thú vị nói về phong tục tập quán của người Chukchi, song cả lớp chả có ai nghe thầy Korablyov giảng bài, mọi người đều chăm chú nhìn chúng tôi.

- Cứa đi, – tôi nói với Romashka.

Cái thằng khốn kiếp ấy cầm con dao lạnh lùng cứa vào ngón tay tôi một cái. Tôi không kêu nhưng bất giác rụt tay lại. Thế là tôi thua cuộc.

Có người bật kêu lên, thế là tiếng thì thào lan từ bàn này sang bàn khác. Máu tươi chảy ra. Tôi cố tình cười thật to, tỏ ra mình không đau tí nào cả. Bỗng nhiên thầy Korablyov đuổi tôi ra khỏi lớp. Tôi bước ra, tay đút vào túi quần.

- Em có thể ra hẳn không cần quay lại nữa.

Nhưng tôi vẫn quay lại. Bài học ấy thật là thú vị, tôi ngồi bệt xuống sàn bên cạnh cửa để nghe bài giảng…

Nguyên tắc phát biểu ý chí! Tôi đã vật lộn với những nguyên tắc ấy mất một năm. Tôi không những đã thí nghiệm việc “giấu kín tình cảm của mình” mà còn “không thèm để ý đến những ý kiến của những kẻ mà mình khinh thường”. Tôi không nhớ rõ trong hai điều này thì điều nào khó hơn. Có lẽ điều thứ nhất, bởi vì lúc đó tôi còn tình cảm hoặc ý nghĩ gì là lộ ngay ra trên mặt.

“Phải cố gắng ngủ ít đi bởi vì khi ngủ không có ý chí”, – đối với một người như tôi thì điều này cũng chẳng phải là vấn đề khó khăn. Tôi đã rèn luyện được “phải xác định kế hoạch hàng ngày ngay từ sáng sớm”. Suốt cả đời tôi đã tuân theo quy tắc này.

Còn về cái nguyên tắc chủ yếu “nhớ kỹ mục đích cuộc sống của mình” thì tôi chẳng cần phải thường xuyên ôn tập, bởi vì ngay từ những năm ấy mục đích sống của tôi đã rõ ràng rồi…

Chiếc kim dài lại quay đúng một vòng nữa. Đó là một buổi sớm tinh mơ vào một ngày mùa đông năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm. Tôi thức giấc sớm hơn mọi người, nhưng vẫn còn nằm trên giường mơ màng không biết còn ngủ hay đã dậy thật rồi. Như đang trong giấc mộng, trước mắt tôi hiện lên quê hương Ensk, bức tường thành pháo đài, chiếc cầu phao, những ngôi nhà trên bờ sông thoai thoải, Gaer Kuly, ông già Skovorodnikov, dì Dasha hay đọc những bức thư của người khác với một vẻ sành sỏi và tôi – vừa lùn vừa bé, đầu cắt tóc ngắn, mặc chiếc quần rộng thùng thình. Thôi đi, tôi mà lại thế à?

Tôi nằm và suy nghĩ nửa tỉnh nửa mê. Ensk cùng với những bức thư người lạ, Gaer, dì Dasha dần dần mờ đi. Tôi nghĩ đến những người trong gia đình Tatarinov. Đã hai năm tôi không đến nhà này. Nikolai Antonych vẫn còn căm tức tôi. Tên họ tôi làm gì có âm rít, thế mà mỗi lần ông ta gọi đều rít lên. Cụ Nina Kapitonovna vẫn quý tôi. Mới đây cụ nhờ thầy Korablyov chuyển lời “chào và thăm hỏi” tôi. Không biết bà Maria Vasilievna ra sao? Chắc vẫn ngồi trên đi-văng hút thuốc lá? Còn Katya nữa?

Tôi nhìn lên đồng hồ. Đã sắp bảy giờ. Phải dậy thôi, tôi đã tự hứa với mình là phải ra khỏi giường trước khi kẻng dậy. Tôi rón rén chạy sang phòng rửa mặt, đứng tập thể dục trước cửa sổ mở toang. Trời rất lạnh. Những bông tuyết nhỏ bay vào trong cửa sổ, xoáy tròn rồi rơi trên vai tôi và tan đi. Tôi rửa nửa người trên rồi đi đọc sách. Tôi đang đọc cuốn sách tuyệt vời nói về Nam cực của Amundsen[1]. Tôi đọc lần này đã là lần thứ tư.

Khi Nansen[2] hoàn thành chuyến đi biển nổi tiếng thì Amundsen mới có mười bảy tuổi, tác giả kể lại tâm tình của mình khi đón Nansen trở về; suốt ngày hôm đó ông đi giữa đám người đi đón hò hét “u-ra” qua các phố có cắm cờ. Những mạch máu hai bên thái dương đập mạnh, những mơ ước của tuổi thanh niên dậy lên như một cơn bão lốc trong tâm hồn ông.

Cơn giá lạnh thấm vào vai tôi, vào lưng, vào chân và thậm chí đến da bụng cũng nổi gai lên. Tôi tiếp tục đọc, chỉ sợ bỏ sót mất chữ nào. Từ trong bếp đã vọng ra tiếng xôn xao, các cô gái vừa nói chuyện vừa đi vào nhà ăn, tay cầm bát đĩa, nhưng tôi vẫn cứ đọc. Mặt tôi nóng bừng lên, mạch máu hai bên thái dương đập mạnh, nhưng tôi vẫn tiếp tục đọc với niềm xúc động và phấn chấn. Tôi biết rằng tôi sẽ nhớ mãi phút này…

Chiếc kim dài của cái đồng hồ lớn lại quay thêm một vòng nữa. Tôi thấy mình ở trong một căn phòng nhỏ rất quen thuộc. Suốt ba năm qua hầu như chiều nào tôi cũng có mặt ở đây. Theo sự phân công của Chi đoàn thanh niên cộng sản, lần đầu tiên tôi hướng dẫn tổ đọc báo tập thể. Lần đầu tiên thật là đáng sợ. Tôi biết “tình hình trước mắt”, “chính sách dân tộc”, “các vấn đề quốc tế”. Nhưng tôi còn biết rõ hơn những kỷ lục thế giới về bay cao, bay lâu và bay xa. Nhỡ có ai hỏi tôi về việc giảm giá thì sao? Tuy nhiên mọi việc rồi cũng xong. Có ai trong bọn con gái yêu cầu tôi kể cuộc đời của Lenin. Gì chứ, tiểu sử Lenin thì tôi biết rõ lắm.

Trong căn phòng của Chi đoàn thanh niên cộng sản mỗi lúc càng chật thêm. Thầy Korablyov đứng ở ngoài cửa chăm chú nghe tôi nói. Ông đưa mấy ngón tay vuốt bộ ria, hay quá, thế nghĩa là ông ấy rất hài lòng. Cảm giác vui sướng và tự hào ấy xâm chiếm lòng tôi. Tôi vừa nói vừa ngạc nhiên nghĩ: “Ồ, mình nói hay quá!”

Nếu không kể cái lần lật đổ sự lãnh đạo của Stepa Ivanov ở bên đống lửa thì đây là lần đầu tiên tôi có một hoạt động trước mặt mọi người. Xem ra tôi đã thành công. Ngày hôm sau giáo viên chính trị gọi tôi lên, đề nghị tôi nhắc lại tiểu sử Lenin và nói: “Nếu tôi có bị ốm thì Sanya Grigoriev sẽ thay tôi”.

Chiếc kim đồng hồ lại quay một vòng nữa. Và tôi đã mười bảy tuổi.

Toàn trường tập trung ở giảng đường lớn. Các thẩm phán của tòa án ngồi sau chiếc bàn đỏ to. Bên tay trái là ghế của trạng sư, bên phải là ghế của công tố uỷ viên, trước vành móng ngựa là một bị cáo.

- Bị cáo, tên anh là gì? – Chánh án hỏi.

- Evgeny.

- Họ gì?

- Onegin.

Đó là một ngày đáng ghi nhớ.

❀ ❀ ❀

[1] D. Amundsen (1872 – 1928) nhà du lịch và thám hiểm Na Uy. – N.D.

[2] F. Nansen (1861 – 1930) nhà hải dương học, nhà thám hiểm Bắc cực người Na Uy. – N.D.