Vậy đó là ý nghĩ gì? Tôi suy nghĩ về nó suốt cả một buổi tối và ngủ đi lúc nào không biết. Sáng ra tỉnh dậy cảm thấy hình như không ngủ, vẫn đang suy nghĩ.

Suốt cả ngày hôm đó đều như vậy. Với ý nghĩ ấy trong đầu, tôi đi đến Tổng cục đường Hàng không Bắc cực, đến Hội Địa lý học, đến Bộ biên tập tạp chí Bắc cực. Thỉnh thoảng có quên đi, nhưng hình như tôi để nó đứng ở ngoài cổng, chờ khi tôi ra lại gặp nó cứ như gặp người quen cũ vậy.

Khoảng sáu giờ tôi đến nhà thầy Korablyov, người mệt mỏi, buồn bã. Lúc tôi đến, ông đang làm việc, đang chấm bài. Hai chồng vở dày cộm xếp trên bàn cạnh ông, ông đeo kính ngồi đọc, tay cầm bút sắt luôn luôn thẳng tay gạch những chữ sai. Tôi không biết đó là những bài tập gì; lúc đó đang là mùa nghỉ, trường đang đóng cửa. Nhưng ngay trong mùa nghỉ ông cũng tìm được việc làm.

- Chào thầy Ivan Pavlych, thầy cứ làm việc đi, tôi ngồi chờ một lát. Có được không? Tôi mệt quá.

Chúng tôi ngồi một lát trong sự tĩnh mịch hoàn toàn. Chỉ có tiếng ngòi bút kêu xoàn xoạt và tiếng rì rầm cáu kỉnh của thầy Korablyov là phá tan sự tĩnh mịch ấy. Trước kia tôi không thấy ông càu nhàu trong khi làm việc như thế.

- Thế nào, Sanya, công việc ra sao?

- Thưa thầy, tôi muốn hỏi thầy một câu.

- Cái gì?

- Thầy có biết gần đây Romashov đến nhà Vyshimirsky không?

- Biết.

- Thầy có biết tại sao nó đến nhà ấy không?

- Biết.

- Thưa thầy, – tôi nói giọng trách móc. – Thực tình mà nói, tôi lại chưa hiểu thầy. Thầy biết rõ chuyện như vậy, nhưng lại không nói với tôi một điều gì.

Thầy Korablyov nghiêm nghị nhìn tôi. Ông rất nghiêm nghị như thế có lẽ vì đang chờ Katya nên hơi hồi hộp, nhưng lại không muốn cho tôi thấy.

- Sanya, tôi còn nhiều điều chưa nói cho anh biết, bởi vì hiện nay, mặc dù anh đã là phi công, nhưng chưa biết chừng bỗng dưng anh lại lấy chân đá vào mặt người khác thì sao.

- Việc đó xảy ra bao giờ thế! Thưa thầy, vấn đề là hiện nay trong óc tôi đang có một ý nghĩ. Tất nhiên, rất có thể tôi sai. Giá như tôi nghĩ sai thì đó lại là chuyện hay.

- Thấy chưa, anh lại xúc động rồi, – thầy Korablyov nói.

- Tôi không xúc động, thầy ạ. Thầy chưa nghĩ đến sao? Romashov có thể yêu cầu ông ta, có thể nói rằng nó sẽ im lặng, nếu Nikolai Antonych giúp nó cưới Katya được không?

Thầy Korablyov không trả lời gì.

- Thưa thầy Ivan Pavlych, – tôi gào lên.

- Anh lại xúc động rồi.

- Tôi không xúc động. Nhưng tôi không hiểu được một điều: Katya làm sao có thể cho phép nó nghĩ được về chuyện ấy? Dù sao đó cũng là Katya!

Thầy Korablyov trầm ngâm suy nghĩ, đi đi lại lại trong phòng. Ông bỏ kính ra, mặt ông trông buồn xỉu. Tôi để ý thấy ông ấy nhìn tấm ảnh bà Maria Vasilievna mấy lần, chính tấm ảnh bà đeo chuỗi hạt trân châu ở cổ, tấm ảnh ấy hiện nay vẫn đặt trên mặt bàn của ông như cũ.

- Phải, Katya, – ông chậm rãi nói. – Anh hoàn toàn không biết gì về cô ấy.

Đây lại là một tin mới. Tôi không biết gì về Katya!

- Anh không biết cô ấy đã sống những năm vừa qua như thế nào. Còn tôi thì tôi biết, bởi vì… tôi quan tâm, – thầy Korablyov nói nhanh. – Hơn nữa hình như chẳng có ai đặc biệt quan tâm đến cô ta cả.

Ông ấy đang nói tôi.

- Sau khi mẹ chết, cô ấy rất đau khổ. – Ông nói tiếp. – Thế mà bên cạnh cô ấy có một con người cũng đau khổ như cô ấy, và có thể còn hơn thế nữa. Anh có biết, tôi nói về ai đó không.

Ông đang nói về Nikolai Antonych.

- Một con người rất từng trải, rất nham hiểm. – Thầy Korablyov nói tiếp. – Một con người đáng sợ. Nhưng đúng là suốt đời ông ta yêu mẹ cô ấy, suốt đời – đây không phải là một khoảng thời gian ngắn. Do đó cái chết của bà đã làm cho quan hệ của họ thêm gần nhau – vấn đề là ở chỗ ấy.

Ông bắt đầu hút thuốc, những ngón tay ông hơi run run khi ông bật que diêm, sau đó khe khẽ đặt que diêm vào cái gạt tàn thuốc lá.

- Lúc đó Romashov xuất hiện. – Ông vẫn nói tiếp. – Tôi cần phải nói tiếp. Tôi cần phải nói để anh biết rằng, hiện nay đến nó anh cũng không hiểu nốt. Đây cũng là một Nikolai Antonych, chẳng qua chỉ là một loại hình khác mà thôi. Thứ nhất, nó có nghị lực. Thứ hai, nó chẳng cần đạo đức gì hết, chẳng tốt, cũng chẳng xấu. Thứ ba, nó có tài ở bước quyết định, nói một cách khác, nó là thằng làm việc thật sự. Cái thằng cha làm việc thực sự ấy biết rất rõ nó cần những gì. Rồi một hôm nó đến nhà ông thầy nó, mà cũng là bạn của nó và nói với ông ta: “Thầy Nikolai Antonych, xin thầy hãy nghĩ lại đi, hình như thằng Grigoriev đã hoàn toàn đúng. Đúng là thầy đã ăn cắp của đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov. Ngoài ra, còn một số việc thầy chưa nhắc đến trong bản điều tra…” Cụ Nina Kapitonovna đã nghe được câu chuyện này. Cụ chẳng hiểu gì cả nên chạy đến tìm tôi. Nhưng tôi thì tôi hiểu.

- Thì ra thế đấy, – tôi nói. – Thú vị thật.

Chúng tôi im lặng.

- Vậy sau đó thì sao nữa? – Thầy Korablyov nói tiếp. – Có thể căn cứ vào kết quả mà phán đoán. Anh cũng biết Nikolai Antonych – ông ta hành động không vội vã: có thể lúc đầu chỉ là nói đùa. Nhưng rồi câu chuyện đứng đắn hơn, thường xuyên hơn.

- Thưa thầy Ivan Pavlych, nhưng ông ta dầu sao cũng chưa thuyết phục được cô ấy, có đúng thế không?

- Sanya, Sanya, anh thật là con người kỳ quặc! Nếu ông ta thuyết phục được cô ấy rồi, chẳng lẽ tôi lại còn kể cho anh nghe tất cả những điều đó hay sao? Nhưng ai biết được! Rất có thể đến một ngày nào đó ông ta đạt được mục đích, cũng như ông ta đã…

Tôi hiểu thấy muốn nói: “Cũng như ông ta đã đạt được kết quả là bà Maria Vasilievna đã trở thành vợ ông ta”.

Tôi không biết nên ở lại hay nên ra về, – đã bảy giờ rồi, Katya có thể đến bấm chuông. Tôi chỉ cảm thấy khó mà dứt ra được. Tôi im lặng nhìn ông hút thuốc, cái đầu bạc gục xuống, cái chân dài duỗi ra. Tôi nghĩ ông đã yêu bà Maria Vasilievna say đắm như thế nào, số ông vất vả như thế nào và ông đã trung thành với những kỷ niệm của bà như thế nào, – đấy vì sao trong những năm gần đây ông quan tâm theo dõi cuộc sống của Katya là như thế đấy.

Sau đó ông bỗng nhớ ra và bảo tôi nên về thì hơn.

- Không có anh tôi nói chuyện với cô ấy tiện hơn.

Ông tiễn tôi về, chúng tôi hẹn nhau đến mai lại gặp.

Tôi ra đến ngoài phố, trời vẫn còn sáng rõ, mặt trời chưa lặn, những tia nắng cuối cùng phản chiếu trên kính cửa sổ nhà bên kia phố Sadovaya.

Tôi đứng bên cạnh cổng và nhìn dọc dãy phố. Katya sẽ phải đi qua phố này. Hình như tôi chờ đã lâu lắm rồi, bởi vì những cửa sổ trên phố đã lần lượt tối dần từ bên trái sang bên phải. Sau đó tôi nhìn thấy cô – thì ra cô không đi từ phố kia đến mà cô ở trong ngõ Oruzheynyi ra và đang đứng trên vỉa hè chờ cho xe cộ đi hết để sang đường. Không hiểu sao tôi thấy sờ sợ khi nhìn thấy cô đi qua đường vẻ trầm ngâm. Cô vẫn mặc cái áo váy như hôm nào cô mặc đến Nhà hát lớn, trông cô rất buồn. Giờ đây cô đã đi đến gần tôi, nhưng cô vẫn đi, đầu cúi xuống, không nhìn thấy tôi. Nhưng tôi cũng không muốn để cô nom thấy mình. Tôi thầm chúc cô tinh thần sảng khoái và mọi điều tốt lành nhất mà lúc này đây tôi có thể chúc cô được và đưa mắt tiễn cô cho đến khi cô đi đến tận cổng. Cô đi khuất vào trong cổng, nhưng tôi vẫn đi theo cô trong tưởng tượng – tôi nhìn thấy thầy Ivan Pavlych đã gặp cô như thế nào, ông xúc động và cố gắng tỏ ra rất bình tĩnh, và ông đã chậm rãi nhét điếu thuốc lá vào bót dài trước khi bắt đầu nói chuyện…

Giờ đây các cửa sổ đã tối om nhanh chóng. Chỉ còn hai cửa sổ cuối cùng ở căn nhà tận cùng kia là còn ánh sáng đỏ quạch. Ngôi nhà này đi qua ngõ Oruzheynyi. Hồi tôi còn học, tiểu ban văn nghệ của Xô Viết thành phố Moskva đóng ở ngôi nhà này.

Lúc đó đã tám giờ mà tôi vẫn chưa muốn về nhà. Tôi ngồi rất lâu trong vườn một ngôi nhà nào đó. Từ khu vườn này có thể nhìn thấy cổng trường chúng tôi. Tôi đã vào trong sân mấy lần để xem căn phòng của thầy Korablyov có bật đèn hay không. Nhưng họ nói chuyện trong ánh sáng mập mờ – thầy Ivan Pavlych nói còn Katya chỉ nghe và im lặng.

Nhìn vào những cửa sổ tối om kia, trước mắt tôi lại hiện lên một cảnh nói chuyện khác. Thầy Korablyov cũng khoanh tay trước ngực, đứng ngồi không yên, chốc chốc lại đứng lên đi đi lại lại trong phòng. Bà Maria Vasilievna ngồi thẳng người, nét mặt thản nhiên, thỉnh thoảng lại đưa bàn tay gầy gò lên sửa mái tóc đã được chải chuốt kỹ: “Montigomo Yastrebinyi Kogot, hồi đó tôi gọi ông ấy như vậy”. Bà ngồi trước mặt chúng tôi, hút thuốc lá liên tục, tàn thuốc lá rơi khắp nơi, cả trên đùi bà cũng có. Sắc mặt bà không còn trắng bệch nữa mà là tái mét đi. Bà ngồi đó trầm tĩnh, bất động, chỉ thỉnh thoảng khẽ đưa tay nâng chuỗi hạt trân châu đeo ở cổ, tựa hồ như chuỗi hạt làm bà nghẹt thở. Bà đang sợ sự thật bởi vì không có sức chịu đựng nổi. Còn Katya thì không sợ sự thật, nếu cô biết được sự thật thì mọi việc sẽ rất tốt.

… Đèn đã sáng từ lâu. Tôi nhìn thấy cái bóng dài dài đen đen của thầy Korablyov in trên tấm rèm cửa sổ. Sau đó Katya xuất hiện bên cạnh ông, nhưng rồi lại đi ngay mất, hình như cô chỉ nói có một câu dài.

Hiện nay ngoài đường phố đã tối hẳn. Như vậy lại càng hay, bởi vì tôi cứ ngồi mãi trong cái vườn con này và luôn luôn dán mắt vào nhìn cửa sổ kể cũng không tiện lắm.

Bỗng nhiên Katya đi từ trong cổng ra có một mình và đủng đỉnh đi về phố Sadovaya.

Không nghi ngờ gì nữa, cô đang đi về nhà. Nhưng rõ ràng là cô không vội về nhà, cô đang suy nghĩ điều gì đó trước khi về đến nhà. Cô vừa đi vừa suy nghĩ. Tôi đi theo sau cô. Hình như chỉ có hai chúng tôi đi trong cái thành phố rộng lớn – hoàn toàn chỉ có hai người – Katya và sau cô là tôi, nhưng cô không nhìn thấy tôi. Tàu điện rầm rầm đinh tai nhức óc tiến về phía quảng trường, ô-tô rú máy dừng lại trước đèn đỏ. Tôi cảm thấy trong cái cảnh ồn ào náo nhiệt này khó mà nghĩ ngợi điều gì, càng không thể nghĩ cho chín vấn đề tôi đang cần nghĩ! Không thể nghĩ ra được vấn đề gì cần thiết cho tôi, cho Katya, cho thuyền trưởng, nếu ông còn sống, cho bà Maria Vasilievna, nếu bà còn sống, cho tất cả những người đang sống và đã chết.